300

Bu bölim sarlavha emas, şuning uçun quyida faqat tarjima berilgan.

«300» (ingl. 300) — Zak Snayder rejissyorligida, Kurt Jonstad va Maykl B. Gordon ssenariysi asosida 2006-yilda suratga olingan amerikalik epik tarixiy jangari film. Film 1998-yilda Frenk Miller va Linn Varli çiqargan şu nomli komikslar seriyasiga asoslangan. Film, xuddi manba kabi, Fermopil jangining, yaʼni Yunon-Fors uruşlari davridagi jangning uydirma bayonidir. Syujet spartalik podşo Leonid (Gerard Batler) atrofida rivojlanadi: u 300 nafar spartalik jangçini fors «xudo-şoh» Kserks (Rodrigo Santoro) va uning bosib kirgan, 300 000 dan ortiq jangçidan iborat qöşiniga qarşi jangga boşlaydi. Jang avjida malika Gorgo (Lena Hidi) Spartada eriga yordam söraşga harakat qiladi. Filmda Maykl Feyzbender ham debyut qiladi.

Film syujeti spartalik jangçi Dilios (Devid Venem) ovozi bilan hikoya qilinadi. Şu hikoya usuli tufayli filmda turli fantastik mavjudotlar paydo böladi, bu esa «300»ni tarixiy fentezi janriga kiritiş imkonini beradi. Film asosan xromakey texnikasidan foydalanib suratga olingan, şunda asl komikslardagi tasvirlar qayta yaratilgan.

«300» filmining tugallanmagan versiyasi birinçi marta 2006-yil 9-dekabrda Ostindagi Austin Butt-Numb-A-Thon festivalida namoyiş etilgan. Filmning yakuniy versiyasining premyerasi 2007-yil 14-fevralda Berlin xalqaro kinofestivalida bölib ötgan, şundan söng 9-martda film AQŞ da oddiy formatda ham, IMAX formatida ham çiqarilgan, 31-iyulda esa uy prokatiga çiqarilgan. Film tanqidçilardan aralaş baho olgan: ular vizual tomoni va uslubini yuqori baholagan, lekin tarixiy noaniqliklarni, xususan, baʼzilar persofobik deb atagan forslar tasvirini tanqid qilgan. 456 million dollardan ortiq yiğgan film öşa paytda kino tarixidagi kassa böyiça 24-örinni, 2007-yilning eng kassabop filmlari röyxatida esa 10-örinni egalladi. Film 34-«Saturn» mukofoti marosimida 10 ta nominatsiyada tanlovga tuşdi va ulardan 2 tasini — «Eng yaxşi sarguzaşt filmi yoki jangari» hamda «Eng yaxşi rejissyorlik» (Snayder) nominatsiyalarini yutib oldi. 2014-yil 7-martda esa «300: Imperiya tongi» nomli davomi çiqdi, u Millerning oldin naşr etilmagan «Kserks» nomli grafik romani-prikvelga asoslangan.

Prodyuser Janni Nunnari Fermopil jangiga doim qiziqib kelgan. Nunnari Frenk Millerning «300» komiksini öqigaç, uning asosida film suratga oliş qarorini darhol qabul qildi. Nunnaridan taşqari «300» filmini Mark Kanton va Maykl Gordon ham prodyuserlik qilgan, Gordon ssenariyning ikkinçi versiyasini yakunlagan.

2004-yil iyun oyida filmni rejissyorlik qiliş uçun «Tong öliklari» filmi bilan tanilgan Zak Snayder taklif qilindi. Snayder ssenariy muallifi Kurt Jonstad bilan birgalikda Gordon ssenariysini qayta yozdi. Keyinçalik Miller ham loyihaga prodyuser va maslahatçi sifatida qöşildi.

Film komiksning aniq moslaşuvi hisoblanadi, bu xuddi Millerning komikslari asosidagi boşqa film — «Gunohlar şahri» kabi. Filmni komiksdan ajratib turadigan yagona istisno — hikoyaçi Dilios. Snayder syurreallaşgan «Frenk Millerning olami»ning subʼektiv qaraşini tomoşabinga körsatiş uçun hikoya qiliş usulidan foydalangan. Dilios hikoya qiliş paytida voqeani bezatgan bölişi mumkin, deb taxmin qilgan Snayder, şu sababli szenariyga uruşqoq hayvonlar kabi fantastik elementlarning paydo bölişini asoslagan. Snayder şuningdek malika Gorgoning eriga, podşo Leonidga qöşimça kuç yuborişga harakat qiladigan yon syujetni ham qöşgan.

Ikki oylik oldindan tayyorgarlik davomida 600 dan ortiq kostyum, yuzlab qalqon, öq-yoy va qiliç yasalgan. Ularning bir qismi «Troya» va «Iskandar» tarixiy filmlaridan qayta işlangan modellar edi. 13 ta animatronik ot va bitta böri yaratilgan.

«300» ning suratga olinişi 2005-yil 17-oktabrda Monrealda boşlanib, 60 kundan söng yakunlangan. Bir sahna bundan mustasno, butun film kök ekran fonida suratga olingan. L. Hidi kök ekran fonida suratga tuşiş «juda ğalati va hissiy, boşqa aktyordan boşqa heç qanday aloqa yöq» deb aytgan. Faqat bitta sahna, qişloq böylab sayohat, oçiq havoda suratga olingan va u sahnada ham fon kompyuter grafikasi yordamida özgartirilgan.

Postprodyuser işlari Monrealdagi Meteor Studios va Hybride Technologies studiyalarida olib borilgan. Rassomlar kök ekranlarni 1500 dan ortiq vizual effekt bilan töldirişgan. Kris Uotts va Jim Bissell «The Crush» jarayonini yaratişgan, u Meteor rassomlariga sahna ranglarini boşqariş, qoronğilik va yoruğlik kontrastini oşiriş imkonini bergan. Filmning turli lavhalari kayfiyatni yaxşiroq ifodalaş uçun böyalgan va özgartirilgan. Rassomlar guruhi rahbari Gisen Sent-Per filmning umumiy uslubini şunday taʼriflagan: «Hammasi realistik körinadi, lekin göyo biroz qöpol çizilgandek». Saçrayotgan qonni taqlid qiliş uçun Maya, RenderMan va RealFlow kabi turli dasturlardan foydalanilgan. Bir yildan ortiq davom etgan postprodyuser işlariga önta maxsus effektlar kompaniyasi jalb qilingan.

Film tarixiy faktlardan köra köproq Frenk Millerning komiksiga asoslangan. Masalan, filmda spartaliklarga hujum qiluvçi ertakdagi mavjudotlar körsatilgan. Şuningdek, maşhur tarixiy personajlar va jangçilarning taşqi libosi erkin talqin qilingan.

Film musiqasi ustida bastakor Tayler Beyts işlagan. Musiqa yozuvi Abbey Road Studios studiyasida amalga oşirilgan. Vokal mavzularini xonanda Azam Ali ijro etgan. 2007-yil 6-martda saundtrek ikki naşrda alohida disk sifatida çiqdi. Oddiy naşrda 25 ta musiqiy trek bor, maxsus naşrga esa 16 sahifali buklet va 3 ta kollektsion kartoçka qöşilgan.

Film AQŞ prokatiga 2007-yil 9-martda çiqdi. 2006-yil 9-dekabrda xalqaro distribyutorlarni jalb qiliş maqsadida Texas ştatining Ostin şahridagi Austin Butt-Numb-A-Thon kinofestivalida filmning yopiq namoyişi taşkil etilgan.

AQŞ prokatining birinçi dam oliş kunlarida film 70 million dollar yiğdi, bu mart oyidagi premyera dam oliş kunlari uçun mutlaq rekord böldi (oldingi rekord — 68 million dollar — 2006-yilda «Muzlik davri 2: Global isiş» multfilmi tomonidan örnatilgan edi). Bu körsatkiç R reytingli filmlar orasida ham uçinçi örinni egalladi, faqat «Matritsa: Qayta yuklaş» (91,8 million dollar) va «Masihning ehtiroslari» (83,8 million dollar) undan oldinda edi. Film çiqqan paytda bu 2007-yildagi filmlar orasida ham eng yaxşi natija edi.

Kinoteatrlardagi namoyişdan jami 456 million dollar foyda olindi, videomahsulotlarni sotiş esa 276,32 million dollar keltirdi.

Forslarning şaytoniy tasviri tufayli film Erronda prokatga taqiqlangan. J. Şamgadri filmni «fors madaniyatiga haqorat» va «Amerikaning Eron madaniyatiga qarşi psixologik uruşining bir qismi» deb atagan.

Film kinotanqidçilardan aralaş şarhlar oldi. Rotten Tomatoes agregator saytida filmning maʼqullaş reytingi 228 ta şarh asosida 60 % ni taşkil etadi, örtaça baho esa 10 ballik şkalada 6,1. Tanqidçilarning umumiy xulosasi şuki, «film oddiy syujetga ega, lekin qon va zöravonlikka töla, vizual jihatdan hayajonli tajriba taklif etadi». Metacritic saytida 42 ta şarh asosida örtaça ball 100 ballik şkalada 52 ni taşkil etgan. Oddiy tomoşabinlarning bahosi sezilarli darajada yuqori bölgan; CinemaScope saytida foydalanuvçilar filmga A+ dan F gaça bölgan şkalada A- baho qöyişgan.

Film tarixiy jihatdan notöğri fors sivilizatsiyasi tasviri tufayli baʼzi tomoşabinlar orasida noaniq reaksiya uyğotdi. Film, xususan, Eron hukumati rasmiylari tomonidan qoralangan. Filmning baʼzi sahnalarida fors qöşinida jinlar va boşqa xayoliy mavjudotlar borligi tasvirlangan, qömondon va şoh Kserks I esa androgin, ayolsifat qiyofaga ega. Bularning hammasi mardlikning timsoli bölgan spartaliklar bilan yorqin tafovut hosil qiladi. Amerikalik jurnalist Stiven Ri forslar filmda Osiyo va Afrika madaniyatlari haqidagi ğarbiy stereotiplarni özida mujassam etganini taʼkidlagan.

Film, ayniqsa, Erronda «eronliklar, ularning madaniyati va tarixini haqorat qilgani» uçun ğazabli reaksiya uyğotdi. Film turli rasmiy şaxslar tomonidan qoralangan. Eron Sanʼat akademiyasi YUNESKOga rasmiy şikoyat yuborib, filmni «Eron tarixiy merosiga hujum» deb atagan. Eronning BMTdagi missiyasi, şuningdek Eronning Fransiya, Tailand, Turkiya va Özbekistondagi elçixonalari ham öz norozliklarini bildirgan. Film Eron hududida «zararli amerikaça tarğibot» sifatida namoyiş etişdan taqiqlangan.

Köplab şarhlovçilar filmda «Ğarb Eronga qarşi» degan siyosiy ostonani ham payqaşgan, şuningdek forslar «qulagan, tajovuzkor, jinsiy jozibali, olijanob yunonlarga qarama-qarşi» qilib tasvirlangani ham eʼtirof etilgan. Filmning xalqaro miqyosda çiqişi va kassa muvaffaqiyatlari Erronda yanada kuçliroq salbiy reaksiyaga sabab böldi. Eron-amerikalik jurnalist Azod Moaveni «Time» jurnalida, film çiqqan paytda Tehronda bölgani va «300» filmi eronliklar orasida asosiy muhokama mavzusiga aylanganini guvohi bölganini xabar qilgan: «Butun Tehron ğazablangan, keça qayerga bormay, suhbatlar faqat filmning çiqişiga nisbatan norozilik haqida bölardi». Eron matbuotida «Hollivud eronliklarga uruş eʼlon qildi» yoki «300 ta 70 million» [Eron aholisi] kabi sarlavhalar paydo böla boşladi. Mustaqil eron gazetasi «Ayande-No» filmda «eronliklar [forslar] madaniyatsiz, hissiz va insoniylikdan mahrum jinlar sifatida tasvirlangan. Ular boşqa xalqlarga hujum qiliş va ularni yöq qilişdan boşqa narsa haqida öylamaydi», deb yozgan. Tört nafar eron parlament aʼzosi Yaqin Şarq mamlakatlarini filmni öz hududlarida namoyiş etişni taqiqlaşga çaqirgan.

Azodeh Moaveni Eron ğazabli reaksiyasining yana bir qança sabablarini körsatgan: birinçidan, film çiqişi Eron Yangi yili — navröz bayramiga töğri keldi; ikkinçidan, eronliklar filmda tasvirlangan davrni öz tarixlarining «eng olijanob sahifasi» deb hisoblaydi. Şuningdek, köplab eron konspirologlari «„300“ filmi amerikaliklarni Eron bilan uruşga tayyorlaş uçun Amerika hukumati tomonidan maxfiy moliyalaştirilgan» degan nazariyaga işonişgan.

«Slate» jurnalidan Dana Stivens şunday yozgan: «Agar „300“ filmi xuddi şu dekorasiyalar bilan 1930-yillar örtasidagi Germaniyada çiqqanida, u „Abadiy yahudiy“ filmi bilan birga, irqçi xayol va millatçi afsona qanday qilib töliq uruşga undovçi vosita bölişi mumkinligining misoli sifatida asosli ravişda qoralanardi. Ammo bu film postideologik XXI asrda, kompyuter grafikasi rivojlangan davrda yaratilgani uçun, „300“ texnologik yutuq va film bilan videoöyinlar örtasidagi çegaralarning xiralaşişi namunasi sifatida muhokama qilinadi».

Film ikkita kinomukofot böyiça yil davomida nominatsiyalar soni böyiça yetakçi böldi: «Saturn» mukofoti (10 ta nominatsiya, 2 ta ğalaba) va «MTV Movie Awards» mukofoti (5 ta nominatsiya, 1 ta ğalaba).

«THIS IS SPARTA!» («BU — SPARTA!») iborasi internet-memga aylangan. Uni spartalik podşo Leonid forslar elçisini quduqqa taşlayotganda baqiradi, çunki elçi har qanday elçini ölimga tahdid qiliş muqaddaslikni buziş va aqldan oziş ekanini aytgan edi. Bu ibora filmning ekranlarga çiqişidan oldinroq, treylerda iştirok etgani tufayli tarqalib ketgan.

2008-yil iyun oyida «300» filmining «300: Imperiya tongi» nomli davomi ustida işlar boşlanganligi eʼlon qilingan. «Legendary Pictures» kompaniyasi Frenk Millerning grafik novella yozişini, Zak Snayder esa uni moslaştirişni rejissyorlik qilişga qiziqiş bildirganini eʼlon qilgan, u novella bilan tanişgandan keyin.

2007-yilda Frenk Millerning «300» filmi va komikslari asosida kompyuter öyini çiqarilgan.