A Severe Young Man

1934 yilda Yuriy Oleşa özining «Hasad» romani motivlari bilan boğliq «Qattiqqöl yigit» pyesasini yozdi. Pyesani öqigan kinorejissyor Abram Room unga juda yoqdi va u pyesani ekranlaştirişga qaror qildi hamda Oleşadan ssenariy yozişni söradi. Oleşa ssenariyni aktrisa Zinaida Raykhga bağişladi. Zinaida Raykh V. Meyerxoldning xotini edi, unga filmdagi rollardan biri möljallangan edi.

Işçi nomlari: «Turmuş komissari», «Diskobol», «Sehrli komsomolec». Yakuniy ssenariy Markaziy kino uyida va Sovet yozuvçilari uyida faol muhokama qilindi. Munozaralarda Vladimir Kirşon, Vsevolod Meyerxold, Aleksandr Fadeyev va Viktor Şklovskiy qatnaşdi. Ularning aksariyati ssenariyga ijobiy baho berdi. Matbuotda oddiy öquvçilarning bahsli fikrlari ham çop etildi. «Molodaya gvardiya» jurnali Yuriy Oleşaga komsomolka Vera Çernovaning xatini bosdi.

Oleşa bunga javoban, «ssenariy aynan yoşlarga axloqiy saboq beriş uçun yaratilgan» deb yozdi. Ammo qöşimça ravişda VLKSM MKning tanqidini ham hisobga olişga töğri keldi.

Ssenariydagi manzaralarni ixçam talqin qiliş xususiyatlari haqida uning hamkasbi, ssenariy muallifi Katerina Vinogradskaya «Ijodiy texnika haqida» inşolarida mulohaza yuritdi:

… Oleşa qölida bu kuçli usul maneralikka aylanadi. «Qattiqqöl yigit»ning nafis kadrlarida osmon va daraxtlarning uluğvorligi emas, balki manzaraga suyanib turgan yozuv stolining qayğusi közga taşlanadi.

Grişa Fokin rolini dastlab Dmitriy Konovskiy öynaşi kerak edi. U bundan oldin Vsevolod Pudovkin va Erwin Piscator filmlarida kiçik rollarda iştirok etgan edi. Room Grişa rolining ijroçisini uzoq vaqt topa olmadi (Pyotr Masoxa nomzodi ham körib çiqildi). Suratga oliş guruhi Odessaga kelib, rejissyor Konovskiyni olib kelgunça kutib turdi. Konovskiy rolni aʼlo darajada bajardi va filmning katta qismi u bilan suratga olindi. Ammo Konovskiy NKVD xodimlari tomonidan qamoqqa olindi. Unga aks-inqilobiy faoliyat ayblovi qöyildi: u suratga oliş guruhining boşqa aʼzolari bilan faşizm va Gitler rejimining foydasi haqida suhbatlar olib borgan edi. Natijada Konovskiyga ölim jazosi hukm qilindi.

Grişa Fokin bilan boğliq barça sahnalar Dmitriy Dorliak bilan qayta suratga olindi.

Filmning dastlabki montaj ishi 1936 yilning ikkinçi çoragida yakunlandi. Iyul oyida ötkazilgan köriş natijasida «Ukrainfilm» trestining filmni taqiqlaş va u ustidagi işni töxtatiş haqida qarori çiqdi.

Filmga formalizm, sotsialistik realizm uslubidan keskin çetga çiqiş va umuman komsomolga qarşi pasquil sifatida yangraşi kabi ayblovlar qöyildi.

Şu qaror bilan A. Room kinoda rejissyorlik işidan çetlatildi. Operator Yu. Ekelçikka «betaraflik va prinsipsizlik uçun» hayfsan eʼlon qilindi. Köp ötmay kinostudiya direktori P. Neçes işdan böşatildi, badiiy-işlab çiqariş bölimi boşliği Levit va direktor örinbosari Lazurin rahbarlik lavozimidan olindi.

1936 yil 13 fevralda «Pravda» gazetasida «Tarixiy haqiqat örniga qöpol sxema» tahririy maqolasi çiqdi va formalizm hamda haqiqatdan uzoqlaşişga qarşi mafkuraviy kampaniya boşlandi. Şundan söng «Qattiqqöl yigit» filmi tilga olinsa ham, salbiy maʼnoda eslandi, keyinçalik esa butunlay yöqolib ketdi.

Faqat 1960-yillarda lenta yarim yopiq holda talabalar va mutaxassislar uçun namoyiş etilib, qayta muomalaga kirdi. 1974 yil avgustda film kinoteatrlarda körsatildi, şundan söng uni yana «tokçaga qöyişdi».

1994 yilda Kino muzeyi direktori Naum Kleyman filmning birinçi marta teleekranda körsatilişiga erişdi.

Kino tarixçisi, «Mosfilm»ning bir birlaşmasi badiiy qismi böyiça direktor örinbosari Ilya Vaysfeld «Kino sanʼati» jurnali sahifalarida lenta taqiqlanganidan keyin ham uni «sanʼatimizga singib kiruvçi begona, duşman taʼsirlar» qatoriga kiritdi. Unga köra bu taʼsirlar «Prometey» va «Uylaniş» kabi asarlarga ham xos edi.

Zamonaviy kino tanqidçilari filmni turliça baholaydi:

Abram Room Knut Gamsunning ijodiga katta muxlis edi. Bu faktni bilmasdan turib ham, uning öziga xos uslubdagi filmida nafis, maneraviy dekadans va voqelikni jismoniy-bayramona idrok etişning ğalati aralaşmasi havoda muallaq turganini seziş mumkin (soçilgan hovuzdan çiqayotgan ayol çömilçining impressionistik, ammo sersuv tasvirlangan yalanğoçligiga, soğliq va yoşlik bilan lovullab turgan yoş sportçi yigit-qizlarning tanasiga qaraşning özi kifoya). Bularning barçasi komsomol-sport paradlari va sotsialistik dunyoga nisbatan optimistik-yorqin munosabat bilan uyğunlaşadi, öşa paytda esa bu dunyo allaqaçon tubsizlikka qulay boşlagan edi. — Sergey Kudryavtsev, «Ekran va sahna», 1998;

Biz «oddiy odamlar» — işçilar va dehqonlarga «haqiqat egalari» va «boquvçilar» sifatida munosabatda bölib tarbiyalanganmiz. «Qatlam» — ziyolilar esa ular oldida doimiy qarzdor. Ziyolilar, maʼlumki, sanʼat arboblari ham, köp narsa qilib, bu ayb va burçni ommaning ongida hamda özining ongida mustahkamlaşga harakat qildi. Bir paytlar maşhur bölgan «Qattiqqöl yigit» filmida bu ğoya börttirilib, közga taşlanadigan darajaga yetkazilgan: nufuzli professor tarixiy burçni anglagan holda öz xotinini ixtiyoriy ravişda jismoniy tarbiyaçi gegemonga topşiradi. Mana şunday mazoxizm, bundan ortiği bölmasa kerak. — Anatoliy Grebnev, «Oxirgi ssenariynavisning yozuvlari», 2000;

Room sovet kommunizmini qatʼiy axloqiy tizim sifatida tasvirlaşni xohlagan bölsa-da, film u oldin rejalaştirgan ğoyadan murakkabroq çiqdi… Romanning filmi kommunistik kelajak haqidagi yorqin ertak. … Antik davr filmning vizual dominantasi bölib xizmat qiladi. — Elena Tolstik, «Vizkult», 2007;

Oleşa va Room 1930-yillar boşidagi özgarişlarni — yangi sovet professional elitasining paydo bölişini qayd etadi. Şu bilan birga, yangi «ruhoniylar», «xudolar»ning juda farovon, imtiyozli mavqei, mehribon va ğamxör hokimiyat tomonidan erkalanişi, gözallikning baland böyli egasi bölgan ziyolilarning «fil suyagidan qurilgan minorasi»ning öziga xos metaforasiga aylanadi. Bu esa sotsialistik voqelikdan uzoqlaşişni taʼkidlaydi. — Arkadiy Blyumbaum, «Yangi adabiy şarh», 2008;

«„Qattiqqöl yigit“ — Abram Roomning töliq ortodoks kommunistik filmi bölib, 1936 yilda Yuriy Oleşaning ssenariysi asosida suratga olingan va darhol Stalin tomonidan rahbarni çöçitgan estetizm uçun taqiqlangan… Bunday filmdan Gitlerning kino sevimlisi Leni Rifenştal ham uyalmasdi» — Yevgeniy Popov, «Aksyonov», 2011.

Yevgeniy Popovning fikriça, «Qattiqqöl yigit» filmi Vasiliy Aksyonovning «Moskva kva-kva» romaniga katta taʼsir körsatgan.