«Dvoryanskoye gnezdo» — Andrey Mixalkov-Konçalovskiy tomonidan 1969-yilda «Mosfilm» kinostudiyasida, Ivan Sergeyeviç Turgenevning şu nomli romani asosida suratga olingan sovet badiiy filmi.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Irina Kupchenko, Leonid Kulagin, Beata Tyszkiewicz
3Syujet
Fyodor Ivanoviç Lavretskiy, «Lavriki» mulkining egasi, Rossiyaga qaytadi. Vatanida u ön bir yil bölmagan edi.…
Fyodor Ivanoviç Lavretskiy, «Lavriki» mulkining egasi, Rossiyaga qaytadi. Vatanida u ön bir yil bölmagan edi. Parijda Lavretskiy xotini Varvara Pavlovnani taşlab ketgan; moda salonlari, zerikarli odamlar, çarçatuvçi ziyofatlar unga zerikarli bölib tuyulgan — çet eldagi hayot betartib, behuda va, aslida, böm-böş ekan.
Ruhiy tinçlik izlab, Fyodor Ivanoviç ajdodlar mulkida qoldi. Qadimiy devorlar, kiçkina Fedya onasi va otasi bilan sayr qilgan örmonlar va dalalar, qöşnilar va mahalliy dehqonlar bilan suhbatlar bolalik va ösmirlik xotiralarini uyğotdi. Xotirada «Lavriki» bilan, ota-ona, yaqin va uzoq qarindoşlar bilan boğliq baxtli lahzalar paydo böldi.
Lavretskiyning amakivaççasi Mariya Dmitriyevna Kalitina qöşni mulkda yaşardi. U yerda Fyodor Ivanoviç Kalitinaning katta qizi Yelizaveta Mixaylovnani uçratdi. Yelizaveta bilan Fyodor bir-birini sevib qolişdi — lekin ikkalasi ham ularning tuyğulari umidsiz ekanini tuşunardi: Lavretskiy Fransiyada xotinini qoldirgan edi, Lizaning esa uzoq vaqtdan beri oşiği bor edi, u Mariya Dmitriyevnaning marhamatiga sazovor bölgan edi. Ona qizini heç narsaga qaramay Moskvadan kelgan nafaqadagi zobit Vladimir Nikolayeviç Panşinga turmuşga berişni istardi.
Biroz vaqt ötgaç, Fyodor Ivanoviç frantsuz gazetasini öqib, xotinining vafot etganini bildi. Sevgan qiz bilan baxt mumkin bölib qoldi va ilhomlangan Lavretskiy Lizaga erkinlikka erişganini aytdi — demak, ularning nikohiga heç narsa tösqinlik qilmasdi.
Ammo bir neça kundan keyin «Lavriki»ga… madam Lavretskaya, Fyodor Ivanoviçning xotini, tirik va soğ-salomat holda keldi.
4Rollarda
Irina Kupçenko — Yelizaveta Mixaylovna…

Irina Kupçenko — Yelizaveta Mixaylovna Kalitina
Leonid Kulagin — Fyodor Ivanoviç Lavretskiy
Beata Tyszkiewicz — Varvara Pavlovna Korobina
Tamara Çernova — Mariya Dmitriyevna Kalitina
Viktor Sergaçyov — Vladimir Nikolayeviç Panşin
Vasiliy Merkuryev — Sergey Petroviç Gedeonovskiy
Aleksandr Kostomolotskiy — Xristofor Fyodoroviç Lemm
Mariya Durasova — Marfa Timofeyevna Pestova
Vladimir Koçurixin — Anton
Sergey Nikonenko — Grişka
Nikita Mixalkov — knyaz Nelidov
Nikolay Gubenko — Sitnikov
Nonna Terentyeva — Jyustina
Zoya Rupasova — Akulina
Dariya Semyonova — Lyonoçka (Yelena Mixaylovna Kalitina)
Liliya Ogiyenko-Olivye — knyajna Gagarina
Yelena Tyapkina — epizod
Leonid Pleşakov — epizod
5Surat guruhi
Ssenariy mualliflari: Valentin Yezhov, Andrey…
Ssenariy mualliflari: Valentin Yezhov, Andrey Mixalkov-Konçalovskiy
Rejissyor-postanovşik: Andrey Mixalkov-Konçalovskiy
Operator-postanovşik: Georgiy Rerberg
Rassomlar-postanovşiklar: Aleksandr Boym, Nikolay Dvigubskiy, Mixail Romadin
Kompozitor: Vyaçeslav Ovçinnikov
Montaj: L. Pokrovskaya
Kostyumlar: V. Nisskaya
Ovoz: Raisa Margaçyova
Tarixiy kostyum böyiça maslahatçi Mariya Mertsalova
6Mukofotlar
«Jussi» (Finlyandiya, 1973) — eng yaxşi xorijiy rejissyor (Andrey…
«Jussi» (Finlyandiya, 1973) — eng yaxşi xorijiy rejissyor (Andrey Mixalkov-Konçalovskiy)
7Romans
Filmda yangraydigan «Ivi» romansining matnini A. S. Konçalovskiyning onasi, yozuvçi va şoira Natalya Petrovna…
Filmda yangraydigan «Ivi» romansining matnini A. S. Konçalovskiyning onasi, yozuvçi va şoira Natalya Petrovna Konçalovskaya yozgan, musiqasi — Vyaçeslav Ovçinnikovniki. Filmda romans Lisitsian opa-singillari — Karina va Ruzanna ijrosida yangraydi.
8Tanqid
Film keskin munozaralarga sabab…

Film keskin munozaralarga sabab böldi.
Rejissyor Sergey Solovyovning sözlariga köra, filmni «butun sovet liberal ziyolilari» haqorat qilgan. Sanʼatşunos Oleg Kovalov filmga bildirilgan eʼtirozlarni şunday baholagan: «„Dvoryanskoye gnezdo“ni estetizmda ayblaşdi, lekin noaniqlik va rad etişning haqiqiy sababini Yevgeniy Yevtuşenko oçiq söradi: bu nafis mulklarda dehqonlarni kaltaklagan qamçilar qayerda, qisqasi, krepostnoylik qayerda?».
Tanqidçi Stanislav Rassadin «Sovetskiy ekran» jurnalidagi (1969, № 17) keskin retsenziyasini «Rossiyaning ötmişiga ekskursiya» deb nomladi. U ekranlaştiruvçi Turgenev Rossiyasini bezatganini, «gözallikka emas, çiroyliliksiz», «soddalikka emas, haşamatga», «mohiyatga emas, taşqi körinişga» berilganini taʼkidladi. Aleksandr Maçeret bu bahoga «Literaturnaya gazeta»da «Gözallik tuyğusi» maqolasida eʼtiroz bildirdi va, aksinça, filmni maqtadi.
«Iskusstvo kino» jurnalida qarama-qarşi şarhlar çop etildi. 1969-yil 12-sonida V. Olgin va L. Anninskiy fikrlari töqnaş keldi. V. Olgin şunday deb taʼkidladi: «Hukm qançalik qattiq bölmasin, şuni aytişim kerakki, A. Mixalkov-Konçalovskiyning tiklamoqçi bölgan davri haqida hozirça aytadigan gapi yöqdek. Filmda juda köp va yorqin ifodalangan har xil „buyumlilik“ aslida jonsizlangan, holbuki uning butun qadri aynan u predmetlar bilan ifodalangan murakkab va çuqur maʼnoda. Tabiiyki, rejissyorga bu buyumlilik bilan „öynaşdan“ boşqa iloj qolmagan».
Lev Anninskiyga film «rassomning zarur va qiziqarli tajribasi» bölib tuyuldi. U yozdi: «A. Mixalkov-Konçalovskiyning filmi, xohlasangiz, ramziy, dramatik emas. Bu yerda odamlar öz ehtiroslari bilan eski dekorning tarkibiy qismi sifatida körsatilgan. Ammo bu filmning paradoksi va sirli joyi şundaki: inson aslida şu yerda borligi hissi sizni tark etmaydi. Faqat u odatiy badiiy tizimda — obraz — xarakter — harakat şaklida emas, balki lentaning özi ohangida, uning ruhlanişida namoyon böladi».
Munozara 1970-yilda davom etdi. Tanqidçi U. Guralnik roman ekranlaştirişda yöqotilgan deb hisobladi. Aleksandr Lipkov «film hayratlanarli darajada gözal» va «oddiy, şu bilan birga takrorlanmas darajada zamonaviy natijasi bilan muhim» deb taʼkidladi. «„Dvoryanskoye gnezdo“ filmi ekranini töldirgan gözal buyumlar olami; manzaralar, interyerlar, portretlar suratga olingan pafos; otçi bilan bölgan epizod; nihoyat, ramziy dehqon qiz — bularning hammasi, albatta, Vatan taqdiri, uning buyukligi va gözalligi haqidagi umumiy öyimizni hissiy-vizual qatorga ötkaziş urinişidir», — deb yozdi D. Starikov.
Adabiyotşunos V. Turbin filmni ijobiy baholab, unda ekranlaştirişdan köra zamonaviy maʼnoga ega mustaqil asarni kördi. Adabiyotşunos Vadim Kojinov rejissyorni öşa davrda modaga aylangan davr bilan «öynaşib qolgani» va bu davr haqida aytadigan gapi yöqligi uçun ayblagan. Kojinov, ayniqsa, «xayoliy orkestr yoki xor boşqarayotgan kaltakesak kurak şutulli qiyofasi»dan norozi edi. Kinotanqidçi Maya Turovskaya yozdi: «konsepsiya rasmni bosib qöydi», rejissyor «Kalitinalarning sönib qolgan mulkini rus mebellari va jihozlari muzeyiga aylantirgan va „ğarbparast“ Turgenevni qatʼiy „slavyanparast“ qilib qöygan».
Rejissyor Sergey Solovyov filmni şunday baholagan: «… amalda menga rasmning hammasi yoqdi. Aktyorlar, şu jumladan, albatta, Lavretskiy rolidagi L. Kulagin ham, uni öşa vaqtda ham birdek haqorat qilişgan edi, eslayman. Hozir, köp yillar ötgaç, sovuq aql bilan, uning öyinida ham qandaydir alam va bezovta qiluvçi kamçiliklarni topaman. Şunga qaramay, Kulaginning köpgina lavhalari taassurot qoldirdi. Heç bölmaganda, u ertalab Kalitinalar mulkiga kelib, balkonda Lizani körib, quloqqa tutgan sahna. Hanuz bularning hammasini hayotning özi, göyo men yaşagandek, sezgi bilan his etiladigan lahzalar sifatida eslayman».
Oleg Kovalov yozgan: «Nafis va xilma-xil „Dvoryanskoye gnezdo“, uning yorqin ritmlari va ranglari bilan — nozik oç-sarğişdan to şirali qizilgaça, „Asya Klyaçina…“ning qöpol teksturalari bilan kontrastda göyo hazil qilardi. Mamlakatning ötmişi bu yerda idillik jannat bölib körinardi; film „biz yöqotgan Rossiya“ uçun birinçi motam edi».
Matn: maqola tarjimasi «Дворянское гнездо (фильм)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.