A Stoker

Filmni suratga oliş 2010-yil 25-fevralda, Aleksey Balabanovning tuğilgan kunida boşlandi. Surat asosiy qismi Kronştadtda suratga olindi, asosan şaharda saqlanib qolgan XIX asrning sanoat arxitekturasi tufayli; qozonxona sahnalari ham öşa yerda, harbiy qism hududi içida olindi. Bundan taşqari, suratga oliş Sankt-Peterburgda va Vuoksa daryosi böyida (Leningrad viloyatidagi Losevo qişloği) 18 kun davomida davom etdi. Sahnalarning bir qismi Balabanovning öz kvartirasida olindi. «The Stoker»ning, şuningdek, Balabanovning sönggi bir qator asarlarining prodyuseri «STV» kinokompaniyasi rahbari Sergey Selyanov böldi. Filmning syujeti öylab topilgan voqeaga asoslangan, boş qahramonning prototipi mavjud emas. Balabanovning sözlariga köra, ssenariyni öqigan Selyanov uzoq vaqt filmni işga tuşirişni istamagan, u qisqa metrajli film çiqişini aytgan. Ammo oxir-oqibat rejissyor haq çiqdi: tayyor film 87 daqiqa davom etadi.

Balabanovning köplab boşqa filmlari singari, «The Stoker»ning ham adabiy ildizlari bor. Rejissyor filmografiyasida Vatslav Serojevskiyning «Çegara qayğu» romani asosidagi tugallanmagan «Daryo» filmi bor edi, uning voqeasi Yoqut tayga­sida bölib ötadi. «The Stoker»ning asosiy adabiy manbai esa aynan öşa Serojevskiyning «Xaylak» hikoyasidir.

Raqamli tasvirga bölgan yoqtirmasligi bilan tanilgan Balabanov «The Stoker»ni 35 mm plyonkaga oldi. Filmning operatori «Morfiy» va «Yuk 200» filmlarida avval ham Balabanov bilan işlagan Aleksandr Simonov böldi. Kinoşarhlovçilar filmning muvaffaqiyatli vizual qatorini taʼkidlaşdi. Masalan, Mixail Trofimenkov filmning vizual ohangini rus impressionistlarining asarlariga qiyosladi va rangli soyalar bilan çizilgan qorning ajoyib tasvirini qayd etdi.

Filmda boş rolni Yoqut Akademik teatri nomidagi P. A. Oyunskiy teatrining aktyori Mixail Skryabin ijro etdi, u avval ham Aleksey Balabanovning «Yuk 200» va «Daryo» filmlarida rol öynagan. Bu rol bundan mustasno, deyarli barça qolgan rollarni noprofessional aktyorlar ijro etgan. Balabanov boş ayol rolga tanlagan Aida Tumutova bundan oldin modellik agentligida işlagan. Anna Korotaeva teatr institutining talabasi edi, Yuriy Matveyev va Aleksandr Mosin esa öz qahramonlari singari sobiq «afğonçilar» edi. Buyurtmaçi rolini «Lenfilm» rahbari Vyaçeslav Telnov ijro etdi; bu rolni Balabanov Konstantin Ernstga taklif qilgan edi, ammo u qanday rol taklif qilinayotganini bilgaç, rad etdi. Yana ikki professional aktyor — Lev Dodin teatrining aktyori Pyotr Semak va Belarus Yanka Kupala nomidagi teatrning aktyori Vyaçeslav Pavlyut. Şu bilan birga, katta byudjet yöqligi sababli aktyorlar filmda bepul öynaşga rozi bölişgan.

2010-yil 17-mayda Sergey Selyanov film uçun postер tanlanganini eʼlon qildi. Bu yonayotgan boş suyagi tasviri bölib, qora fonda pastda «Qozonçi» deb yozilgan edi. Tungi va qörqinçli, rok ramzlari yoki супергеroy estetikasiga öxşaş plakatdan taşqari, filmni tarğib qilişda bu Balabanovning ön uçinçi filmi ekanligiga urğu berildi.

Aida Tumutovaning xotiralariga köra, suratga oliş vaqtida uni qopga örab peçga tiqişgan, «qolganini esa köça bilan itarib kiritişgan. Avval manekenni suratga olmoqçi bölişgan, lekin uning tizzalari kerakli darajada çiqib turmagan va meni tiqişgan. Lekin men xursand bölib rozi böldim: yigitlar meni qopda kötarib yurişdi — qiziq his böldi».

«The Stoker»ning kinematografik tili sodda, badiiy tomoni göyo sezilmas va anglanmasdek. Film juda minimalistik tarzda suratga olingan. Qahramonlarning köp vaqti jim ötadi yoki qisqa iboralar va undovlar bilan gaplaşişadi. Trofimenkov «The Stoker»ni «quloğni kar qiladigan sukut» filmi deb atadi. Filmda oppozitsiyalar tizimi ham sodda: olov — qor, erkaklar — ayollar, kattalar — bolalar. Filmning minimalizm darajasi Robert Bresson, Gus Van Sant va Lars fon Triyer kabi rejissyorlarning asarlari bilan qiyoslanadi. Şu bilan birga, kuzatuvçilar Balabanov minimalizmining öziga xos ekanini va jahon kinosida analogi yöqligini taʼkidlaydi. Balabanovning özi bunday fikr ifodalaş şaklini tanlaşini özi uçun yangi kino tilini sinab köriş istagi va kattaroq suratga oliş uçun katta byudjet yöqligi bilan izohladi.

Şunga qaramay, film öylangan metaforalar, ikki maʼnoli obrazlar va assotsiativ işoralar bilan töla. Filmning asosiy ramzlaridan biri — qozonxonaning özi. Avval tutab turgan quvurlar uzoqdan körinadi, keyin tobora yaqinlaşadi. Rejissyor qozonxonani kremasiya peçi bilan boğlaydi va şu tariqa yer usti maydoni global krematoriy ramziga aylanadi.

Ksenya Larina «filmning asosiy va, ehtimol, yagona haqiqatan işlaydigan qahramoni» — olov deb hisoblaydi: «Peçlar, kaminlar deyarli har bir epizodda paydo böladi — göyo bu şaharda hamma narsa olovga böysunadi, unga işlatilgan inson materiali qurbon qilinadi». Balabanov intervyularida ham olovning filmi uçun muhimligini taʼkidlaydi. Uning sözlariga köra, olov butun surat uçun boğlovçi motiv vazifasini bajaradi. Bu bilan boğliq holda boş qahramonning familiyasi ham ramziy maʼno kasb etadi. Boş qahramonning ismdoşi — rus kompozitori Aleksandr Skryabin özining muhim asarlaridan birini «Olov poemasi» deb atadi. Şu familiyadan foydalanib, Balabanov özining «Olov poemasi»ni suratga olayotganiga işora qiladi.

Filmda harakat vaqti muhim rol öynaydi, uni tanlaş tasodifiy emas edi. Selyanovning sözlariga köra, 1990-yillar rus kinosi uçun Al Kapone davri Gollivud uçun qanday ahamiyatga ega bölsa, şunday ahamiyatga ega, çunki aynan bunday davrlarda kinoda doimo qiziqiş uyğotadigan oddiy «hayot-ölim» oppozitsiyasi paydo böladi. Balabanov mayda detallar — eskirgan kiriş yölagi, qaşşoq oşxona, trotuar, bölaklardan tikilgan möynali şapkalar va kiyimlar yordamida XX asrning 90-yillarini ustalik bilan tiklaydi. Lekin muzey aniqligidan taşqari, rejissyor öşa davrning ruhi bilan boğliq global xususiyatlarni ham ilğaydi. Film voqealarning noreal ekanligi va absurdgaça yetgan oldindan aytib bölmaslik hissini ajoyib tarzda yetkazadi. Şu bilan birga, «The Stoker»da vaqt faqat fon bölib, Balabanov uni öz hikoyasi uçun dekoratsiya sifatida işlatadi. Mariya Kuvşinova «bir vaqtning özida ikki davrda yaşaş» hissi haqida gapiradi: «öşa vaqtda hamma narsa beqaror edi va umid uyğotardi, hozir esa hamma narsa örnaşdi va umidsiz bölib qoldi».

«The Stoker» Balabanovning eng şaxsiy va eng lirik filmidir. Felliniyning «Jinjer va Freyd» filmidagi kabi, boş qahramon obrazida rejissyorning özi aniq körinib turadi. Buni uning kundalik kiyimi — telʼnyaşka va keng qirrali «afğonka» panama şlyapasi ham körsatadi; Balabanov jamoat oldida doim şu kiyimda paydo böladi. Balabanov singari, Qozonçi ham Afğon uruşi iştirokçisi edi. Yoqut mayori ham rejissyor kabi kam gapirişi ham avtobiografik talqinga işora qiladi. Lidiya Maslova Skryabin ijro etgan qahramonni boşqalarning hikoyasini qayta yozişi bilan klassikani ekranlaştiradigan rejissyorlar örtasida parallel ötkazadi, ular adabiy asarni özidan ötkazişlari kerak. Biroq filmning prokatga çiqqanidan keyin bergan intervyusida Balabanov özini boşqa bir qahramon bilan — Vera qizining otasi bölgan polkovnik bilan taqqoslaydi, u ham xuddi film muallifi kabi qurol sotiş bilan şuğullangan.

Filmning boş qahramoni — klassik «kiçik odam»; bu qatordagi barça odamlarga xos bölgani kabi, unda ham soddalik, halollik, zaiflik bor. Şu bilan birga, uning içida şaxsning noyob kuçi ham mavjud bölib, uni atrofdagilarning hammasi his qiladi va uning özgarişidan keyin namoyon böladi. Qozonçi kiçik xalq vakili bölib, bu ayniqsa ramziy körinadi. Boş qahramonning millati uning yangi Rossiyadagi kiçik ijtimoiy mavqeini taʼkidlaydi. Umuman olganda, Balabanov milliy masala haqida muntazam fikr bildiradigan yagona rus rejissyori. Şu munosabat bilan uning tomoniga doimo millatçilik, irqçilik va agressiv vatanparvarlik ayblovlari yoğiladi. Biroq «Yuk 200»da yagona ijobiy qahramon vyetnamlik Sunka bölgan, «Menga oğriq yöq»da va öşa «The Stoker»da rus xalqi boşqa xalqlarga nisbatan yovuz sifatida körsatilgan. Şu kontekstda Balabanov Yoqutning gözal qizini Snayperning qöpol qizi bilan qarama-qarşi qöyadi. Bundan taşqari, boş qahramonning millatida har qanday jamiyatdan çiqib ketgan rassom metaforasi ham yaşiringan.

Qozonçi öşa sobiq hamkasblariga işonadi va ular qotilliklarda iştirok etayotganini öylamaydi. Bandit axloqini qabul qilgani uçun u qizining hayoti evaziga tölaşiga töğri keldi. Döstlarining xiyonatkor harakatini anglagaç, Yoqut oldida tanlov muammosi turadi — iştirok etmaslik yoki jinoyat. Qozonçi bu çaqiriqni qabul qiladi va jamoaviy qurbonlik iştirokçisiga aylanadi. Boş qahramon öz duşmanlarini öldirgaç, özi ham qotilliklar zanjirining bir qismiga aylanadi. Şundan söng u özini yomon odamlar dunyosi bilan aynan bir deb hisoblamasligi mumkin emas va yagona çiqiş yöli — öz joniga qasd qiliş böladi. Şu bilan birga, Balabanov filmning barça qahramonlari aybdor ekanini körsatgan bölsa-da, baribir Yoqut tomonida turadi. Bu hikoya orqali rejissyor xristian kontseptsiyasining zöravonlikka qarşilik qilmaslik ğoyasini tanqid qiladi. Bundan taşqari, muallif jazoning muqarrarligi va şarafni faqat ölim evaziga saqlab qoliş imkoniyati haqida gapiradi.

Filmning asosiy saundtrekini Didyulya gitara kompozitsiyalari taşkil etadi. Uning musiqasi deyarli töxtovsiz, sukut saqlangan sahnalarda va hatto baʼzi dialoglar paytida ham yangraydi. Köpçilik kinokuzatuvçilar Didyulya musiqasi örtaça, sayoz va sodda, degan fikrga kelişdi. Şu bilan birga, ular uning maʼlum kontekstdagi örinliligini taʼkidlaydi va rejissyorni materialga bunday munosabatda bölgani uçun maqtaşadi. Masalan, Trofimenkov yozadi: «Aleksey Balabanov bu eng zararsiz musiqani ustalik bilan dahşat bilan töldiradi: Didyulya gitarasi „Yuk 200“ni örab olgan sovet hitlaridan köra qörqinçliroq». Balabanov musiqani tasvirni oddiy töldiriş uçun emas, balki qattiq vizual qatorni yengil musiqiy mavzu bilan töqnaştiradi va bu kontrast bilan ğayrioddiy samara erişadi. Grigoriy Mxeidze «Kino sanʼati» jurnalida ham «The Stoker» saundtrekini «Yuk 200» musiqasi bilan qiyoslaydi. U musiqiy kompozitsiyalar almaşinganda paydo böladigan boşqa kontrast haqida yozadi. Faqat bu yerda kulminatsiya paytida Didyulyaning yengil motividan keyin «Agata Kristi»ning «Isteriya» hiti kirib keladi va tomoşabinga kuçli taʼsir qiladi. «Vedomosti» gazetasi şarhlovçisi Oleg Zintsovning sözlariga köra, bu usul «şunçalik sodda bajarilgan va u şunçalik aniq işlaydiki», film «tahlil qiliş mutlaqo mumkin emas».

Mxeidze Didyulya musiqasi hayotimizni sezilmas, lekin butunlay örab turadigan va singdiradigan «musiqiy saqiç»ni ifodalaydi, deb yozadi: «eng ommaviy lahzalardan tortib to eng şaxsiy lahzalargaça: aynan şunday sodda yarim-pop, yarim-lounj, uning ostida raqs ham tuşiş, qayğuriş ham mumkin, odatda tasodifan tanlangan marşrutka yoki tijorat dökonçasida çalinadi». Kira Muratovaning «Şart-şurt uçun kuy» filmidagi kabi, yengil musiqiy motiv ostida «yovuzlik xuddi har kuni doimiy musiqiy refren ostida keçadigan kundalik hayot singari tabiiy ravişda sodir böladi — sartaroşxonalarda, supermarketlarda, taksilarda, quloqçinlarda». Didyulya musiqasidan taşqari, filmda uning haqida boşqa köplab eslatmalar ham bor. Masalan, qahramonlar uning konsertiga bormoqçi böladi va bir epizodda ustunga yopiştirilgan Didyulya konsertining afişasi aniq körinib turadi. Holbuki, 1990-yillarning örtalarida u sanʼatkor sifatida heç kimga maʼlum emas edi.

Şu ish uçun Didyulya Kinoşunoslar va kinotanqidçilar gildiyasining «Oq fil» mukofotini oldi. Biroq mukofot sovrindorlari nomlari eʼlon qilinişi bilanoq taniqli rossiyalik kinoşarhlovçi Valeriy Kiçin hakamlar hayʼatining qaroriga tanqid bilan hujum qildi. Uning sözlariga köra, nomzodlar orasida eng yomon kuy mukofotlandi. U Didyulya musiqasini «aralaşib ketadigan, bezovta qiladigan, yopişqoq va isteʼdodsiz qöşiqça» deb atadi.

«Qozonçi» haqidagi asosiy filmning tugaşidan keyin, kartina doirasida qora-oq sukut saqlagan syujet körsatiladi — bu Verining ovozli hikoyasi bilan, boş qahramon yozgan hikoyaning ekranlaştirilişi. Epilogda uzoq ötmişdagi Yoqutiya tasvirlangan: «xaylak» deb ataluvçi posyolkada yaşayotgan rus mahkumi Kostya (Aleksandr Garkuşenko) özini boşpana bergan yoqut Xabdjiyni (bu rol ham Mixail Skryabinga tegişli) kaltaklaydi va uning xotini Keremesni zörlaydi. Söng Xabdjiy raşk alangasida uni qamçi bilan uradi. Bu syujet tugallanmagan «Daryo»ga işora qiladi, u ham yoqut materialiga asoslangan edi.

Aslida bu ham öşa zöravonlik haqidagi hikoya bölib, u irsiy kasallik kabi avloddan avlodga ötadi. Lekin mazmundan taşqari, bu holda Balabanov murojaat qilayotgan şakl ham muhimdir. Maslovaning fikriça, Balabanov uçun kino — bu sözlar hissiyotdan kamroq bölgan va öz tilining nomukammalligiga doimo duç keladigan sanʼat. Şuning uçun sukut köpinça boşqa badiiy vositalardan köra ifodaliroq va çuqurroq bölib çiqadi.

Epilogning yana bir maʼnoviy yuki bor. Sergey Selyanovning sözlariga köra, film yaratuvçilari uçun Yoqut butun bu vaqt davomida hikoya ustida bekorga mehnat qilmaganini körsatiş muhim edi. Bu hikoya — uning ölimidan keyin saqlanib qolgan narsa va şu bois qozonçining hayoti filmning boşqa qahramonlari hayotidan farqli ölaroq, befoyda bölmagan.

Köplab tanqidçilar tomonidan postsovet kinosining eng yirik rejissyorlaridan biri deb eʼtirof etilgan Balabanov bu filmni özining original uslubida suratga oldi. «The Stoker» janrini belgilar ekan, «Gazeta.Ru» saytining şarhlovçisi Darya Goryaçeva filmni Balabanovning misantrop «art»i deb atadi. Unga «Nezavisimaya gazeta» jurnalisti Yevgeniya Leonova ham qöşiladi; uning sözlariga köra, «The Stoker»ni «istalgan joyidan tomoşa qiliş mumkin va titrlarsiz ham aniq körinadiki, bu yolğiz qahramon haqida yana bir hikoya bilan Balabanov va filmning mohiyatini ifodalovçi lakonik metafora». Bu asar rejissyor uçun köp jihatdan yakuniy hisoblanadi, «uning uslubi va mavzulari kvintessensiyasi», «butunlay germetik rejissyorlik olamining kristall hosilasi». Murakkab estetik kinodan boşlagan muallif har bir keyingi filmida yanada soddaroq va oçiqroq suratga oladi. Şu tendensiyani davom ettirib, «The Stoker» Balabanovning eng sodda va lakonik asari böldi.

Bundan taşqari, tanqidçilar filmni uning barça oldingi asarlarining öziga xos katalogi deb taʼkidlaşdi. Masalan, Yoqut Balabanovning yana bir yöqotilgan qahramoni böldi — «Baxtli kunlar»dagi sayohatçi va «Aka 2»dagi qotil Danila Bagrov bilan birga. «The Stoker»da, muallifning barça asarlarida bölgani kabi, şaxsning özini-özi saqlab qoliş mavzusi muhim örin tutadi. Uning filmlaridagi qahramonlarning köpçiligi, yoqut mayori singari, yorqin individualistlar, yolğizlar, jamiyat tomonidan rad etilgan kişilardir. Bu film Balabanovning boşqa kartinasi — «Yuk 200» bilan ham çambarças boğliq. Faqat «Yuk 200»da rejissyor keç sovet voqeligini içki tomoni bilan ağdardi, «The Stoker»da esa — bandit 1990-yillarni.

Filmda Balabanovning köplab filmlarida uçraydigan badiiy usullar ham bor. «The Stoker»da alohida örinni qahramonlarning şahar köçalari böylab instrumental bit yoki rus roki ostida meditativ yurişi va yöl olişi egallaydi. Bu muallifga harakatni jonli va energik qilişga yordam beradi. Balabanov bu usuldan köp marta foydalangan: «Uruş»da, «Menga oğriq yöq»da, «Qölga tuşdi»da, «Akalar»da. Filmda boşqa avtoiqtiboslar ham köp. Masalan, ötayotgan tramvay rejissyorning barça filmlarida syujet qaysi davrda bölib ötişidan qatʼi nazar uçraydi, va sönggi sahna — polaroid bilan ölayotgan qozonçini suratga olayotgan qiz — «Nogironlar va odamlar haqida» filmiga işora qiladi.

Balabanov uçun anʼanaviy bölgan axloqiy-etik masalalar ham «The Stoker»da kötarilgan. Rejissyorning deyarli barça boşqa filmlari singari, «The Stoker» ham yaşirin ravişda fuqarolar uruşi bilan boğliq. Balabanov filmda öşa uruşdan qaytgan odam dastlabdan nosoğlom ekanligi haqida suratga oldi. Balabanov uçun fuqarolar uruşi — konsentratsiyalaşgan yovuzlik zonasi. Masalan, «Aka»da Danila Bagrov tinç Sankt-Peterburgda partizan sifatida uruşni davom ettiradi, «Aka 2»da esa demokratik Amerikada ham partizanlik qiladi. Keyin rejissyor boş qahramonning şaxsiy kundalik işiga aylangan çeçen mojarosi haqida «Uruş» filmini suratga oldi. Söng «Qölga tuşdi» va «Menga oğriq yöq» filmlari paydo böldi — bu filmlarda fuqarolar uruşi turli tomonlardan körsatilgan. Ularning ortidan kelgan «Yuk 200» va «Morfiy» maʼnaviy ölim va şaxs hamda jamiyat tanazzulidan dalolat berdi. «The Stoker» bu qatorda Balabanovning jamiyat qaysi tomonga ketayotgani haqidagi nuqtai nazarining öziga xos umidsizlik çegarasi bölib turadi. Yuriy Gladilşikovning sözlariga köra, rejissyor ataylab yoki bilmagan holda özining «Rossiya» loyihasini amalga oşiradi, çunki uning deyarli barça filmlari turli tarixiy davrlarda Rossiyada nima bölayotgani va bölganligi haqidagi mulohazalardir.

Balabanov filmlarining asosiy hissiy tarkibiy qismlaridan biri — xafagarçilik. Albatta qasos olinişi kerak bölgan xafagarçilik. Bu oddiy asos uning köplab filmlariga xos bölib, ular orasida «The Stoker» ham istisno bölmadi.

Bu ahamiyatsiz bölib tuyulmasin, lekin bu — yomonlik erta yoki keç jazolanişi haqidagi hikoya va atrofdagi dunyo qançalik absurd körinmasin, u aslida öşa qadimiy qonunlar asosida yaşaşi haqida. Biz uçun bu qonunlar begona, ekzotik, arxaik tuyulsa-da, biz özimiz biroz adaşib qolganmiz, xolos. Odamlar esa avvalgidek yomonlarga va yaxşilarga bölinadi. Birinçi qaraşda yomonlar yaxşilardan kuçliroq körinadi, çunki ularda na qoida, na qonun, faqat mulkka ega böliş hayvoniy instinktlari bor, lekin oxir-oqibat ular jazolanadi, çunki qonun, aslida, bor.

Öz ijodida Balabanov kinematografiya tabiati haqida mulohaza yuritadi. Masalan, «The Stoker»da qahramonlar doimo yonayotgan olovli topkaga, göyo televizor ekraniga yoki uy kinoteatriga qaragandek qaraşadi. Ölim oldidan Yoqut ham peç derazaçasiga qaraydi. Şu payt qizça qozonçining qonini körib, haqiqatda nima bölayotganini tuşunmaydi va uni fotoapparatiga oladi. Aglaya Çeçotning fikriça, rejissyor bu sahnada qizçani hujjatli kino rejissyorlari bilan taqqoslaydi, ular faqat taşqi körinişlarni köradi va ularni talqin qila olmaydi.