Mondo Cane (SSSRda 1960-yillar boşida prokatda «Grязный мир» nomi bilan çiqqan) — 1962-yilda uç rejissyor: Gualtiero Jacopetti, Paolo Cavara va Franco Prosperi tomonidan suratga olingan italyança hujjatli film. Film Mondo yoki Şockumentary deb ataluvçi maxsus kinojurnalistika yönalişiga asos solgan va unga nom bergan. Yarim asrdan köproq vaqt oldin suratga olingan bu tasma tarafdorlariga ham, muxoliflariga ham ega bölib, hanuzgaça materialni taqdim etiş usullari va kino etikasi çegaralari haqida bahs-munozaralarga sabab bölmoqda. 1963-yilda loyihaning davomi — «Mondo Cane 2» suratga olindi, uni taqqoslaganda birinçi film «hatto kamroq şafqatsiz» körinadi.
1Rollarda
Rossano Brazzi, Stefano Sibaldi
2Syujet
Filmdan oldin quyidagi matn beriladi: «Uşbu filmda körasiz barça lavhalar haqiqiy va faqat hayotdan olingan.…
Filmdan oldin quyidagi matn beriladi: «Uşbu filmda körasiz barça lavhalar haqiqiy va faqat hayotdan olingan. Baʼzan ular dahşatli körinadi, çunki bu dunyoda dahşatli narsalar köp. Bundan taşqari, xronikaçining vazifasi haqiqatni şirinlaştiriş emas, balki uni xolisona xabar qilişdir» (ingl. «All the scenes you will see in this film are true and are taken only from life. If often they are shocking, it is because there are many shocking things in this world. Besides, the duty of the çronicler is not to sweeten the truth but to report it objectively»).
Film amerikalik kinoaktyor Rudolph Valentino haykali oçilişi sahnasi bilan boşlanadi, yakunlanadi esa samolyotlarga siğinadigan qabila haqidagi hikoya bilan — bu qabila samolyotlarni ölgan qarindoşlari yuborgan jannat aravalari deb hisoblaydi.
Film turli xalqlarning ovqatlaniş odatlari, jinsiy anʼanalari va ijtimoiy xulqi, ekologik muammolar, diniy eʼtiqodlar, hayot, ölim va qasos munosabatini körsatuvçi kadrlar ketma-ketligidan iborat. Hikoya doimiy kontrastga qurilgan: oğir, qonli sahnalar yengil va quvnoq dunyoviy hayot lavhalari bilan almaşinadi. Masalan:
Meksikalik politsiyaçilar örtoqlarining oğzidagi sigaretlarni otib uçirib, nişonga oliş mahoratida poyga qilişadi;
mast nemis xonimlari etaklarini kötarib, arzon pivaxonada yoğli ponalarini namoyiş etişadi;
Gavayi orollari aholisi beş yilda bir marta çöçqalarni söyib, göştga töyib olişadi va içak kolikasidan deyarli ölgunça azob çekişadi;
fransuzlar böğziga örnatilgan voronka orqali nasos yordamida beçora ğozlarning qorniga yem tiqişadi, semirib ketgan quşlarni öldirib, sevimli fua-grani oliş uçun;
Tayvan harbiylari zobit yelkalariga pogon taqilganda, bir zarbda hökizning boşini kesa olişlari kerak.
3Badiiy xususiyatlar va tanqid
Filmga va rejissyorlarning butun ijodiga (asosan Jacopetti ijodiga) eng murosasiz tanqidning asosini,…

Filmga va rejissyorlarning butun ijodiga (asosan Jacopetti ijodiga) eng murosasiz tanqidning asosini, ehtimol, 1972-yilda yetakçi amerikalik kinotanqidçi Roger Ebert qöygan. U sözlarni ayamay, «Собачий мир»ni inson xulqidagi «ğalati» holatlarning arzimas töplami deb atagan. Uning fikriça, mualliflar bir qança eng ahmoq tanqidçilarni aldaşga muvaffaq bölgan, ular köpçilik epizodlarning sahnalaştirilgan xarakterini tuşuna olmagan.
SSSR matbuoti va kasbiy adabiyotda «Грязный мир» (1960-yillar boşida SSSR prokatidagi nom varianti) haqidagi baholar ijobiydan neytral va keskin salbiygaça özgarib turgan: «Gualtiero Jacopettining italyan surati juda qiziqarli kadrlarni öz içiga oladi» (I. V. Vaysfeld, 1964-yil), «Gualtiero Jacopettining «Собачий мир» («Грязный мир») tomoşabinlar ongida rivojlanişning istiqbolsizligi haqida aççiq taassurot qoldiradi, <…> lekin alohida epizodlarda foş etuvçi kuç talaygina» (1965-yil), «Jacopetti özining filmini moliyalaştirgan «5A5» laynerlarida butun dunyoni aylanib çiqib, insoniy qabihlik va xunuklik isbotlarini yiğgan» (1966-yil), «Italiya rejissyori Jacopettining şov-şuvli «Грязный мир» filmini, xususan, neonaturalistik «töğri kino» va sahnalaştirilgan pseudohujjatli asarlar toifasiga kiritiş kerak» (1979-yil).
Zamonaviy rustilli manbalarda ham salbiy fikrlar talaygina. Filmning batafsil tahlili sanʼatşunos Mixail Trofimenkov tayyorlagan «Seans» jurnali şarhida berilgan. Birinçidan, muallif SSSRda, masalan, bu asarni burjuaziyaga qarşi, noroziligi bilan ajralib turadigan kinematografiyaga kiritiş oson va qulay bölişini taxmin qiladi (birinçi ikki-uç yil amalda şunday ham bölgan). Ammo hatto kommunizm mafkuraçilari ham tuşunib yetib, Jacopetti asarlarini psevdoinqilobiy kayfiyatlardan kommerç foydalaniş deb hisoblaşgan (garçi keyinroq M. Trofimenkovning taʼkidlaşiça, aynan ular bunday usullarni sovet tarğibot telekörsatuvlari uçun qabul qilişgan). Keyin tanqidçi ijodiy jihatlarga ötadi. Filmning montajini u keskin salbiy baholab, natijani yangiliklar telekörsatuvi kabi syujetlarning tartibsiz ketma-ketligi deb ataydi. Tanqidçi filmning asosiy ğoyasini insoniyat degradatsiyasining, heç qanday taraqqiyot yöqligining isboti deb köradi: zamonaviy yevropaliklar va amerikaliklar — öşa qadimiy marosim va xurofotlarga sodiq qolgan, yangi şaroitdagi öşa varvarlar. Kinoşunos Aleksandr Deryabin hujjatli kino etikasiga bağişlangan şarhli maqolasida Jacopettini «hujjatli kinoning kulfati, uni taraqqiyparvar ham, reaksion jamoatçilik ham rad etadi» deb ataydi.
«Seans» jurnalidagi publitsist Tatyana Alyoşiçeva esa «Собачий мир» ilmiy-maʼrifiy hujjatli kinoga taqlid qilib, bu şaklni boşqa mazmun bilan töldirib, boşqa xulosalar çiqarişini hisoblaydi: taraqqiyot yöq, sivilizatsiya degradatsiyaga uçrayapti, oq tanli odam hamon yovvoyi:
4Mukofotlar
Tasma Kann kinofestivalining Oltin palma şoxi uçun nomzod…
Tasma Kann kinofestivalining Oltin palma şoxi uçun nomzod bölgan;
1962-yilda eng yaxşi prodyuserga «Davide di Donatello» mukofoti topşirilgan;
Uşbu filmdagi «More» qöşiği 1964-yilda «Oskar» mukofotiga «Film uçun eng yaxşi qöşiq» nominatsiyasida nomzod bölgan;
«More» qöşiği 1964-yilda eng yaxşi instrumental mavzu sifatida «Grammy» mukofotini olgan.
5Kadrlar
2
1 · TMDB
2 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Собачий мир» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.