Admiral Nachimow

1928-yilda Sevastopolda A. A. Bildyerling va I. N. Şreder asaridagi uluğvor Naximov haykali buzib taşlangan edi; u 1898-yilda Grafskaya pristani yonida örnatilgan edi. Lekin 30-yillar — 40-yillar çegarasiga kelib, podşo admiralining nomi yana maşhurlik kasb eta boşladi: S. Sergeyev-Senskiyning «Sevastopol jasorati» va A. Zoninning «Admiral Naximov» romanlari tufayli. I. Lukovskiyning Naximov haqidagi pyesasi bir vaqtning özida uçta drama teatrida sahnalaştirildi, jumladan A. Tairov tomonidan Kamera teatrida. Aktyorlarga maslahat bergan, admiral haqidagi tarixiy oçerk muallifi E. Tarle Uluğ Vatan uruşi yillarida ham ikki tomlik «Qrim uruşi» monografiyasini naşr ettirdi. Naximov nomi oçilayotgan ösmirlar uçun harbiy-dengiz bilim yurtlariga berildi. Naximov xizmatlarini rasmiy eʼtirof etişning yakuniy qadami esa 1944-yil 3-martdagi SSSR Oliy Sovети Prezidiumining Naximov ordeni (1- va 2-darajali) hamda medalni taʼsis etiş töğrisidagi farmoni böldi.

Ssenariy muallifi bölib Lukovskiy çiqdi (voz keçgan Paustovskiy örniga). Pudovkin Vasilyev va Golovnya bilan birgalikda spektaklni işlaşga hali evakuatsiyada kirişgan edi; barça natura va kombinatsiyalaşgan suratga oliş, eskadra janglari Odessadagi Qora dengiz kinofabrikasi bazasida rejalaştirilgan edi:

Filmustida ish qiyin böladi. Uning alohida murakkabligi yelkanli flot va eski Sevastopol bilan boğliq suratga olişlardadir. Biz maket suratga oliş böyiça ajoyib usta rejissyor A. Ptuşko yordamida bu qiyinçiliklarni yengamiz deb umid qilamiz. Kartina 1944-yilda tugallanişi kerak.

Maket suratga oliş uçun Qora dengiz sohilida oçiq gorizontli, yuzasi 1200 kv. metr bölgan hovuz maxsus qurilgan.

Boş rol ijroçisini uzoq izlaşdan söng teatr aktyori Aleksey Diykiy tanlandi:

Aleksey Diykiyga irodaning qatʼiyligi va fikrning harakatçanligi xosdir. Diykiy köp yillar rejissyor sifatida işlagan va öz fikriga muvofiq harakat qilişga odatlangan. Uning içki mustahkamligi bor, u öz xatti-harakatida organik ravişda işonarlidir.

Suratga olişga 1945-yilda kirişildi, ular Sevastopol, Odessa va «Mosfilm» pavilyonlarida ötdi.

1946-yil yanvarda tayyor variantni studiya badiiy kengaşida körib çiqib muhokama qilişdi; kengaşga rejissyor M. Kalatozov raislik qildi. Lekin tez orada «Admiral Naximov» yuqoridan keskin mafkuraviy tanqidga uçradi, Pudovkin esa sevgi mavzusini ortiqça taʼkidlaşda ayblandi:

…postanovşçiklarning örganilayotgan mavzuga nisbatan nosavobgarlik elementlari bor. Mayda narsalarga eʼtibor qaratilgan, ikki-uç qoğoz kemani körsatişgan, qolgani raqslar, turli uçraşuvlar, tomoşabinni band qiliş uçun har xil epizodlar. Bu aslida Naximov haqidagi film emas, balki istalgan narsa haqidagi film, ayrim Naximov epizodlari bilan. Biz filmni qaytarib berdik va Pudovkinga aytdikki, u bu işni örganmagan, hatto tarixni ham bilmaydi, ruslar Sinopda bölganini bilmaydi. Ish şunday tasvirlanganki, göyo ruslar u yerda bölmagandek. Ruslar turk generallarining butun bir tödasini asirga olişgan, filmda esa bu berilmagan. Nega? Nomaʼlum. Ehtimol, bu katta mehnat talab qilgani uçun, raqslarni körsatiş esa ança osonroq.

Kinematografiya vazirligi bildirilgan tanqidiy mulohazalar asosida qöşimça va özgartirişlar röyxatini tuzdi, şundan söng «Mosfilm» badiiy kengaşining yangi majlisi bölib ötdi; unga kinematografiya vaziri I. Bolşakov raislik qildi. Unda rejissyorlar V. Pudovkin, M. Romm, I. Pyryev, G. Aleksandrov, aktyorlar V. Vanin, A. Diykiy, yozuvçilar L. Leonov va N. Tixonov iştirok etdi. Natijada filmni suratga olişni davom ettiriş qarori qabul qilindi.

Jami tört oy içida suratga oliş guruhi harbiy-tarixiy voqealarni körsatiş qismida filmni şoşilinç ravişda qayta işladi:

…birinçi variantda bölmagan tarixiy sahna kiritildi: Sinop jangida Naximovning turk eskadrasi qömondoni admiral Osman-poşani öz ştabi va kemasida inструктor sifatida bölgan ingliz ofitserlari bilan birga asirga olişi. Şu bilan birga Naximovning turk admiraliga qaratilgan sözlari keltirilgan: Turkiya Rossiya bilan doimo tinç bölişi kerak edi va u rus bilan xavfli uruş boşlab, mağlubiyatning özi aybdor. Biz Naximovning harbiy isteʼdodi va sarkardalik sanʼatini dengizda ham, quruqlikdagi janglarda ham körsatişga alohida intildik. Sinop jangi sahnalariga flotboşining kuçli turk flotiga qarşi qöş ustunli saf bilan hujum qiliş qarorini körsatuvçi epizodlar kiritdik, bu flot sohil batareyalarining öqi ostida edi.

Sinop jangi sahnalarining deyarli hammasi ikki guruhda qayta suratga olindi.

Natura suratga oliş uçun Qora dengiz flotining qömondoni admiral Oktyabrskiy tomonidan barja ajratildi; uning karkasida qadimiy yoğoç kema va katta uç maçtali yelkanli-motorli bark qurildi. Duradgorlar va butaforçilar yordamida özgartirilgan brig gohida Sevastopol yurişining flagman kemasi «Imperatritsa Mariya», gohida «Buyuk knyaz Konstantin», gohida turk «Kagul» vazifasini bajardi.

Hovuzda suratga oliş uçun «Mosfilm» ustalari öttizdan ortiq kema maketini tayyorladilar, ularning ölçami 30 santimetrdan 6,5 metrgaça edi — sunʼiy perspektiva yaratiş va turli kompozitsiyalarga erişiş uçun. Vazifalar miqyosi kombinatsiyalaşgan suratga oliş guruhidan alohida topqirlikni talab qildi. Masalan, çökayotgan kema illyuziyasini hosil qiliş uçun çökayotgan model ostiga rezina şlang ötkazilib, kerakli paytda bosim ostida havo yuborilgan.

Malaxov qörğonига hujum epizodlarini ham qayta suratga olişga töğri keldi.

Filmning yangi tahriri böyiça hal qiluvçi körsatuv va muhokama 1946-yil oktabrda SSSR Kinematografiya vazirligida bölib ötdi. Taklif etilganlar: rejissyorlar S. Gerasimov, M. Romm, M. Kalatozov, I. Pyryev, aktyorlar B. Çirkov, N. Oxlopkov, yozuvçi L. Sobolev va boşqalar. Baʼzi retsenzentlarning eʼtirozlariga qaramay, film prokatga çiqarişga tavsiya etildi.

1947 — Venetsiya kinofestivalining batal sahnalar uçun mukofoti, Naximov rolini ijro etgani uçun faxriy diplom (Aleksey Diykiy);

1947 — Lokarno kinofestivalining alohida tilga olinişi — Anatoliy Golovnya va Tamara Lobova eng yaxşi operatorlar deb tan olindi;

1948 — adabiyot va sanʼat sohasidagi I darajali Stalin mukofoti (1947) bilan quyidagilar taqdirlandi:

Vsevolod Pudovkin, rejissyor;

Dmitriy Vasilyev, hamrejissyor;

Igor Lukovskiy, ssenarist;

Anatoliy Golovnya, operator;

Nikolay Kryukov, bastakor;

Aleksey Diykiy, boş rol ijroçisi;

Ruben Simonov, Osman-poşaning rolini ijro etuvçi;

Leonid Knyazev, matros Koşka rolini ijro etuvçi.

Mukofotlaş qömitasi majlisida iştirok etgan K. Simonovning guvohligiga köra, Ruben Simonov özining mukofotlanişi uçun komissiya raisi Jdanovga uning xatini öqib bergani uçun qarzdor:

Şunga Stalin javob berdi:

.