A Clockwork Orange

«A Clockwork Orange» (rus. «Zavodnoy apelsin») — 1971-yilda suratga olingan antiutopik jinoiy film, Stenli Kubrikning töqqizinçi töliq metrajli filmi. Film Entoni Berjessning 1962-yilda yozilgan şu nomli romani asosida yaratilgan. Filmda psixiatriya, voyaga yetmaganlar jinoyatçiligi, yoşlar tödalari va yaqin kelajakdagi antiutopik Buyuk Britaniyadagi boşqa ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy masalalarni şarhlaş uçun taşvişli va şafqatsiz mavzular işlatilgan. Suratga oliş Londonda va uning atrofida ötkazilgan hamda olti oy davom etgan.

Aleks (Malcolm McDowell), boş qahramon, xarizmatik antijamiyatçi jinoyatçi bölib, uning qiziqişlari klassik musiqa (ayniqsa Betxoven), zörlaş, öğirlik va «ultranasilie»ni öz içiga oladi. U Pit (Maykl Tarn), Jorji (James Marcus) va Dim (Warren Clarke) boşçiligidagi kiçik qotil tödasiga rahbarlik qiladi, ularni u «droogs» deb ataydi (rus. «drug» — «döst» sözidan). Film uning tödasining dahşatli jinoiy avj olişi, uning qölga tuşişi va içki vazir (Anthony Sharp) tomonidan tarğib qilinadigan eksperimental psixologik şartlantiriş usuli («Ludovico texnikasi») yordamida reabilitatsiya qilinişga urinişi haqida hikoya qiladi. Aleks filmning köp qismida nadsat tilida gapiradi — bu slavyan tillari (ayniqsa rus tili), ingliz tili va qofiyali kokney slengidan tuzilgan bölak-bölak ösmirlar slengidir. Lenta erkin iroda, oilaning degradatsiyasi va davlatning inson hayotiga aralaşuvi bilan boğliq falsafiy, axloqiy va diniy muammolarga töxtaladi. Kinoning satirasi siyosat, davlat va çerkovga qaratilgan.

Film premyerasi 1971-yil 19-dekabrda Nyu-Yorkda bölib ötdi, Buyuk Britaniyada u 1972-yil 13-yanvarda, AQŞda esa 1972-yil 2-fevralda namoyiş etildi. Film tanqidçilardan aralaş şarhlar oldi va şafqatli zöravonlik tasvirlari tufayli bahsli böldi. Uni taqlidiy zöravonlikka ilhom bergan deb atagaç, film Stenli Kubrikning buyruği bilan Britaniya kinoteatrlaridan olib taşlandi, şuningdek, bir qança boşqa mamlakatlarda taqiqlandi. Keyingi yillarda film tanqidiy qayta baholandi va kult muxlislari orttirdi. Ekranga qaytarilişi faqat 2000-yilda amalga oşdi. 1970-yillarda kartina tanqidçilardan aralaş baholar oldi. Zamonaviy kinoşunoslarning köpçiligi filmga ijobiy baho beradi.

Janjallarga qaramay, film tijorat muvaffaqiyatiga erişdi va rejissyorga Warner Brothers bilan hamkorlikni davom ettiriş imkonini berdi. Film bir neça mukofot va nominatsiyalarga sazovor böldi, jumladan 44-chi «Oskar» mukofoti marosimida «eng yaxşi film» nominatsiyasida 4 ta nomzodlikka ega böldi, ammo oxir-oqibat birorta haykalçaga ham ega bölmadi.

Britaniya kino instituti Sight & Sound ning 2012-yilgi sörovnomalarida dunyoning eng yaxşi filmlari haqida Zavodnoy apelsin rejissyorlar sörovida 75-örinni, tanqidçilar sörovida esa 235-örinni egalladi. 2020-yilda film AQŞ Kongress kutubxonasi tomonidan AQŞ Milliy film reestriga «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» deb saqlab qoliş uçun tanlandi.

Stenli Kubrik «Zavodnoy apelsin» romani haqida hamkasbi, stsenarist Terri Sauternga tufayli bilib oldi. Entoni Berjessning asari Sauternga şunçalik katta taassurot qoldirdiki, u kitobni rejissyorga sovğa qildi. Ammo Kubrik «Kosmik odisseya 2001» filmini suratga oliş bilan band edi va kitobni çuqur öqimadi; bundan taşqari, dastlabki tanişuvda uni romanning lingvistik tajribasi — nadsat slengi — köngli qolişga majbur qildi. Rejissyor Berjess asarini ekranga köçirib bölmasligini hisobladi: tomoşabinlar qahramonlarning dialoglarini tuşunmaydi. Natijada Kubrik kitobni çetga surib qöydi va uni bir yarim yil davomida unutib qöydi. Hamkasbining befarqligini körgan Sauternga özi asarga huquqlarni sotib oldi va uning asosida stsenariy yozdi. Biroq tsenzor filmni körişdan ham boş tortdi va kitobda yoşlarning hokimiyatga böysunmasligi haqida gap borligini, bunday narsani ekranda körsatiş mumkin emasligini taʼkidladi.

Sauternga romanga bölgan huquqlarni uzaytirmadi. Uning örniga bu işni uning advokati Si Litvinoff va uzoq yillik dösti Maks Raab qildi. Litvinoff kiçik pyesalarni prodyuserlik qilardi va katta kino sanoatiga kirib borişni orzu qilardi. U «Zavodnoy apelsin»ni rok-guruh The Rolling Stones iştirokida, pilot loyiha sifatida suratga olişni xohlardi. Rejalaştirilgan edi, boş rolni romanning katta muxlisi Mik Jagger öynaydi. Stsenariyni yozişni Litvinoff Berjessga topşirdi. Yozuvçining özi tanlangan boş aktyor bilan roziligi bor edi. Berjessning eʼtirof etişiça, qahramonni yaratayotganda aynan Jagger taşqi körinişi va xarakteri bilan odamni nazarda tutgan. Romanning noaniq mazmunini hisobga olib, past byudjetli andegraund film suratga olinişi va faqat kinoklublarda namoyiş etilişi kutilgan edi. Biroq guruh suratga oliş uçun öz ziç jadvalida vaqt topa olmadi va loyiha amalga oşmadi.

Kubrik uçun ğoya Napoleon haqidagi film uçun mablağ izlaş muvaffaqiyatsizligidan keyin dolzarb böldi. Kubrik loyihaga ruju qöygan edi va imperatorning harbiy va siyosiy faoliyati hamda şaxsiy hayotining barça jihatlarini sinçkovlik bilan örgandi. Rejissyor ğoyani boş rolga taklif qilmoqçi bölgan Jek Nikolson bilan muhokama qildi. Ammo Sergey Bondarçukning «Vaterloo» filmi kassada muvaffaqiyatsizlikka uçraganidan keyin investorlar Kubrikning ijodiy taşabbusini istamay qöllab-quvvatladilar, bu esa uni oldin rad etilgan ğoyani eslaşga majbur qildi. 1969-yil oxirida Kubrik Terri Sauternga qönğiroq qilib söradi: «Sen menga körsatgan Entoni Berjessning kitobini eslaysanmi?» Romanni Kubrik bir ötirişda öqib çiqdi. Bu safar Stenli asarda kinematografik salohiyatni kördi.

«Zavodnoy apelsin»ning barça tarkibiy qismlari — syujet, ğoyalar, qahramonlar va, albatta, til meni öziga jalb qildi. Bundan taşqari, kitobning hajmi uni ekranga köçiriş uçun yetarli edi.

Kubrik Litvinoff va Raabdan ekranlaştiriş huquqlarini ikki yuz ming dollarga sotib oldi. Berjessning özi bu summadan bir tiyin ham olmadi, çunki öşa paytda u romanga egalik huquqiga ega bölmagan edi. Dastlab huquqlar Sauternga sotilganini hisobga olsak, yozuvçi «Zavodnoy apelsin»dan atigi 500 dollar işlab topdi.

Terri Sautern rejissyorga avval yozgan stsenariysini taklif qildi. Ammo Kubrik taklifdan voz keçdi. Rejissyor Berjess romani filmga ideal mos kelişiga işonç hosil qilgan edi va kinoadaptatsiya yaratiş uçun yordamçilar unga kerak emas edi. Stsenariy ustida ish 1970-yil 15-mayda yakunlandi. Bu Kubrik öz kartinasining yagona stsenariy muallifi bölgan birinçi holat edi. Suratga oliş uçun mablağ izlab, rejissyor Frensis Ford Koppola yaqinda taşkil etgan American Zoetrope mini-studiyasiga murojaat qildi. Hamkorlik muvaffaqiyatli bölmadi. Şundan söng Kubrik «Lolita» filmini moliyalaştirgan eski hamkorlari — Seven Arts ga murojaat qildi. Oltmişinçi yillar oxirida kompaniya Warner Brothers bilan birlaşdi va uning vakillari oxir-oqibat «Zavodnoy apelsin»ning suratga olinişini taşkil etişga kirişdi.

Kitobda boş qahramon Aleks taxminan ön beş-ön sakkiz yoşda edi. Şunga qaramay, Kubrik yigirma yetti yoşli Malcolm McDowellni rolga taklif qildi, rejissyor uni Lindsay Andersonning «Agar…» filmida maktab isyonçisi rolini öynagan paytda sezgan edi. «Agar Malkolm band bölsa, ehtimol men filmni suratga olmayman», — deb aytgan edi Kubrik. U işonç hosil qilgan edi, yoş aktyor Aleksni öynay olmas edi. 1970-yilgi parlament saylovlaridan keyin siyosatçi Garold Uilson uyuştirgan keçada Stenli Miriam Karlinning yoga pozasiga eʼtibor berdi. Ertasi kuni aktrisaga Kubrikning agenti qönğiroq qildi va rejissyor uni «Zavodnoy apelsin»dagi «Muşuk xonim» roliga taklif qilayotganini aytdi. Aktrisa rozi böldi, ammo muşuklardan qörqişi haqida gapirmadi. Rol uçun u hatto fobiyadan xalos böliş uçun gipnotizatorga ham bordi.

Kubrik romanni uning muallifi bilan muhokama qilişni xohlagan edi. Ammo gap faqat telefon suhbati bilan çeklandi, uni rejissyor «iltifotlar almaşiş» deb taʼriflagan. Şunga qaramay, Kubrik uçraşuv bölmaganidan xafa bölmadi. Stenlining eʼtirof etişiça, «şunçalik yorqin yozilgan kitobda har qanday savolga javob topmagan faqat dangasa bölişi mumkin».

Suratga oliş 1970-yil sentyabrda boşlandi. Kubrik kartina uçun «futuristik» binolarni qidirdi va buning uçun Britaniya arxitektura jurnallarini örgandi. Filmga maxsus qurilgan yagona interyerlar «Korova» bari, qamoqxonadagi röyxatga oliş xonasi, hammom va yozuvçi uyining vestibyuli böldi. Dekorasiyalar suratga oliş guruhi ijaraga olgan kiçik fabrikada qurildi. Qolgan obyektlarni kartina yaratuvçilari Londonning atrofidan topişdi, şu jumladan Oksfordşirdagi bino (yozuvçining uyi). Aktyor Klayv Frensisning sözlariga köra, Kubrik Londonning butun hududini kezib, suratga oliş uçun mos «Aleks va uning ota-onasining kvartirasi»ni uzoq qidirgan. Natijada u Elstridagi köp xonadonli uyni topdi va turar joy egalariga ijara haqini töladi. Taklif etilgan dizayner bilan birga rejissyor xonaning «futuristik muhitini» yaratdi, buning uçun 5000 funt sterling sarfladi. Suratga oliş tugagaç, xonalar dastlabki holatiga qaytarildi. Ammo Kubrik kutilmaganda ikki yirik planni qayta suratga olişni xohladi. U yana egalarini «haydadi» va interyerni qayta yasaşga kirişdi.

Kubrik aktyorlar va suratga oliş guruhining barça takliflarini tinglardi. U har doim Berjessning romanini maydonçaga olib kelar va iştirokçilardan sörardi: «Bu sahnani qanday qilamiz?» Aktyorlar kostyumlarni tanlaşga ham taʼsir qila olardi. Şunday qilib, kiprikli grimni Malcolm McDowell öylab topdi. U dökonda soxta kiprik sotib oldi va hazil uçun Kubrikka sovğa qildi. Boş qahramonlarning kiyimi Makdauellning maşinasida bölgan kriket jihozlaridan ilhomlangan edi. Kubrik şimning ustiga himoya qobiğini kiyişni taklif qildi.

Kubrikning ish uslubi uzoq maşqlardan iborat edi. Rejissyor sahnani biror diqqatga sazovor narsa çiqmagunça «işlaş» kerak deb hisoblardi. Istisno faqat Devid Prauz (Julian) uçun qilingan edi. Aktyor Patrik Meygi (janob Aleksandr) ötirgan oğir nogironlar aravaçasini kötarib yuradigan sahna bir dublda suratga olindi. Miriam Karlinning xotiralariga köra, maşqlar paytida Kubrik kamerani doim yoqilgan holda uşlab turardi va qaysi epizodni filmda qoldirişini taxmin qilib bölmasdi. Stenli öz şogirdlariga improvizatsiya qilişga ruxsat berardi, ammo örganilmagan replikalarga çiday olmasdi. Bunday xatoga yöl qöysa, u aktyorni osongina işdan böşatişi mumkin edi.

Yozuvçi uyiga bostirib kiriş sahnasini aktyorlar uç kun davomida maşq qilişdi. Mos kadrlarni topişga urinib, Kubrik mebelni almaştirdi va joyini özgartirdi. Natijada rejissyorning kutilmagan ğoyasi paydo böldi: u Makdauellga «zörlaş» paytida raqs tuşişni va qandaydir kuyni xirgoyi qilişni taklif qildi. Makdauell matnini yaxşi bilgan yagona qöşiq — «Singin' in the Rain»ni tanladi. Tayyor sahnani körgan Kubrik köz yoşlari oqgunça kuldi. Tuşlik tanaffusi paytida Kubrik yordamçisidan qöşiqdan filmda foydalaniş huquqini mualliflardan sotib olişni söradi. «Qöşiq yomğirda raqsga tuşdi» musiqiy filmi rejissyori Stenli Donen bunga qarşi emas edi. Musiqiy filmda boş rolni ijro etgan Jin Kelli Kubrikdan xafa böldi va kartina premyerasida u bilan muloqot qilişdan boş tortdi.

Boş qahramonning uy hayvoni, piton Beyzil filmda Makdauell rejissyorga özining sudralib yuruvçilardan qörqişi haqida samimiy gapirib bergaç paydo böldi. Ertasi kuni ertalab Kubrik suratga oliş maydonçasiga ilon olib keldi va aktyorni uni qölida uşlab turişga hamda u bilan karavotda yotişga majbur qildi.

Kubrikning talabiga köra «Korova» barida baʼzi ayol manekenlar «Sut-plyus» sotadigan avtomat körinişida tayyorlandi. Qöğirçoqlarning içida haqiqiy sut bor edi. Issiq pavilonda u doimo qotib qolar va har soatda almaştirilişi kerak edi.

«Muşuk xonim»ning uyidagi epizodni yaratişdan oldin Kubrik Miriam Karlindan bir neça kun oldinroq studiyaga kelişni söradi. Rejissyor aktrisaning yoga bilan odatiy maşğulotlarini körmoqçi edi. Aktrisa pozalardan birida turganida eşik taqillatildi. Maşğulotga singib ketgan aktrisa ğazablanib dedi: «Voy, bu nima böldi!» (ingl. «Oh, shit!») Bu ibora filmning yakuniy versiyasiga kirdi. Karlinning xotiralariga köra, bu replika kinoteatrlarda tomoşabinlarning kulgisini uyğotgan.

Stsenariyga köra, söroq paytida politsiya tarbiyaçisi Deltoid Aleksning yuziga tupuradi. Kubrik bu rolning ijroçisidan tupurişni Makdauellning burniga aniq tekkizişni söradi. Obri Morris buni uddalay olmadi. Köp dublar tufayli aktyorning tupuri tugab qoldi. Oxir-oqibat tupurikni Stiven Berkoff (politsiyaçi Tom) bajardi. Makdauellning özining eʼtirof etişiça, bu xörlovçi sahna tufayli u «biroz ğazablangan» edi.

«Tuzatiş» epizodini suratga olişdan oldin Kubrik Makdauellga oftalmologik operatsiya fotosuratini körsatdi, operatsiya paytida bemorning qovoqlari mahkamlangan edi. Aktyor bu «tajribani» takrorlaşdan qatʼiyan boş tortdi. Şunda rejissyor Murfilds köz klinikasidan şifokorni olib keldi. Şifokor oğriqsizlantiriş qilişi va közga maxsus eritma tomizişi kerak edi. U «qulflar» aktyorga zarar yetkazmasligiga işontirdi. Ammo u qisqiçlar faqat yotgan bemorlarga işlatilişini hisobga olmadi. Ötirgan Makdauellda qulflar doim qovoqlardan sirğalib tuşardi va şox pardasini tirnardi. Behuşlik taʼsiri tugagaç, aktyor çidab bölmas oğriqdan devorga boşini urardi. Ammo Kubrikni artistning azoblari emas, balki keyingi dublga ötiş imkonsizligi köproq taşvişga solardi. Suratga olişdan keyin Makdauell Kirk Duglasga şikoyat qildi: «Ana u kaltak öğil! Çap közimning şox pardasini tirnab taşladi. Közim oğrib ketdi, kör bölib qoldim. Kubrik esa dedi: „Sahnani suratga olamiz. Ikkinçi köz ham yaxşi böladi“».

Jon Klayvning (sahnadagi odam) sözlariga köra, «davolaş natijalarini namoyiş etiş» sahnasini repetitsiya qiliş paytida Stenli Kubrik «aqldan ozdi» va aktyordan Makdauellni urişni talab qildi. Boş rol ijroçisi hamkasbiga dedi: «Unga qarşi bahslaşma!» Natijada Klayv Makdauellning qovurğalarini juda qattiq qisib, bittasini sindirib qöydi.

Jorji va Dim Aleksni çöktirayotgan sahnani suratga oliş paytida Makdauell nafas oliş apparatidan foydalangan. Suratga oliş qişda ötkazilgan edi, şu sababli suv sovuq edi. Sahnani yaratiş uçun 20 dan ortiq dubl işlatildi.

Filmda Aleksning öz joniga qasd qiliş urinişi sahnasi bor, u birinçi şaxs nuqtayi nazaridan körsatiladi. Epizodni suratga oliş uçun Kubrik eski Newman-Sinclair kamerasini sotib oldi. Rejissyor va uning yordamçilari kamera uçun bir neça himoya qutilarini polistirolдan yasaşdi, kamerani ularga joylaştirib, toşsimon hovliga taşlaşdi. Faqat oltinçi urinişda kamera talab qilinganidek — obʼektivi bilan yerga tuşdi. Obʼektiv sinib ketdi, ammo mexanizm umuman şikastlanmadi. Keyinçalik Kubrik Newman-Sinclair ni «hozirgaça yasalgan eng çidamli kamera» deb atadi.

Filmni suratga oliş 1971-yil martida yakunlandi. Ovoz yozişni hisobga olmaganda, ular olti oy davom etdi va suratga oliş guruhining dam oliş kunlari bölmadi.

Kartinani montaj qiliş bilan rejissyor montajçi Bill Butler birgalikda şuğullandi, bu jarayonga kuniga kamida ön soat vaqt sarflandi. Ish Londondan unça uzoq bölmagan joyda, 1968-yildan beri rejissyor yaşab kelgan Kubrik mulkida olib borildi.

Yakuniy versiyaga suratga olingan köplab epizodlar kirmadi. Masalan, filmda romanda tasvirlangan töda tomonidan kristallograf olimni masxara qiliş sahnasi çiqarib taşlandi. Bu rolni ijro etgan aktyor Billi Rassel suratga oliş paytida oğir kasallanib qoldi va Kubrik uning iştirokidagi syujet çiziğidan voz keçişga qaror qildi. Rejissyor stsenariyda yozilgan boşqa lavhalarni ham kesib taşladi: Aleksning tödasi tomonidan pab mehmonlari bölgan keksa ayollarni sotib oliş, «Durango 95» avtomobilini öğirlaş, «Papuli»ning öğlining ikki dösti bilan kutilmagan uçraşuvi. Derazadan sakragan Aleksni tödadagilarning kasalxonaga olib boriş epizodi ham yöq. Yakuniy filmda treylerda körsatilgan, ilon Aleksning xonasidan sudralib çiqadigan lahza ham yöq. Köp yillar Kubrikning yordamçisi bölgan Leon Vitalining eʼtirof etişiça, kesib taşlangan materialni tiklaş mumkin emas: uni rejissyorning özi iltimosiga köra yöq qilib taşlaşgan.

Закadrli matn yoziş jarayonida Kubrik Makdauellni dam oliş va böşaşiş uçun stol tennisi öynaşni taklif qildi. Rejissyor yoş artistni doim yutişga urinardi, ammo Makdauell har doim öyinlarda ğolib çiqardi. Oxir-oqibat Malkolmga ovoz yoziş haftasi uçun, yaʼni Kubrik bilan tennis öynagan haftasi uçun haq tölanmadi.

Film uçun plakatni Filipp Kasl yaratdi, Kubrik unga kartinaning qoralama versiyasini körsatgandan keyin. Dizayner bir neça variant çizdi, söngra boş harf «A» bölgan konsepsiyani taklif qildi. Ish uçun Kasl 650 funt sterling oldi.

Nisbatan past byudjet tufayli aktyorlar örtaça haq olişdi. Aktyor Maykl Tarnning (Pit roli ijroçisi) sözlariga köra, şokolad reklamasida suratga tuşiş uçun aktyorlar Stenli bilan işlaganidan köra ança köp pul topişlari mumkin edi. Şunga qaramay, artist «Zavodnoy apelsin»dagi suratga olişni «butun umr tajribasi» deb atadi. Malcolm McDowell öz ishi uçun 100 ming dollar va kassa tuşumidan 2,5 foiz söradi. Bunga javoban Kubrik yoş aktyorga Warner Brothers ikkinçi şartni rad etganini aytdi. Keyinçalik maʼlum böldiki, rejissyor yolğon gapirgan edi.

Aleksandr Delarj (kadrlarda yaltirab ötadigan gazeta maqolalariga köra, familiyaning boşqa varianti — Berjess) — yoş özini sevuvçi sadist, jinoiy guruhning yetakçisi. U nutqida nadsat slengidan foydalanadi, unda rus kelib çiqişli sözlar eşitiladi (filmdagi til — sotsialistik Şarqning Ğarb jamiyati madaniyati va siyosatiga taʼsiri haqidagi işora). Закadrli matnga köra, Aleks zehnli va lirik. Qahramon Betxoven musiqasini şunçalik yaxşi köradiki, uni tinglaganda ekstazga tuşadi va masturbatsiya qiladi. Aleksning öljasi bölgan qurbonlarining qimmatbaho buyumlarini karavot ostidagi qutiga taşlaşidagi befarqlik qahramonning jinoyatlarida xudbin maqsadlar yöqligini körsatadi. U zöravonlikning özidan zavqlanadi, «trofeylar»dan emas.

Aleks diniy qadriyatlarga skeptik munosabatda böladi, ammo uni heç qanday holatda ateist deb bölmaydi. Aleksning xonasida yoğoç xoç va yalanğoç jinsiy aʼzolari bilan «raqsga tuşayotgan» Isolar bor. «Davolaş» paytida qahramon «gunoh» atamasini işlatadi, şu tarzda ekranda ketayotgan iflosliklar va Betxoven musiqasi birikmasini nomlaydi.

Filmning ikkinçi qismida zöravonlik bevosita qahramonning öziga qaratiladi: uni keksalar va sobiq «döst» politsiyaçilar kaltaklaşadi. Uyga qaytgan Aleks piton Beyzilning ölganini biladi — aslida u uning yagona dösti edi. Bu epizod xristian mifologiyasiga işora qiladi, u yerda ilon vasvasaning timsoli.

Aleks ijtimoiy jamiyat va inson ongining past tomonlari: jinoyatçilik va tsinizmni timsol qiladi. Bir intervyuda Kubrik romanda uni xarizmatik yovuzlik va Aleksdagi şafqatsizlikning oçiqlik, hazil tuyğusi, energiya va aql bilan birikmasi jalb qilganini aytgan. Uning fikriça, Aleks hayotiy kuç, jasorat va aqlga ega. Rejissyor qahramonni «yovuzlik timsoli» deb atagan, ammo unga Aleksning oçiqligi yoqardi: u öz gunohlarini tan oladi, özini va tomoşabinlarni aldaşga urinmaydi. Fransuz kino tanqidçisi Mişel Simanning salbiy qahramonlar Kubrikni jalb qiladimi, degan savoliga rejissyor javob bergan: «Albatta, yöq, lekin ular hikoyalar uçun yaxşi. Natsistlar haqidagi kitoblarni BMT haqidagi kitoblarga qaraganda köproq odam öqiydi».

Stenli Kubrik Aleks «barça mantiqiy va ratsional mulohazalarga köra» tomoşabinda jirkanç his uyğotişi kerakligini taʼkidlagan, ammo tomoşabinlarning bir qismi uni ongsiz darajada jozibali deb topgan, boşqa tomoşabinlar esa Aleks bilan özini aniqlab, filmdan ğazablana boşlagan. Rejissyor bu xususiyatni Şekspirning qahramoni — xarizmatik yovuz Richard III bilan soliştirgan. Kubrik Aleks filmda kitobdagiga qaraganda yoqimliroq qahramon çiqqanini tan olgan. Jeyms Nermor Aleks — filmda yagona simpatiya uyğotadigan qahramon ekanini taʼkidlagan. Kinoşunosning fikriça, Makdauellda plastika yetişmagan, garçi filmda raqs tuşiş va janglaşiş kerak edi. Murakkab montaj, tezlaştirilgan suratga oliş va sekinlaştirişlar tufayli muammo tezda hal qilingan. Makdauell komediya tarzida öynaydi, baʼzan haddan taşqari öynaydi, haddan taşqari köp imo-işora qiladi va yuzini buzadi. Aktyor köpinça farsning usullaridan foydalanadi — masalan, u spagettili likopçaga yuzi bilan yiqilgan sahnada.

AFI röyxatida eng buyuk yetmiş qahramon va yovuz qahramon orasida Aleks Delarj 50 yovuz qahramon orasida 10-örinni egalladi.