A Man and a Woman

«Erkak va ayol» (fr. Un homme et une femme) — Klod Leluş tomonidan 1966-yilda suratga olingan fransuz melodramasi. Boş rollarda Jan-Lui Trentinyan va Anuk Eme ijro etgan. Film yoş beva ayol Anna Gautier (Anuk Eme) bilan yoş beva erkak Jan-Lui Durok (Jan-Lui Trentinyan) örtasida muhabbatning paydo bölişi haqida hikoya qiladi.

Filmga 13 ta mukofot berilgan, jumladan ikkita «Oskar» — Eng yaxşi çet tilidagi film va Eng yaxşi asl ssenariy uçun, hamda yana 11 ta nominatsiya.

«Erkak va ayol» filmining yaratiliş tarixi haqida Klod Leluş özining «Taqdir erkalagani. Xotiralar» nomli avtobiografik kitobida batafsil hikoya qiladi. Prodyuser Per Braunberjening komissiyasi tomonidan «Buyuk daqiqalar» (1965) filmi, unga Leluş butun kapitalini sarflagan edi, muvaffaqiyatsizlikka uçragaç va şundan keyin tanqidçilarning ayovsiz tanqidi bölgaç, rejissyor ruhan tuşkunlikka tuşib, hamma narsani taşlab, avtomobilida Parijdan Deovilga jönab ketadi va soat uç atrofida tunda bir plyajda töxtaydi. Ertalab u plyajda bolasi bilan sayr qilayotgan ayolni köradi va bu manzara unga film ğoyasini beradi. Bu manzara ilhomlantirgan Leluş öşa avtomobilning içida kelajak film syujetining umumiy asosini, ikki yolğiz odam munosabatlari haqida, qisqaça çizib qöyadi:

Syujet asosiy çiziqlarining bu eskizidan keyin Leluş eng yaqin bistroga boradi, u yerda işini davom ettiradi va barça muammolarini unutadi. Rejissyorning sözlariga köra, kartinaning nomi özi-özidan paydo bölgan: «Bu dunyodagi eng oddiy va eng odatiy nom, muhabbat kabi oddiy: „Erkak va ayol“». Parijga qaytib, rejissyor filmning ğoyasi haqida Braunberjega va ilgari u bilan işlagan ssenarist Per Utterhoevenga gapirib beradi. Agar prodyuserga konsepsiya yoqmagan bölsa, ssenarist undan hayratga tuşgan. Şundan keyin Leluş ilgari taniş bölgan Jan-Lui Trentinyanga filmda iştirok etiş taklifi bilan qönğiroq qilişga qaror qiladi.

Trentinyan film yaratilişi haqida gapirib, öşa davrda Leluş kam tanilgan rejissyor bölganini, lekin aktyor uning «Qizlar va miltiqlar» filmini körib, uning oldiga kelib, u bilan suratga tuşmoqçi ekanini aytganini hikoya qiladi. Rejissyor bunday munosabatdan hayratga tuşib, rozi böladi. Leluş Trentinyanga filmning umumiy ğoyasini bayon qilgaç, u darhol rozi böladi. Boş ayol rolini dastlab Romi Şnayderga taklif qilişgan, lekin maşhur aktrisa bu işdan qatʼiy voz keçgan va uning ijodini tanqid qilgan, bunda frantsuz yangi tölqinini qöllab-quvvatlovçi tanqidçilarning salbiy fikriga tayangan. Trentinyan bilan aktrisaning bu rad javobini muhokama qilar ekan, rejissyor bu rolga Federiko Felliniing «Şirin hayot» va «Sakkiz yarim» filmlaridagi işlari bilan tanilgan Anuk Emening juda mos kelişini aytadi. Maʼlum bölişiça, Eme aktyorning juda yaqin dösti bölgan va u Emeni «Erkak va ayol» filmida suratga tuşişga köndirgan. Trentinyan va Emening umumiy agenti Jerar Leboviçi bilan muzokaralardan keyin şartnoma tuzildi, unga köra boş rollarning har bir ijroçisiga 50 000 frank gonorar belgilandi.

Birinçi suratga oliş kunining rejasini muhokama qilişganda, Anuk Eme katerda bölib ötadigan sahnada qatnaşişdan qatʼiyan boş tortdi, katerga çiqişni rad etdi va uni Felliniga öxşab rirproyeksiya yordamida suratga oliş mumkinligini talab qildi: «Men katerga ötirmayman, — muzdek ohangda takrorlaydi Anuk. — Men köp narsani qila olaman, lekin katerga ötirmayman». Leluş unga bunday kinematografik usul ança qimmatga tuşişini va bundan taşqari, u rejissyor bu filmda amal qilmoqçi bölgan «sinema-verite» tamoyiliga zid ekanini tuşuntirişga urindi. Bu rad javobi suratga oliş jarayonini buziş xavfini tuğdirdi va rejissyor tunda özi biladigan barça aktrisalarga qönğiroq qilib, böşaşmaydigan Emening örniga topiş umidida, agar u fikrini özgartirmasa, Trentinyan uçun boşqa şerik taklif qilişga majbur bölişini öylagan edi. Biroq ertasi kuni, hamma uçun kutilmaganda, soat 8 da, öz beparvoligi bilan maşhur bölgan Eme suratga oliş maydonçasida paydo böldi va Leluş undan nima istasa, hammasini bajardi, keyinçalik rejissyorning xotiralariga köra, ijodiy jarayonda faol iştirok etdi, turli ğoyalarni taklif qildi, tajriba ötkazdi va improvizatsiya qildi. Aktrisa uçun bu işda iştirok etiş juda ğayrioddiy tajriba böldi, uni u öyin va oilaviy öyinga öxşatgan. Uning sözlariga köra, rejissyor ijroçilardan rolni yodlaşni talab qilmagan va tez-tez aytardi: «„Bu fikrni özingga eng mos keladigan paytda ayt, qolganini esa xohlaganingça qil“. Va özi çetda kamera bilan xohlaganini qilardi».

Kartina juda kam mablağ evaziga suratga olingan. Leluş keyinçalik suratga oliş jarayonini şunday tasvirlagan: «Biz öşa paytda assistentlarsiz işladik, özimiz montaj qilar, uskunani özimiz taşirdik. Men ssenarist, rejissyor, prodyuser va operator bir şaxsda edim. Aktyorlar özlari özlariga makiyaj qilardi. Bizning stilistimiz bir vaqtning özida soç turmagi bilan şuğullanar va kostyumlar uçun javob berardi». Mablağ yetişmasligi tufayli kartina rangli va oq-qora plyonkaga suratga olindi, rejissyor, şuningdek, film operatori bölib, vizual qator bilan köp tajriba ötkazdi. Şunday qilib, u turli formatlarni (8, 16 va 35 mm) birlaştirdi, turli jasur va ğayrioddiy rakurs hamda planlardan foydalandi. Jumladan, kiçik ölçamli 16 millimetrli kamera avtomobil salonining içida suratga olişda işlatildi, bu sodir bölayotgan voqealarning işonçliligi hissini kuçaytiriş uçun qilingan. Monte-Karlo rallisidagi sahnalar Trentinyan iştirokida suratga olindi, u juda yaxşi haydovçi sifatida tanilgan edi. Leluşning fikriça, filmning boş rol ijroçisi — «frantsuz avtogonkaçilarining eng yaxşilaridan biri; u rul orqasida ham, kinokamera oldida ham özini işonçli his qiladi». Aktyor bolaligidanoq gonkaçi bölişni orzu qilgan, uning amakisi Moris Trentinyan esa Formula-1 poygalarida qatnaşgan.

Trentinyanning sözlariga köra, film juda ğayrioddiy tarzda yaratilgan: «Dialoglar töliq improvizatsiya qilingan va xronika kabi suratga olingan. Dublyaj qilinmagan. Agar sahna muvaffaqiyatsiz tuyulsa, undan voz keçib, boşqasini suratga olişardi. Kartinada tazelik va spontanlik sezilib turadi. Lekin bularning hammasi faqat şaklga tegişli. Hikoya esa odatiy va jiddiy emas…». Suratga oliş jarayonida televizion guruh uni kuzatib borib, u haqida hujjatli film suratga olgan.

Deyarli butun film davomida kadrda Ford Mustang modelining ikki versiyasi körinadi: qahramon kundalik hayotda minadigan qizil kabriolet va u poygalarda bevosita qatnaşgan oq kupe. Rejissyorning sözlariga köra, bu avtomobilni kartinaning «uçinçi kino yulduzi» va «taqdirning ulkan sovğasi» deb ataş mumkin. Leluş filmga sport avtomobilini beriş iltimosi bilan köplab frantsuz kompaniyalariga murojaat qilgan, lekin hamma joyda rad javobini olgan. Nihoyat, umidsizlikka tuşgan rejissyor tasodifan «Ford Frans» kompaniyasi egasi (Ford kompaniyasining frantsuz dilyeri) bilan tanişib qoladi. Postanovşik unga filmning umumiy syujet çiziqlarini çizib berdi va sport avtomobiliga kartinada berilgan rol haqida gapirib berdi. Avtodilyer loyihadan juda qiziqib qoldi, uning avtomobillaridan birini Monte-Karlo ralliida işlatişni taklif qildi va suratga olişda Trentinyanning şerigi — ikkinçi gonkaçi sifatida qatnaşişga tayyorligini bildirdi. Bundan taşqari, uşbu avtomobilning kartinada iştirok etişi kino tarixidagi product placement (mahsulotni yaşirin reklama qiliş)ning eng qiziqarli misollaridan biri hisoblanadi. Şunday qilib, Andrey Konçalovskiy özining «Past haqiqatlar» kitobida yozgan: «Masalan, hammaga maʼlumki, Leluşning „Erkak va ayol“ filmi fordli „mustang“ reklamasi sifatida suratga olingan», lekin şu bilan birga boş qahramonning avtomobili şunday körsatilganki, u göyo uning özining, hayotining, kasbining bir qismiga aylangan.

Film Parijda, Monte-Karloda va Deovilda suratga olingan. Muhabbat sahnasi Deovildagi «Normandiya» mehmonxonasida (fr. Barriere Le Normandy) suratga olingan. Filmning dastlabki varianti rejissyorni qoniqtirmagan, u filmni «dabdabali, haddan taşqari yuklangan, hazm qiliş qiyin» deb atagan va uni sezilarli darajada qayta montaj qilib, bir qança sahnalarni qisqartirib va örnini almaştirib çiqqan.

Filmning ssenariysi ustida işlar paytida Leluş uning musiqiy jihozlanişi haqida öylay boşlagan va musiqaga filmda asosiy rollardan birini beriş kerak, degan xulosaga kelgan. Leluşning eslaşiça, filmda qanday musiqa jaranglaşi kerakligi haqidagi fikr Deovil plyajida kelajak film ğoyasi bilan bir vaqtda kelgan. Leluşning oldingi filmi «Qiz va miltiq» (1964) da bir rolni xonanda Per Baru ijro etgan, u rejissyorni bastakor Fransis Le bilan taniştirgan va ular bir-biri uçun yaratilgandek ekanini aytgan. Keyinçalik rejissyor «Erkak va ayol» filmi uçun turli uslublarda ijro etilişi mumkin bölgan, yengil va esda qolarli musiqa yaratişni söradi, bundan taşqari saundtrek suratga oliş boşlanişidan oldin tayyor bölişi kerak edi. Bastakorning sözlariga köra, u bunday ish usuli bilan faqat Leluş bilan duç kelgan va bu rejissyorning butun filmni oldindan şunday «dasturlaştirişiga» olib kelgan. Eng katta şuhrat «Un homme et une femme» qöşiği bilan olib kelgan, uning mavzusini bastakor köp variantlardan söng öz kvartirasida taklif qilgan. Rejissyor Fransis Le taklif qilgan musiqiy mavzularning köp variantlarini tinglagan, lekin heç birini maʼqullamagan va ketişga tayyorlanganda, Le yana bir kuyni taklif qilgan, u Leluşda darhol zavq uyğotgan. Rejissyor darhol bu filmga aynan kerakli narsa ekanini tuşungan. Rejissyor uni birinçi notalardanoq «tanigani»ni, u unga yaqin, taniş va yurakni ezuvçi, şuningdek qayğuli va ritmik tuyulganini aytgan.

Filmga musiqa 1964-yilda Le sotib olgan raqamli akkordeon yordamida yaratilgan. Erkaklar partiyasini qöşiqlar matnlarini yozgan Per Baru ijro etişi aniqlangaç, Leluş özining dösti, qöşiqçi Nikol Kruazilga filmida kuylaşni taklif qilgan. Anna Gautierning halok bölgan erini filmda ijro etgan Per Baru «Samba Saravah» qöşiğini ijro etgan, bu bastakor, gitaraçi Baden Pauell va şoir Vinisius di Morayesning «Samba da Benção» qöşiğining frantsuzça variantidir.

«Erkak va ayol» kartinasining saundtreki Fransis Le uçun kinodagi ikkinçi tajriba böldi va xalqaro maşhurlikka erişdi, sarlavhadagi qöşiqni esa köplab maşhur qöşiqçilar va xonandalar ijro etgan.

Filmni tomoşa qilgan, suratga oliş guruhiga kirmagan birinçi odam prodyuser Per Braunberje bölgan, u xotini va bolalari bilan birga körgan. Leluş unga filmni prokat qiliş uçun qöşimça moliyalaştiriş sörab murojaat qilgan, evaziga 200 000 frank berilgan mablağni hisobga olib, kelajakdagi daromadning yarmini vaʼda qilgan, lekin u filmni baholamadi va rad etdi. Şundan keyin rejissyor «gangster» obrösiga ega bölgan tarixiy filmlar prokatçisiga murojaat qilişga majbur böldi, u filmni körgaç, rejissyor barça nusxalarni çop etişni tölasa, prokat qilişga rozi böldi, şuningdek, agar muvaffaqiyatsizlikka uçrasa, işlab çiqarişga yordam uçun berilgan avansni olib qöyiş şarti bilan. Leluş esa buni rad etdi.

Frantsiyada filmning premyerasi 1966-yil 27-mayda bölib ötdi. Frantsiyada prokat davomida uni 4 300 000 tomoşabin kördi. 1968-yil 1-yanvarda u SSSR ekranlariga çiqdi, u yerda faqat birinçi yilda uni 27 900 000 tomoşabin kördi. 1989-yilda film SSSRda qayta prokatga çiqdi.

Şundan söng postanovşik filmni Bob Amonga körsatdi, u ilgari boşqa loyiha uçun 50 000 frank avans bergan edi, lekin Leluş undan yaşirinça bu pullarni «Erkak va ayol» uçun sarfladi. Tomoşa qilgandan keyin Amon nafaqat jahli çiqmadi, balki hayajonlanib, közlarida yoş bilan filmni şedevr deb atadi. U Leluşga kelajakdagi daromadning 10 foizi evaziga kartinani «United Artists» kompaniyasiga sotişni taklif qildi, bu filmning, jumladan çet elda ham, ilgarilaşiga sezilarli darajada yordam bergan bölardi.

Rejissyorning sözlariga köra, filmning AQŞdagi muvaffaqiyati uning hayotidagi «syurrealistik lahza» böldi. Keyinçalik Leluş özining eng maşhur filmining ikkita davomini suratga oldi: 1986-yilda — «Erkak va ayol: 20 yil keyin», 2019-yilda esa — «Eng yaxşi yillar», ularda boş rollarda ham Trentinyan va Eme iştirok etgan.

Leluş rejissurasining xususiyati (ayniqsa dastlabki filmlarida) şundaki, u uslubiy jihatdan yangi tölqinga yaqin edi (taşqi bevositalik, texnik vositalardan malakali foydalanişga asoslangan, pavilyon suratga olişdan voz keçiş, materialni klip uslubida taqdim etiş, qöl kamerasini qöllaş, tabiiy yoritiş va kinoplyonka bilan tajribalar, erkin aktyorlik öyini). Biroq yangi tölqindan uni, avvalo, ommaviy tomoşabin didiga yönaltirilganligi, tijorat kinosiga moyilligi ajratib turadi, bu esa ularning janr xarakteri va tuzilişini belgilagan. Yangi tölqin vakillariga keskin salbiy munosabatda bölgan kino tanqidçisi Jak Lursel Leluşning dastlabki filmlarida sezilib turadigan narsani taʼkidlagan: postanovşik suratga oliş, voqeani bayon qiliş, aktyorlar bilan işlaş, kadrni tanlaş va h.k.dan zavq oladi, lekin kinematografik jarayonga bölgan bu samimiy qiziqiş kamdan-kam hollarda «ştamp, stereotip, soxta haqiqatlardan boşqa» qöllaniş obyektini topadi. Uşbu kino tanqidçisining xulosasiga köra, «sarlavhalarning xiralaşgan xarakteri ortida boş aylantiruvçi böşliq, ilhomning yöqligi zörğa yaşiringan». Bir muddat yangi tölqin rejissyorlarini qöllab-quvvatlagan tanqidçilar filmga nisbatan oçiq fikr bildirişdan tiyilib turişgan. Lekin filmning ekranlarga çiqişidan uç-tört oy ötgaç, ularning «lagerida»dan ayblovlar yoğila boşlagan. Bunga misol qilib Leluş Jan-Lui Komolining «jirkanç» retsenziyasini keltirgan, unda uning asari «davr dahşatining» kvintessensiyasi sifatida tavsiflangan, uning siyosiy yaroqsizligi foş etilgan. Şu bilan birga, filmning baʼzi afzalliklari ham qayd etilgan, unda «bir neçta ajoyib fikrlar muallifni qidirib özining dumini umidsiz tişlamoqda». Leluşning maqolasida uni «ahmoq kino» yaratişda va, natijada, tomoşabinga «nafrat» bilan munosabatda bölişda ayblaşgan. «Motivatsiyasiz kadrlarning qaysarlik bilan töplanişi... boğlanmaganlik va xaos… Leluş kinematografi, tasvirlarning proliferatsiyasi — bu kinoning kasalligi, uning saratoni», — deb yozgan Komoli.

Zamonaviy kino tanqidida «Erkak va ayol» filmi rejissyorning filmografiyasidagi eng yaxşi tasma sifatida tan olingan, garçi u uzoq kino faoliyati davomida mahoratini sezilarli darajada takomillaştirgan bölsa-da. Kinoşunos Aleksey Dunayevskiyning fikriça, uni «romantik drama» deb taʼriflagan bu film öşa davrning barça moda mavzularining kokteyli: u «jasur rejissura va operator ishi (deyarli butun film qöl kamerasida suratga olingan), şuningdek Leyning unutilmas kuylari tufayli ön yillikning eng maşhur hikoyasiga aylandi». Bundan taşqari, öşa muallifning kuzatişiça, kartina yangi tölqinning ğoyaviy inqirozga yaqinlaşganini bildiradi: «uning yangilikka intiluvçi şakli „burjua“ mazmuni bilan emirila boşlaydi».

Aynan şu kartina tufayli 28 yoşli rejissyor Klod Leluş keng şuhrat qozongan.

Rotten Tomatoes saytida filmning 17 ta tanqidçi retsenziyasiga asoslangan reytingi 76 %.

Filmga 13 ta mukofot berilgan, jumladan ikkita «Oskar» — Eng yaxşi çet tilidagi film va Eng yaxşi asl ssenariy uçun, hamda yana 11 ta nominatsiya. Umuman olganda, film qariyb 40 ta mukofot olgan, jumladan Kann kinofestivalining Yubiley Grand-prisi — Oltin tol şoxi sovrindori bölgan (Pyetro Jermining «Xonimlar va janoblar» filmi bilan birga).

Mukofotlar

1967 — «Oskar» mukofoti

Eng yaxşi çet tilidagi film

Eng yaxşi asl ssenariy — Klod Leluş, Per Utterhoeven

1968 — BAFTA mukofoti

Eng yaxşi xorijiy aktrisa — Anuk Eme

1966 — Kann kinofestivali

Grand-prix — Klod Leluş

Xalqaro katolik kino taşkiloti (OCIC) mukofoti — Klod Leluş

1967 — «Oltin globus» mukofoti

Eng yaxşi xorijiy film

Eng yaxşi dramatik aktrisa — Anuk Eme

Nominatsiyalar

1967 — «Oskar» mukofoti

Eng yaxşi aktrisa — Anuk Eme

Eng yaxşi rejissyor — Klod Leluş

1968 — BAFTA mukofoti

Eng yaxşi film

1967 — «Oltin globus» mukofoti

Eng yaxşi rejissyor — Klod Leluş

Eng yaxşi musiqa — Fransis Le

Eng yaxşi qöşiq — «Un homme et une femme» (musiqasi — Fransis Le, sözlari — Per Baru)

Leluş ikkita davom suratga oldi: 1986-yilda — «Erkak va ayol: 20 yil keyin», 2019-yilda esa — «Erkak va ayol: Eng yaxşi yillar».