«Skazka o poteryannom vremeni» («Yöqotilgan vaqt haqida ertak») — 1964-yilda rejissyor Aleksandr Ptuşko tomonidan suratga olingan, jonli aktyorlar va animatsiyani birlaştirgan sovet badiiy filmi. Film Yevgeniy Şvarts ning şu nomli ertagi asosida yaratilgan.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Georgy Vitsin, Rina Zelyonaya, Yevgeny Morgunov
3Syujet
Asosiy qahramon, uçinçi sinf öquvçisi Petya Zubov dastlab vaqtini bekorga sarflaydigan dangasa sifatida…
Asosiy qahramon, uçinçi sinf öquvçisi Petya Zubov dastlab vaqtini bekorga sarflaydigan dangasa sifatida körsatiladi. Ertalab uyğongaç, maktabga borişdan oldin u keçikib qolişdan qörqmasdan şahar böylab sayr qilişga qaror qiladi. Şu paytda hayotining asosiy maqsadi odamlarga yomonlik qiliş bölgan tört yovuz sehrgar özlarining qarib qolganini va avvalgidek işlay olmasliklarini anglaydi. Ular yoşlikni qaytarib olişga qaror qiladi. Buning uçun bir neçta yoş dangasani topib, ular bekorga sarflagan vaqtni yiğiş, undan lepyoşka yasab yeyiş kifoya.
Sehrgarlar izlanişga çiqadi. Ular vaqtini bekorga sarflayotgan bolalarni topib (ular orasida Petya Zubov ham bor edi), ularning yöqotilgan vaqtini qoplarga yiğadi. Söng sehrgarlar yiğilgan vaqt qöşilgan undan lepyoşka pişiradi. Biroq ular keragidan köp yeydi va natijada bolalarga aylanib qoladi. Bolalar esa şu zahoti qarib qoladi. Maktabga kelgan Petya Zubov özining qarib qolganini köradi. Lekin u hali uyquda ekanini öylaydi. Şuni öylagaç, hozirça uyğonmaslikka qaror qiladi. Sinfini körib, özini öz bobosi deb taniştirgan qahramon yana şaharga qaytadi va u yerda turli kattalar rollarini sinab köradi, lekin heç narsani bilmagani sababli barçasi unga muvaffaqiyatsiz tugaydi.
Oxir-oqibat u uyğonişga qaror qiladi, ammo buni qila olmasligini anglaydi. Petya qayğuga botadi. Maʼlum böladiki, uni hatto öz onasi ham tanimaydi. Faqat it Döstoq uning oldiga keladi. Pulning yöqligi sababli Petya itini olib, odam oyoği bosilmagan örmonga boradi. Şu tariqa u yovuz sehrgarlar yaşaydigan Sehrli örmonga tuşib qoladi. Ularning uyiga yetib borgaç, Petya heç kimni uyda topmaydi. Böş uyga kirib, u devor soatidagi sehrli kukuşka bilan gaplaşadi va unga suv beradi (sehrgarlar buni heç qaçon qilmagan edi). Kukuşka Petyaga avvalgi holatiga qaytişda yordam berişga rozi böladi va unga buning uçun sehrgarlarning soatidagi soat miliga uç marta aylantirib, orqaga buriş va şu paytda sehrli sözni aytiş kerakligini tuşuntiradi. Sehr yeçiladi va sehrgarlar ğoyib böladi. Buni quyoş botişidan oldin qiliş kerak, undan keyin sehrni yeçib bölmaydi. Biroq Petya kukuşkadan şaharda yana ikki qiz va bir öğil bolaning qariga aylantirilganini ham bilib oladi. Agar Petya ularning iştirokisiz soatni burasa, faqat u öz holiga qaytadi, ular esa abadiy qariya bölib qoladi. Petya avval «baxtsizlik hamrohlari»ni topib, keyin sehrni yeçişga qaror qiladi.
Sehrgarlar öz yoşidagi bolalar orasida yomonlik qilib yurgan paytda, Petya Döstoq yordamida qarib qolgan bolalarni izlaydi. Uning izlanişlari muvaffaqiyatli çiqadi. Şu bilan birga sehrgarlar öz sehrlari oçilganini tuşunib, «qariyalar»dan oldin uyga yetib, soatni yaşiriş uçun şoşiladi. Quvğin boşlanadi. Sehrgarlarning uyiga hamma deyarli bir vaqtda yetib keladi. Lekin Petya va boşqa sehrlangan bolalar baribir sehrni yeçib, yana bolaga aylanişga muvaffaq böladi, sehrgarlar esa ğoyib böladi.
Sehrgarlar ğoyib bölgaç, kukuşka yoğoç holatidan haqiqiy quşga aylanadi, soatdan uçib çiqadi va bolalarga xayrlaşuv darsini beradi: «Işga — vaqt, öyinga — soat».
4Sehrlangan bolalar
Grigoriy Plotkin (ovoz berişda — Mariya Vinogradova)/Oleg Anofriyev — Petya…
Grigoriy Plotkin (ovoz berişda — Mariya Vinogradova)/Oleg Anofriyev — Petya Zubov
Vera Volkova/Lyudmila Şagalova — Marusya Morozova
Lidiya Konstantinova/Rina Zelyonaya — Nadya
Mixail Kulayev/Savelly Kramarov — Vasya
5Yovuz sehrgarlar
Sergey Martinson/Yevgeniy Sokolov — Prokofiy…
Sergey Martinson/Yevgeniy Sokolov — Prokofiy Prokofyeviç
Georgiy Vitsin/Sergey Karponosov — Andrey Andreyeviç
Irina Murzayeva/Zinaida Kukuşkina — Anna Ivanovna
Valentina Telegina/Tatyana Dontsenko — Avdotya Petrovna
6Boşqa rollarda
Yuriy Çekulayev ― «UAZ-Golovastik»…
Yuriy Çekulayev ― «UAZ-Golovastik» haydovçisi
Vadim Graçyov ― Maslyuçenko, militsiya serjanti
Yevgeniy Morgunov ― «Moskviç» egasi
Grigoriy Şpigel ― tez yordam şifokori / şlyapali olma xaridori
Yeva Sinelnikova ― Kukuşeçka (ovoz berişda)
7Epizodlarda
Nina Grebeşkova ― Marya Sergeyevna, 3-«B» sinf…

Nina Grebeşkova ― Marya Sergeyevna, 3-«B» sinf öqituvçisi
Margarita Jarova ― pirojki sotuvçisi
Muza Krepkogorskaya ― Petya onasi
Aleksandra Panova ― xaltali kampir
Varvara Ryabtseva ― «Murzilka» jurnalidagi bolalar öyinlari bölimi mudiri
Zoya Fyodorova ― Tyotya Natasha, maktab garderobçisi
Zoya Vasilkova ― Liza, olma sotuvçisi (titrlarda — Z. Çekulayeva)
Sergey Romodanov ― skameykada gazetali çol
Ivan Ryjov ― Petroviç, prorab
Nikolay Yudin ― baliqçi
Yan Yanakiyev ― Ivan Gurgenoviç, Petya qöşnisi (titrlarda — K. Yanakiyev)
Marina Kuznetsova ― Zina Kutyapina, Petya sinfdoşi
Yevgeniy Yeliseyev ― Kolya Makarov, Petya sinfdoşi
8Suratga oliş guruhi
Ssenariy va qöşiq matnlari: Vladimir…
Ssenariy va qöşiq matnlari: Vladimir Lifşits
Rejissyor: Aleksandr Ptuşko
Boş operator: Samuil Rubaşkin
Rassom: Artur Berger
Kostyum rassomi: Olga Kruçinina
Kompozitor: Igor Morozov
Multiplikatorlar: Nikolay Fyodorov, Mariya Rudaçenko
9Filmni yaratiş
1961-yil yanvarda «Yöqotilgan vaqt haqidagi ertak»ni ekranlaştiriş rejissyor Tamara Lisitsian zimmasiga…

1961-yil yanvarda «Yöqotilgan vaqt haqidagi ertak»ni ekranlaştiriş rejissyor Tamara Lisitsian zimmasiga yuklatildi: unga rejissyorlik ssenariysini işlab çiqiş boşlandi, aktyorlar tanlandi. Biroq «Mosfilm» boş direktori V. N. Surin Tamara Lisitsian bilan şaxsiy hisob-kitoblari bölgani uçun, filmni tayyorgarlik davrida işga tuşirişga yöl qöymadi va rejissyorni boşqa loyihalarga ötkazdi. 1962-yilda «Yöqotilgan vaqt haqidagi ertak» kinofilmi yana rejalaştirildi va bu safar boş rejissyor sifatida Ptuşko tasdiqlandi.
«Skazka o poteryannom vremeni» — Aleksandr Ptuşko ning zamonaviy materialda suratga olingan yagona filmi. Bu filmda it Döstoq rol öynagan, keyinroq u «Morozko» filmida ham rol öynagan.
10Çiqarib taşlangan lavhalar va qahramonlar
Aleksandr Ptuşko filmning komediya va tryuk qismini kuçaytiriş uçun rejissyorlik ssenariysiga kiritgan bir…
Aleksandr Ptuşko filmning komediya va tryuk qismini kuçaytiriş uçun rejissyorlik ssenariysiga kiritgan bir qator elementlar amalga oşirilmay qoldi. Buning sababi 1963-yil kuzida Sevastopol va Yaltaga bölgan kinoimkoniyat ekspeditsiyasining qattiq muddatlari böldi. Bu muddatlar tufayli oçiqdan-oçiq bahorga oid sahnalardan butunlay voz keçişga va Vladimir Lifşitsning adabiy ssenariysidagi voqealar vaqtini kalendar bahordan kuzga köçirişga majbur bölindi.
Filmning yakuniy versiyasidan (arxiv tadqiqotining X va XI boblariga köra) quyidagilar butunlay çiqarib taşlandi:
Professor Mironov — Ptuşko Ivan Kablukov bilan öxşatgan yorqin yoşga oid qahramon. Kablukov maşhur talabalar latifalaridagi çalğigan olimlar qahramoni edi. Bu qahramon syujetdan çiqib ketdi, çunki uning paydo bölişini (ssenariyda u kapalaklar ovlardi) bahor-yoz motivi bilan xronologik boğlab bölmadi. Suratga oliş guruhi bu motivdan kuzgi tabiat foydasiga voz keçişga majbur böldi.
Milisa mototsikli ağdarilişi — «Moskviç»ni quvğin qiliş finalining ehtimoliy varianti bölib, unda «M-72» mototsikli patrul milisioner va Yevgeniy Morgunov qahramoni bilan birga qiyalikdan dumalab ketadi. Ssenariyga köra, mototsikl ğildiragining spitsalariga sehrgarlar tomonidan taşlangan, ilgari ular «Moskviç» kapotidan olgan kumuş kiyik haykalçasi urilişi kerak edi. Texnik jihatdan murakkab maxsus effektdan voz keçilib, mototsikl yon yaşiği ostidagi portlaydigan şina tryukiga ötildi. Ehtimol, buning sababi suratga oliş uçun sotib olingan soz, oğir mototsiklni buzib qöymaslik istagi bölgan.
Şahar favvorasi bilan boğliq sahna — amalga oşirilmagan hazilomuz vizual epizod edi. U şaharning bahorda uyğoniş çiziğini taʼkidlaşi kerak edi, lekin suratga olişning fasliy jadvali özgargani sababli xronometrajdan tuşib qoldi.
Tryukli mikroepizod «Troleybusda poşnasi sinayotgan modniça» — komediyaviy maişiy eskiz bölib, dastlab filmning umumiy ekssentrik fonini kuçaytiriş va qahramonlarning şahar muhiti bilan özaro taʼsirida qöşimça komik effekt yaratiş uçun ssenariyga kiritilgan edi. Bu lavha asosidan mahrum böldi (eski modeldagi troleybus salonining noqulay pol konstruksiyasi tufayli), çunki kadrda sovet jamoat transportining zamonaviyroq namunalarini körsatişga qaror qilindi.
Matn: maqola tarjimasi «Сказка о потерянном времени (фильм)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.