2010: The Year We Make Contact

«Kosmik odisseya 2010» (ingl. 2010: The Year We Make Contact; şuningdek «2010», «2010: Aloqa örnatiş yili» deb ham ataladi) — 1984-yilgi amerikalik ilmiy-fantastik film. Uni rejissyor Piter Xayams Artur Klarkning «Kosmik odisseya» seriyasidagi ikkinçi kitobi — «2010: Odisseya ikki» asosida suratga olgan. Film Stenli Kubrikning «Kosmik odisseya 2001 yil» filmining davomi hisoblanadi.

Filmdagi voqealar «Discovery» kosmik kemasi missiyasining sirli muvaffaqiyatsizligidan töqqiz yil ötib sodir böladi. Amerikaliklar «Discovery»dagi nosozliklarga sabab bölgan muammolarni, Deyv Boumenning yöqoliş sababini va imkon bölsa, böşab qolgan kemani hamda Yupiter orbitasida turgan qora monolitni örganişga harakat qilişadi. Sovet Ittifoqi ham şu maqsadlarda öz ekspeditsiyasini tayyorlamoqda va amerikaliklardan bir neça yil oldinda, ammo SSSRda HAL 9000 va «Discovery»ni işga tuşiriş uçun kompyuter tizimlari mutaxassislari yöq. Bundan taşqari, ruslar Yupiter yonida nima sodir bölganini bilmaydi va amerikaliklarning xatolarini takrorlaşdan qörqadi, şuning uçun ular öz mutaxassislarini sovet kemasi ekipaji tarkibiga kiritişni taklif qilişadi. SSSR va AQŞ birgalikda ekspeditsiya tuzadi, uning aʼzolari sovet «Aleksey Leonov» kemasida Yupiterga jönab ketişadi. Xalqaro ekipaj tarkibiga komandir Tatyana Kirbuk va boşqa sovet kosmonavtlari — Maksim Braylovskiy, Vasiliy Orlov, Irina Yakunina, Vladimir Rudenko, Aleksandr Kovalyov va Nikolay Ternovskiy kiradi. Şuningdek, ekipajda Heyvud Floyd («Kosmik odisseya 2001 yil»dan), HAL 9000 superkompyuterining yaratuvçisi doktor Çandra va «Discovery»ni yaratişda iştirok etgan amerikalik harbiy muhandis Uolter Kurnou ham bor.

Yupiterga yetib kelgaç, «Aleksey Leonov» kemasidan planetaning Yevropa yöldoşiga (törtta Galiley yöldoşidan biri) eng sönggi uskunalar bilan jihozlangan tadqiqot zondi jönatiladi. Zond planeta yuzasini qoplagan qalin muz qatlami ostida qandaydir yirik hayot şaklining harakatini qayd etadi. Biroq zond sirli obʼektni suratga olişga birinçi urinişdayoq yoruğlik çaqnaşi tufayli yöq bölib ketadi.

«Discovery» Yupiterning boşqa Galiley yöldoşi — Io orbitasida taşlab ketilgan holda topiladi. Iödagi vulqon faolligi tufayli kema qalin oltingugurt qatlami bilan qoplangan. «Leonov» ekipaji kemani qatlamlardan tozalaydi va Braylovskiy bilan Kurnou uni işçi holatga qaytariş imkoniga ega bölişadi. Natijada doktor Çandra HAL 9000ʼni yana faollaştiradi, toki kompyuterning maʼlumotlar bazasida kemadagi voqealar haqida maʼlumot topilsin.

Yupiter orbitasida 2001 yil «Kosmik odisseya»dagilarga öxşaş katta qora monolit topiladi. Juda uzoqdan olingan suratlar bu obʼekt tabiatini örganişga imkon bermaydi, şuning uçun Maksim Braylovskiy Boumenning xatosini takrorlab, monolitga yaqinlaşişga majbur böladi. Maksim monolitga yaqinlaşganda undan energiya tölqini otilib çiqadi.

Keyingi sahnalarda törtinçi monolit tomonidan «yulduzlar bolasi»ga aylantirilgan Deyv Boumen namoyon böladi. Uning bir qiyofasi Yerda paydo bölib, qarindoşlari va eski tanişlari bilan aloqa örnatadi. Masalan, u televizor ekranidan beva xotiniga murojaat qiladi (u xotini bilan xayrlaşmoqçi böladi). Söngra uning boşqa qiyofasi «Discovery»da Floyd oldida paydo bölib, kemani ikki kun içida Yupiter orbitasini tark etiş zarurligi haqida ogohlantiradi. Floyd ikki kundan keyin nima sodir bölişini söraydi, şunda hamkasbining ruhi: «Qandaydir gözal narsa» deb javob beradi.

Boumenning ölayotgan onasi oldidagi epizodidan maʼlum bölişiça, uning qiyofasi vaqt texnologiyasiga ega. Boumenning bu taşrifi Yupiterning 2010 yildagi yaqinlaşib kelayotgan portlaşi bilan boğliq, biroq ssenariy uçraşuv vaqtini kosmonavt halok bölganidan atigi 6 oy keyin, töqqiz yil oldinga surgan.

Şu orada Sovet Ittifoqi va Qöşma Ştatlar örtasidagi munosabatlardagi keskinlik kuçayadi. Amerikalik astronavtlarga «Aleksey Leonov» kemasini «duşman hududi» sifatida tark etib, «Discovery»ga ötiş buyurilgan. Biroq tez orada sovet va amerikalik kosmonavtlarni avvalgi ziddiyatlarni unutişga majbur qiladigan voqea sodir böladi: amerikalik sunʼiy yöldoş Yupiter atmosferasida «Katta qora doğ» deb nomlangan hosilani aniqlaydi. Keyinroq «Leonov» bortidagi teleskoplar Yupiter atmosferasidagi avvalroq paydo bölgan Katta qora doğ aslida böron emas, balki soni geometrik progressiya böyiça ortib borayotgan monolitlar töplami ekanini aniqlaydi.

Maʼlum böladiki, agar «Aleksey Leonov» ham, «Discovery» ham şoşilinç jönab ketsa, öz ekipajlarini yakka özi Yerga olib qaytişa olmaydi, çunki start oynasi bir neça kundan keyingina oçiladi. Şuning uçun sovet kemasining ekipaji va Floyd qutqaruv rejasini işlab çiqadi. Unga köra, amerikalik kema «Leonov»ning start tezlatgiçi rolini öynaşi kerak böladi, ikkala ekipaj ham şu kemaga köçiriladi. Ammo bunday holatda «Discovery» va u bilan boşqariladigan HAL 9000 Io orbitasida qotib qoladi, uzoqqa uçiş uçun yetarli yoqilğisi bölmaydi. Doktor Çandra HALʼni ikkala kema bortidagi odamlar uçun xavf tuğilganiga işontirişi va 2001 yilda kuzatilgan kompyuter xatti-harakatining takrorlanişini oldini olişi kerak. Oxir-oqibat HAL «Leonov»dagi odamlarni qutqariş uçun özini qurbon qilişga rozi böladi. Ammo HAL harakatlarining yakunida maʼlum bölişiça, u butun vaqt davomida Boumen nazorati ostida işlagan va doktor Çandra bilan xayrlaşayotganda uning «Rahmat, HAL» degan sözlariga javoban «Xayr, doktor Çandra» deb javob bergan.

Yupiter orbitasini tark etar ekan, «Leonov» ekipaji monolitlarning butun sayyorani qamrab olganini kuzatadi. Oxir-oqibat ular sayyoraning ziçligini şunçalik oşiradiki, ortgan bosim va harorat gigant sayyorada termoyadro sintezi jarayonini boşlab beradi. Yupiter kiçik yulduzga aylanadi. Filmda osmonda ikkita quyoş bilan Yerning maşhur joylari körsatiladi. Floydning monologidan maʼlum bölişiça, bu ajoyib voqea sovuq uruş bilan boğliq ikki duşman ulkan davlat — SSSR va AQŞ rahbarlarini qarama-qarşilikni töxtatib, tinçlik tuzişga majbur qiladi.

«Leonov» Yer tomon yöl olganda, HALʼga quyidagi mazmundagi xabarni yuboriş buyuriladi: «Bu olamlarning hammasi, Yevropadan taşqari, sizlarniki. Bu yerga qönişga urinmang. Ulardan birgalikda foydalaning. Ulardan tinçlikda foydalaning». HAL tomonidan yuborilgan bu xabar «Leonov»ga portlaşdan va Yupiterning kiçik yulduzga aylanişidan keyin keladi (va Yupiter kiçik yulduzga aylaniş jarayonida «Discovery» yöq bölib ketadi). Bu esa superkompyuter aqlining saqlanib qolganini va Boumenning yangi haqiqatdagi hayotini körsatadi.

Filmning yakunida Yevropaning jonsiz muz çölidan gullab-yaşnayotgan örmonzorlarga aylaniş jarayoni tasvirlanadi. Sönggi kadrlarda Yevropa kölining örtasida turgan monolit körsatiladi. U hayotning dastlabki aqlli şakllari paydo bölişini kutmoqda.