28 Days Later

"28 kundan keyin" (ingl. 28 Days Later) — 2002-yilda rejissyor Denni Boyl tomonidan Aleks Garlandning ssenariysi asosida suratga olingan, britaniya postapokaliptik zombi qörqinçli filmi. Boş rolni Killian Merfi ijro etgan, ikkinçi darajali rollarda Naomi Harris, Kristofer Ekkleston, Noa Xantli, Megan Börns va Brendan Gleeson suratga tuşgan. Film velosiped kuryeri haqida hikoya qiladi, u komadan uyğonib, tasodifan ozod qilingan juda yuqumli, tajovuzkorlikni keltirib çiqaruvçi virus jamiyat parçalanişiga sabab bölganini aniqlaydi.

Garland ilhomni Jorj Romeroning "Tirik öliklar" filmlar seriyasidan va Jon Uindemning "Triffidlar kuni" romanidan olgan. Boyl öz filmini zombi janriga bağişlov sifatida ham baholagan; "28 kundan keyin" ijodkorlari bu janrni qayta talqin qilişgan. Suratga oliş 2001-yilda Buyuk Britaniyaning turli joylarida bölib ötgan. Suratga oliş guruhi qisqa muddatlarda ertalab erta suratga olgan va odatda gavjum böladigan taniş hududlarni böm-böş holda aks ettiriş uçun köçalarni vaqtinça yopgan. Jon Myurfi asl saundtrekni yozgan, unga Brayan Eno, "Godspeed You! Black Emperor" guruhi va boşqa artistlarning instrumental qöşiqlari kiritilgan.

Premyera 2002-yil 16-oktabrda Londonda bölib ötdi. Film tanqidçilardan ijobiy şarhlar oldi va tijoriy jihatdan muvaffaqiyatli böldi: 8 million dollarlik mötadil byudjetda dunyo böylab 82,7 million dollardan ortiq daromad keltirdi. U 2002-yilning eng foydali qörqinçli filmlaridan biriga aylandi. Şarhlovçilar Boylning rejissyorligi, aktyorlar ijrosi, Garlandning ssenariysi, atmosferasi va saundtrekni yuqori baholadi. Boyl filmning zombi haqida ekanligiga töliq qöşilmasa-da, Garland bu film aynan ular haqida ekanini taʼkidlagan; filmga zombi janrining jonlanişi va uning çiqqanidan keyingi ön yillikdagi tezkor rivojlanuvçi yuqumli va boşqariladigan personajlar dramasi bilan janrga taʼsir körsatgani uçun kredit berilgan. Çiqqan paytdan boşlab u bir neçta "eng yaxşi" film röyxatlariga kiritilgan va, ayniqsa 2020-yillarda COVID-19 pandemiyasi şaroitida, öz mavqeini saqlab qolgan.

2007-yilda davomi "28 hafta keyin" filmi va "28 kundan keyin: Oqibatlari" grafik romani çiqarildi, 2009-yilda esa xuddi şu "28 kundan keyin" nomli komikslar seriyasi çiqdi. 2017-yilda "Time Out" jurnali filmni eng yaxşi 100 ta britaniya filmi röyxatiga kiritdi. 2019-yil iyun oyida Boyl franşizaning uçinçi qismi işlab çiqilayotganini tasdiqladi.

Filmning yakuniy versiyada körsatilgan finali yagona emas, filmga suratga olingan. Uçta yanada qayğuli final DVDda filmga qöşimça material sifatida joylaştirilgan. Bu finallarning barçasida Jim halok böladi.

Jim kasalxonada öladi. Qasrdan qoçgandan keyin Selina va Xanna ölayotgan Jimni kasalxonaga olib borişadi. Barça harakatlariga qaramay, Jim vafot etadi. Dovdiragan Selina va Xanna qotib qolişadi; Xanna döstidan keyin nima qiliş kerakligini söraydi. Selina kuçini töplab, ular yölga çiqişlari kerakligini aytadi; Selina va Xanna qurollarini olib, ortlaridan asta yopilayotgan palata eşiklaridan çiqib ketişadi. Bu final dastlabki tomoşalarda taqdim etilgan dastlabki variantda mavjud edi. Juda qoronği deb hisoblanib, u olib taşlangan: aksariyat tomoşabinlar ayollarning muqarrar ölimga qarab ketayotganini his qilgan. Ammo rejissyor Boyl va ssenariy muallifi Garland bu finalni "haqiqiy" deb hisoblaşgan, çunki unda Jim bir turli doira yakunlaydi — tark etilgan kasalxonada yana yolğiz qoladi.

Qutqaruvçilar Jimdan boşqa tirik qolganlarni topişadi. Bu final varianti suratga olingan, ammo töliq montaj qilinmagan, va ekranga çiqqan yakuniy finalga juda öxşaydi. Unda ham uyda bandlik bilan ish yuritayotgan Selina va Xanna, yöllarda oçlikdan ölgan yuqtirilganlar, razvedka samolyoti va çoyşablardan terilgan "Hello" sözi bor. Yagona farq — sahnada Jim yöq. Bu final varianti Jim kasalxonada ölayotgan oldingi finalni töldirişi kerak edi va heç bölmaganda uning hamrohlari uçun hammasi yaxşi tugaganini körsatardi.

"Radikal alternativa". Bu final ssenariyning bir variantiga mos keladi, lekin umuman suratga olinmagan; DVDda u Boyl va Garlandning izohlari bilan birga storibord seriyasi körinişida mavjud. Unga mos ssenariy variantida qasr va askarlar umuman yöq edi. Tirik qolganlar taşlab ketilgan harbiy postga Manchester yaqinida yetib kelişganda va Frenk tasodifan yuqtirilganda, tirik qolganlarga heç kim yordamga kelmaydi; Jim, Selina va Xanna öldirmoqçi bölgan Frenkni boğlab qöyişadi, zararni davolaş yölini topişga umid qilib. Ular harbiylar — halok bölgan yoki qoçib ketgan — katta tibbiyot markazini qöriqlaganini aniqlaşadi, aynan öşa yerdan epidemiya tarqalgan. Içkarida ular yarim aqldan ozgan olimni topişadi, u bronirlangan eşik ortida oziq-ovqat va suv zaxirasi bölgan xonada özini qamab olgan; u tirik qolganlarni içkariga kiritişni xohlamaydi, ular uning zaxiralariga tajovuz qilib, içkariga yuqtirilganlarni kiritişidan qörqadi. Bundan taşqari, u tirik qolganlar bilan gaplaşişni istamaydi, çunki ular tez orada halok bölişiga işonç hosil qilgan va ularga boğlanib qolişdan qörqadi. Eşikni oçiş yoki olimni taşqariga çiqarişga bir neça bor behuda urinişdan söng, Jim undan kasallikka dori mavjudligini söraydi: kasallik töliq qon quyiş yöli bilan davolanadi. Tirik qolganlar orasida faqat Jimning qon guruhi Frenknikiga mos keladi va u öz jonini qurbon qilib, butun qonini Frenkka quyişga qaror qiladi. Qon quyiş natijasida Frenk huşiga keladi, ammo Jim özi yuqtiriladi. Tibbiyot markaziga yuqtirilganlar tödasi bostirib kiradi va Frenk, Selina va Xanna olim bilan birga bronirlangan eşik ortiga yaşirinadi. Filmning oxirida kuzatuv kameralari boşida stolga boğlangan şimpanze qanday bölsa, xuddi şunday stolga boğlangan, ğazablangan Jimni körsatadi. Boyl va Garland bu muqobil ssenariy variantini işlab çiqdilar, çunki ular törtta tirik qolganning final oldiga qadar hikoyaning markazida qolişini közda tutişgan. Oxir-oqibat ular uni rad etişdi, qon quyiş orqali davolanişni juda işonçsiz deb hisoblaşdi.

Killian Merfi — Jim

Naomi Harris — Selina, farmatsevt

Noa Xantli — Mark

Brendan Gleeson — Frenk

Megan Börns — Xanna

Kristofer Ekkleston — mayor Genri Vest

Marvin Kempbell — xususiy Meyler

Styuart Makkuarri — serjant Farrell, faylasuf

Kris Dann — Jimning otasi

Emma Xitçing — Jimning onasi

Rejissyor — Denni Boyl

Ssenariy — Aleks Garland

Prodyuserlar — Endryu Makdonald, Greg Kaplan, Robert Xau

Operator — Entoni Dod Mentl

Rejissyor Boyl eslaganidek, u zombi haqidagi filmlarni zavq bilan tomoşa qilgan, ammo ular öz davrining mahsuli ekanini tuşungan — sovuq uruş davri edi, jamiyat yadro uruşidan doimiy qörquvda yaşardi. Bugungi kunning öz qörquvlari bor va u Garlandning ssenariysidagi virusli apokalipsis ğoyasiga jalb qilingan — virus organizmga emas, balki insonning psixikasiga köproq taʼsir qiladi. Boylning fikriça, "ğazab virusi" ğoyasi zamonaviy ijtimoiy tajovuz muammosi bilan hamohang — yöllarda, kasalxonalarda, hatto supermarketlarda.

Filmning prodyuseri Endryu Makdonald olimlar-virusologlar filmda "Valium" (diazepam) kabi ğazabni bostiruvçi tinçlantiruvçi vosita işlab çiqişga harakat qilganini taʼkidladi. Ularni sinaş uçun laboratoriya maymunlariga virus madaniyati olingan va yuborilgan, bu ularni doimiy qözğaliş holatiga, kör ğazabgaça olib borgan.

Denni Boyl virus kontseptsiyasini şunday bayon etdi:

Bu primatlarga taʼsir qiluvçi virus. U dahşatli darajada virulent va qon bilan aloqada tarqaladi. U şunday dahşatli tajovuz holatiga olib keladiki, hatto inson ovozi eşitilişi ham sizni öşa odamni öldirişni xohlatadi. Şunga qaramay, u yöqolişga mahkum, çunki ular ovqatlana olmaydi, ular öldirişdan boşqa heç narsani tuşunmaydi…

Maʼlum darajada "ğazab virusi" keltirib çiqaradigan kasallik qutirişga öxşaydi — ham virusli isitma bölib, zararlangan hayvonlarda xulq-atvor özgarişlariga olib keladi; lekin uning ekrandagi timsolining asosi sifatida gemorragik isitma Ebola xizmat qildi, u ham virusli. Ebola virusi primatlarga (maymunlar va odamlarga) taʼsir qiladi, aynan qon va şilliq pardalar (köz, oğiz böşliği) orqali tarqaladi va deyarli barça holatlarda ölimga olib keladi. Ebola isitmasidan taşqi belgilar ham olingan — kuçli suvsizlaniş, kuçli içki va taşqi qon ketiş, teri zararlanişi; eng qörqinçli belgilardan biri — virus bilan zararlangan köz olmalari qonga tölib, taşqariga oqadi. Bunda bemor, tabiiyki, kör böladi, ammo filmdagi yuqtirilganlar közlari qonga tölgan bölsa ham köra olişgan. Filmda bu xarakterli belgi maxsus grim va qizil kontakt linzalar yordamida taqlid qilingan — prodyuser Makdonaldning sözlariga köra, yuqtirilganlar grimiga filmning byudjetining katta qismi sarflangan.

Filmning saundtrek diski Beggars XL tomonidan 2003-yil 17-iyulda çiqarilgan. Filmga musiqaning katta qismini britaniyalik kompozitor Jon Merfi yozgan; filmda, şuningdek, Brayan Eno, "Grandaddy", "Blue States" va "Godspeed You! Black Emperor" musiqiy guruhlarining alohida treklari ham yangradi. Oxirgi guruhning "East Hastings" treki (Jim London köçalari böylab yuradi) diskda berilmagan.

Rejissyor Boylning aytişiça, Aleks Garlandni filmning ssenariysini yozişga ilhomlantirgan birinçi narsa Jon Uindemning "Triffidlar kuni" romanining boşlanişi bölgan, unda qahramon kasalxonada uyğonib, atrofidagi hamma "meteorit yomğiri" tufayli kör bölib qolganini aniqlaydi.

Londonning böm-böş köçalari — Pikadilli, Vestminster köprigi, Oksford-strit — kunduzi va keçqurun şunçalik gavjum bölardiki, ertalab, odatda tong otişidan oldin, dorojka xizmati bir neça daqiqaga harakatni töxtatib turgan holda suratga olingan.

Bunday şaroitda kinooperator Entoni Dod Mentl Canon XL1 raqamli MiniDV kameralaridan foydalangan; ular 35 millimetrli plyonkadan foydalanadigan anʼanaviy kino apparaturasi sifatidagi tasvir sifatiga yetmasa-da, ança ixçam bölib, ularni joyda tezda örnatiş va köproq kadr oliş imkonini bergan.

Filmning oxirida asosiy qahramonlar ustidan uçib ötadigan samolyot uçun Qirollik Havo kuçlarining "Hawker Hunter" qiruvçi-bombardimonçisidan foydalanildi; u işlatişdan çiqarilgan samolyotlarni kinematografik maqsadlar uçun tiklaşga ixtisoslaşgan Biançi Aviation Film Services kompaniyasiga tegişli edi.

Film Buyuk Britaniya va Irlandiyada 2002-yil 1-noyabrda, Boliviya, Norvegiya va Çernogoriyada 2003-yil 28-fevralda, Rossiyada 2004-yil 29-yanvarda, Indoneziya va Tailandda 2004-yil 28-fevralda prokatga çiqarilgan.

Filmga tanqidçilarning şarhlari ijobiy böldi. Rotten Tomatoes şarhlar agregatorida 240 ta şarhdan 87 foizi ijobiy, örtaça baho 10 balldan 7,6. Saytning umumiy xulosasi: "Denni Boyl tomonidan dinamik suratga olingan "28 kundan keyin" bir vaqtning özida qörqinçli zombi filmi va ötkir siyosiy allegoriya". Film, reyting asosida Rotten Tomatoes tomonidan tuzilgan "100 ta eng yaxşi zombi filmi" röyxatiga ham kiritilgan. Metacritic örtaça tortilgan arifmetik usuldan foydalanib, 39 ta şarh asosida filmga 100 balldan 73 ball berdi, bu "umuman qulay şarhlar" toifasiga töğri keladi.

2004-yilda "Bravo" jurnali kinodagi "100 ta eng qörqinçli lahza" röyxatida 100-öringa, köçadan qutqarilganlaridan keyin uyga tösatdan bostirib kirgan zombi tomonidan Jim, Selina va Markka hujum qilinadigan sahnani joylaştirdi. Şarhlovçilar zombilarni birinçi marta tez qilib körsatiş ğoyasi muvaffaqiyatli va samarali bölganini qayd etişdi. "Bloody Disgusting" sayti filmni ön yillikning eng yaxşi yigirmata qörqinçli filmi röyxatida yettinçi öringa qöydi va "28 kundan keyin" bir vaqtning özida zombi filmi, siyosiy allegoriya va insonparvarlik dramasi ekanini, rejissyorning öz mahorati çöqqisida yaratgan haqiqiy sanʼat asari ekanini taʼkidladi. 2017-yilda "Time Out" jurnali ötkazgan, 150 nafar aktyor, rejissyor, ssenariy muallifi, prodyuser va tanqidçi iştirok etgan sörovnoma natijalariga köra, film barça vaqtlarning eng yaxşi britaniya filmlari orasida 97-örinni egalladi. 2025-yil iyul oyida film "The New York Times" gazetasi öquvçilarining "XXI asrning eng yaxşi 100 filmi" röyxatiga kiritildi va 156-örinni egalladi. Öşa oyda "Rolling Stone" jurnali uni "XXI asrning eng yaxşi 100 filmi" röyxatida 53-öringa qöydi, "The Hollywood Reporter" esa filmni "XXI asrning eng yaxşi 25 qörqinçli filmi" reytingida oltinçi öringa joylaştirdi.