«Admiral Uşakov» — sovet badiiy tarixiy-biografik filmi bölib, admiral Fyodor Fyodoroviç Uşakovning (1745—1817) hayoti va faoliyatiga bağişlangan.
Bu 1953-yilda rejissyor Mixail Romm tomonidan suratga olingan kinodilogiyaning birinçi qismi bölib, boş rolni aktyor Ivan Pereverzev ijro etgan. Film Qora dengizda rus flotining şakllanişiga bağişlangan. Davomi — «Korabllar qalʼalarga hujum qilmoqda» filmi.
1Rollarda
Ivan Pereverzev, Boris Livanov, Nikolay Svobodin
Mikhail RommrejissyorIPIvan PereverzevaktyorBLBoris LivanovaktyorNSNikolay SvobodinaktyorNCNikolay ChistyakovaktyorGYGennadi YudinaktyorVDVladimir DruzhnikovaktyorAAAleksey Alekseevaktyor
Sergei BondarchukaktyorASAlexander Steinssenariy muallifi
Aram Khachaturiankompozitor2Yaratiliş tarixi
Filmning dastlabki ssenariysini tarixçi-romanist Anatoliy Vinogradov 1944-yilda, frontda bölgan vaqtida…
Filmning dastlabki ssenariysini tarixçi-romanist Anatoliy Vinogradov 1944-yilda, frontda bölgan vaqtida yozgan. Film titrlarida Vinogradovning familiyasi körsatilmagan, biroq ssenariy rasmiy bibliografiyada qayd etilgan. Uni Svyatoslav Bəlza ham uç tomlik asarlar töplamiga yozgan sözboşisida eslatib ötgan.
Film SSSR Harbiy-dengiz kuçlari qömondonligi (vitse-admiral Nikolay Kuznetsov) taşabbusi bilan yaratilgan. Bunga sabab, Uşakov ordeniga asos solinişi SSSRda köplab savollar tuğdirgani edi, şuning uçun admiral Uşakovning rus flotu tarixidagi tarixiy rolini körsatiş zarur deb topilgan. Ssenariyni tuziş va tahrir qilişda HDK va SSSR Taşqi işlar vazirligi rahbariyati (tarixiy davrning taşqi siyosati masalalari böyiça) muhim rol öynagan.
Suratga oliş Belgorod-Dnestrovskiy qalʼasida ötkazilgan.
Bu filmda aktyorlar Vladimir Etuş va Gotlib Ronison kinematografiyaga debyut qilgan (titrlarda körsatilmagan).
Filmning musiqiy qismida Aram Xaçaturyan «Spartak» baletiga kirmagan öz eskizlarining bir qismidan foydalangan.
3Syujet
Voqea Ekaterina Buyuk hukmronligi davrida röy…
Voqea Ekaterina Buyuk hukmronligi davrida röy beradi.
1780-yil. Imperator yaxtasining kapitani Fyodor Uşakov oliy zot knyaz G. A. Potyomkindan qurilayotgan Qora dengiz flotiga yuborilişini söraydi. Buning uçun u saroy karyerasi istiqboldan voz keçişga tayyor.
1783-yil. Uşakov kiçik matroslar va ustalar otryadi bilan Xerson kema quriş ustaxonasiga yetib keladi. Şu paytda Rossiyaning janubiy çegaralarida vabo epidemiyasi avj olgan, işçilar orasida esa isyon pişib yetilmoqda. Uşakovning sobiq krepostnoyi, Yemelyan Pugaçyovning safdoşi Tixon Prokofyev, laqabi «Yirtiq quloq», ingliz josusi Orfano maslahati bilan xalqni Don tomon ketişga undaydi. Uşakov matroslar bilan isyonçilarni töxtatadi, xuddi şu josus öt qöygan ustaxonalarni öçirişni taşkil etadi. Şaxsiy namunasi bilan u mahalliy boş tabib Yermolayevni qolişga köndiradi, Tixonni öz tomoniga ötkazadi, qatʼiy karantin rejimini joriy qiladi va vabodan ğalaba qozonadi. Tabib Yermolayevning öğli Viktor Uşakovdan uni kemaga yozişni söraydi, lekin u rad etadi — faqat kemalar hali yöq bölgani uçun.
1784-yil. Kemalar qurilişi bilan bir vaqtda ekipajlarni öqitiş boşlanadi. Öquv öqlarini otiş paytida Uşakovni kelgan kuryer — kapitan Dmitriy Senyavin çalğitadi. Ular orasida darhol duşmanlik paydo böladi. Şu orada Senyavin Potyomkin marosimga kelganini xabar qilmoqçi bölgan, marosim yangi kemalarni suvga tuşiriş uçun ötkazilgan. Yangi taşkil etilgan Qora dengiz admiraltelik boşqarmasi rahbari graf Mordovtsev ham Potyomkinga Uşakovning qoidabuzarliklari haqida xabar beradi — ofitserlarni nizomga zid öqitişi, anʼanaviy bölmagan taktik ğoyalari… Uşakovning «munosib bölmagan» xatti-harakatiga qaramay, Potyomkin unga homiylik qiladi, çunki unda isteʼdodli flotboşi salohiyatini köradi.
Linkor «Muqaddas Pavel» suvga tuşirilayotgan vaqtda Viktor Yermolayev onasining eʼtirozlariga qaramay kemaga çiqib oladi. Şu orada Orfanoning oldiga aloqaçi keladi. Josus Tixonni topib, sobiq pugaçyovçiga uni foş qilişi mumkinligini eslatadi.
1786-yil. Birinçi öquv safari davomida Uşakov dengiz jangi taktikasi borasidagi ğoyalarini nazariy jihatdan işlab çiqadi va şu bilan birga, kuçlarini yutqazadigan şaroitga qöyib, ofitserlarni hayratga soladi — «ğalaba istasang, duşmaning uç baravar, tört baravar kuçli deb öyla» degan tamoyilga amal qilib.
1787-yil. Ekaterina II Tavridaga sayohat qiladi. Potyomkin bu munosabat bilan tadbirlar ssenariysini işlab çiqadi. Uşakov unga faqat xodimlarning kuçaytirilgan maşğulotlari bilan maqtana olişini aytadi. Potyomkin taşqi noroziligiga qaramay, imperatritsa va Yevropa davlatlari elçilarini haşamat bilan emas, balki qudrat bilan hayratga solişga qaror qiladi. Imperatritsa uçraşuvida Potyomkin avval kuçlar yetişmasligidan, ingliz va fransuz qurollaridan foydalanayotgan turk qaroqçilari harakatlaridan «şikoyat qiladi». Angliya va Fransiya elçilari bu bayonotlarga eʼtibor bermaydi. Şundan söng Potyomkin yiğilganlarga Sevastopol reydida Qora dengiz flotining eskadrasini namoyiş etadi. Uşakovning işorasi bilan kemalar namoyişkorona otişma boşlaydi. Imperatritsa eskadra qömondoni graf I. V. Voynoviçni kontr-admirallikka, Uşakovni esa brigadirlikka kötaradi.
London. Buyuk Britaniya hukumati Qora dengizda rus flotining paydo bölişidan xavotirda. Boş vazir Uilyam Pitt Kiçik dengizda Britaniyaga raqib bölmasligi kerakligi haqidagi otasining vasiyatini öz talqinida tuşunib, Rossiyaga qarşi pozitsiyani egallaydi. Pitt uruşni Rossiyaga Britaniya emas, balki Turkiya eʼlon qilişida çiqiş yölini topadi. Turk sultoni Rossiya elçisi Yakov Bulgakovni Yetti minoralik qalʼaga qamoqqa taşlaşni va Rossiyaga uruş eʼlon qilişni buyuradi. Qrimda aloqaçi Orfanoga uruş boşlanganini xabar qiladi. Turk desantiga bir vaqtda ingliz tomonidan tayyorlangan qrim tatarlarining qözğoloni boşlanişi kerak. Orfanoning eng dolzarb vazifasi — brigadir Uşakovdan qutuliş. U Tixon Prokofyevdan Uşakovni öldirişni talab qiladi. Lekin Tixon josusga hujum qilib uni kaltaklaydi, biroq paydo bölgan matroslar sababli çekinişga majbur böladi.
Orfano graf Mordovtsevga Uşakov qoçoq mahkumni yaşirayotganini aytadi. Mordovtsev Potyomkin bergan balga keladi — bu haqda xabar beriş maqsadida. Potyomkin şu orada Uşakov bilan uning ğoyalarini muhokama qilmoqda. Mordovtsev Tixon haqida xabar bermoqçi böladi, lekin paydo bölgan Senyavin Turkiya Rossiyaga uruş eʼlon qilganini maʼlum qiladi.
1788-yil. Oçakov yaqinida mağlub bölgan turk flotining qoçib qutulgan yarmi va birinçi marta jangga çiqqan Sevastopol eskadrasi Fidonisi orolida uçraşadi. Turklarning kuçlarda aniq ustunligi bor — 17 ta linkor, ikkita rus kemasiga qarşi. Lekin oldingi qism (linkor «Muqaddas Pavel», fregatlar «Berislav» va «Öq») qömondoni brigadir Uşakov ğalabaga erişişiga işonç hosil qiladi. U eskadra qömondoni Voynoviçdan öz xohişi böyiça harakat qilişga ruxsat berişni söraydi. Kontr-admiral ruxsat beradi va flagmanga jönaydi. Senyavinning özini kemada qoldiriş haqidagi iltimosiga Uşakov rad javobini beradi. Jang oldidan Tixon Uşakovga Pugaçyov bilan birga uruşganini va qoçoq mahkum ekanini tan oladi, lekin Uşakov bunga köz yumadi va unga öz postini egallaşni buyuradi.
Oldingi qism asosiy kuçlardan ajralib, turk liniyasi boşini qamrab oliş maqsadida manevr boşlaydi. Turklar öt oçadi, lekin uning tartibsiz va samarasiz masofadan ekanligi maʼlum böladi. Uşakov kemalar eng kiçik masofaga yaqinlaşmagunça javob öt oçişni taqiqlaydi. Turk kapudan-poşosi Ğoziy Hasan abordajga tayyorlanişni buyuradi, lekin rus kemalari yaqinlaşib, turk flagmaniga halokatli öt oçadi. Fregatlarning manevri natijasida turk flagmani ikki bortdan öt ostida qoladi. Voynoviç esa şu orada faqat «turklardan şarmandalarça qutulib ketiş» uçun ibodat qiladi. Senyavin unga Uşakovning jasur manevri haqida xabar beradi. Voynoviç erişilgan natija tufayli manevrni maʼqullasa-da, özi çiziqli taktikaga amal qilişni afzal köradi, Senyavinni jönatib yuboradi va Uşakovning muvaffaqiyati uçun ibodat qila boşlaydi.
Senyavin Potyomkinga hisobot beriş uçun qarorgohga keladi, lekin Potyomkin ruhiy tuşkunlikka tuşgan ekan. Buni fursat deb bilgan Mordovtsev Uşakovga qarşi tuhmat yozib qöyişga urinadi — göyo u Potyomkin haqida obrösizlantiruvçi miş-mişlar tarqatgan. Potyomkin lavozimni suiisteʼmol qiliş «ayblovlar»iga befarq qaraydi, ammo graf A. V. Suvorovning şon-şuhratiga hasad qilişda ayblaniş uni battar ğazablantiradi. Senyavin yana bilmagan holda Uşakovni qutqaradi: Potyomkin oldiga kirib, Fidonisi jangidagi ğalaba va brigadir Uşakovning hal qiluvçi rolini xabar qiladi, bu esa Potyomkinni barça ayblovlarni «keçirişga» undaydi. U, unga flotboşi kerak, tuhmatçi va fiskallar emas, deb eʼlon qiladi. U Mordovtsevni stol oldiga ötqazadi va Uşakovni lavozimdan çetlaştiriş örniga unga kontr-admiral unvonini beriş va Sevastopol eskadrasiga qömondon etib tayinlaş haqidagi farmonni buyuradi. Qora dengiz admiraltelik boşqarmasining yangi boşliği qilib graf Voynoviç tayinlanadi, Mordovtsev esa göyo kasallik sababli uzoq taʼtilga jönatiladi.
Uşakov eskadra qömondonligini qabul qilar ekan, Voynoviçdan yana bir yangiligini — zaxirani qöllaş ruxsatini söraydi. Voynoviç rad etadi, lekin töğri yeçim Potyomkinga murojaat qiliş bölişini aytadi. Uşakov Voynoviçning maslahati bilan Potyomkinga, göyo uning körsatmalariga amal qilib, bu ğoyani özi öylab topganini aytadi. Potyomkin ğoya aynan Uşakovniki ekanini tuşunadi va nega bunday qilganini söraydi — axir bu ğoyaning muallifi sifatida uni emas, Potyomkinni eʼlon qilişadi. Uşakov javob beradi: unga şon-şuhrat emas, duşmanni uriş imkoniyati kerak. Uşakov çiqib ketgaç, Potyomkin öylanib xulosa qiladi: «Aqlli bola».
1790-yil. Tendra burni yonidagi jangda Uşakov turk flotini tor-mor qiladi va «Melekі-Bahri» kemasini qölga kiritadi. Turk kemalarida «kuzatuvçi» sifatida bölgan ingliz ofitserlari admiraltelikka Uşakovning taktikasi haqida xabar yuboradi. Yoş ofitserlar Edvard Fut va Horatio Nelson Tendra jangini tahlil qiladi. Fut, köpçilik ingliz ofitserlari kabi, Uşakovning qoidabuzarligida faqat vahşiylik va jaholatni köradi, lekin Nelson «bu rusça vahşiylik»da yangi harbiy-dengiz taktikasi ğoyalarini köra oladi. Biroq ularning bahsiga aralaşgan admiral Nelsonni eslatadi: agar u biror kun eskadraga qömondonlik qilsa, admiral Jon Bingning taqdirini esda tutsin — u Admiralteylik nizomlarini buzgani uçun (va, şuni aytiş kerakki, Minorkada fransuzlardan mağlub bölgani uçun) otib taşlangan.
Turk sultoni va uning yaqinlari uruşdagi vaziyatni muhokama qiladi. Turk flotining tor-mor bölişi maslahatçilarning qasamlari va inglizlarning vaʼdalariga qaramay yuz beradi. Sultan maslahatçilaridan keyin nima kutişini söraydi — «Uşak-poşo» Bosfordan uning saroyiga öt oçmaydimi, deb. Lekin Jazoirdan kelgan admiral Sayid-Ali sultonni ruhlantiradi. Örta yer dengizidan rus kemalaridan tezroq va kuçliroq yangi kemalar keldi. Kaliakriya körfazida suv körinmaydi — şunça kemalar bor. Sayid-Ali sultonga Uşakovni qafasda olib kelişga qasam içadi.
Ofitserlarining işonçiga qaramay, Uşakov kelajakdagi jangga jiddiy tayyorgarlik köradi.
1791-yil. Kaliakriya jangida, sohil batareyalari öqi ostidan ötib, eskadra yuriş tartibida uç kolonna bölib turk flotiga hujum qiladi. Jang davomida Uşakovning flagmani Sayid-Alining flagmaniga yaqinlaşadi. Uşakov turk admiralini körib, uning qasamini eslab, unga qiçqiradi: «Hoy, Sayid-Ali, bekor yurgan! Sanga körsataman, it bolasi, sultonga vaʼda berişni!» Jang tun çuqur kirgunça davom etadi va turk flotining tor-mor bölişi bilan tugaydi. Tez orada uruşning özi ham tugaydi.
1792-yil. Potyomkin vafotidan söng Mordovtsev yana Qora dengiz admiraltelik boşqarmasi boşliği böladi. Graf flotda öz tartiblarini örnatişga qatʼiy qaror qiladi: «Ofitserning ovozi bor. Boşqaruvçining sistasi bor. Matros esa faqat buyruqlarni bajaruvçi predmet». Uşakov esa graf bilan bahs yuritmay, uning köz öngida matrosi Xovrinni quçoqlaydi va tinç ishi bilan şuğullaniş uçun ketadi — Sevastopol portini qayta quriş uçun. Sevastopol aholisi uni qahramon sifatida kutib oladi.
4Rollarda
Ivan Pereverzev — Fyodor Fyodoroviç…
Ivan Pereverzev — Fyodor Fyodoroviç Uşakov
Boris Livanov — oliy zot knyaz G. A. Potyomkin
Nikolay Svobodin — Mordovtsev (nazarda tutilgan N. S. Mordvinov)
Nikolay Çistyakov — Marko Ivanoviç Voynoviç
Gennadiy Yudin — Dmitriy Nikolayeviç Senyavin
Vladimir Druzhnikov — Vladimir Vasilyeviç Vasilyev
Aleksey Alekseyev — Metaksa
Sergey Bondarçuk — Tixon Prokofyev
Mixail Pugovkin — matros Pirojkov
Nikolay Xryaşçikov — Xovrin
Georgiy Yumatov — Viktor Yermolayev
Pavel Volkov — tabib Yermolayev
Olga Jizneva — Ekaterina II
Viktor Faynleyb (titrlarda V. Vasilyev) — Turkiya sultoni (Abdulhamid I / Salim III)
Nikolay Volkov — ingliz boş vaziri Pitt, Uilyam Kiçik / Pitt, Uilyam Katta
Ivan Solovyov — Horatio Nelson
Vladimir Etuş — admiral Sayid-Ali (debyut kinorol)
Pavel Şpringfeld — Orfano
Grigoriy Şpigel — Tomas Grey
Vaxtang Tumanov — Fut
Lev Fenin — Robert Ensli, Turkiyadagi ingliz elçisi
5Surat guruhi
Rejissyor: Mixail…
Rejissyor: Mixail Romm
Ssenariy muallifi: Aleksandr Şteyn, Anatoliy Vinogradov
Bastakor: Aram Xaçaturyan
Qöşiqlar matni: Aleksey Surkov
Operatorlar: Boris Aretskiy, Boris Gorbaçyov, Iolanda Çen (Çen Yu-Lan), Aleksandr Şelenkov
Rassomlar: Arnold Vaysfeld, Aleksey Parxomenko, Levan Şengeliya
Ovoz muharriri: Sergey Minervin
Kostyum rassomi: K. Yefimov
Grim rassomi: A. Yermolov
Ikkinçi rejissyor: V. Viktorov
Kombinatsiyalangan suratga oliş:
operatorlar: Boris Aretskiy, Boris Gorbaçyov
rassom: M. Semyonov
kemalar eskizlari: D. Sullerjitskiy
Maslahatçi: Ivan Isakov
Film direktori: P. Danilyants
6Mukofotlar
Vişi kinofestivalida eng yaxşi xorijiy film uçun diplom…
Vişi kinofestivalida eng yaxşi xorijiy film uçun diplom (1954).
7Tarixiylik
Uşakov Qora dengiz flotiga tayinlanadi (1783-yil) — imperator yaxtasi kapitani lavozimidan voz keçganidan…
Uşakov Qora dengiz flotiga tayinlanadi (1783-yil) — imperator yaxtasi kapitani lavozimidan voz keçganidan söng darhol, holbuki yaxtadan keyin 1780—1782-yillarda u «Viktor» linkorining komandiri bölgan va u Örta yer dengizida eskadra tarkibida «qurolli betaraflik» siyosatini amalga oşirişda qatnaşgan.
Knyaz Potyomkin çap közsiz tasvirlangan, holbuki aslida uning öng közi körmas edi. U köz boğiçini taqmagan.
Imperator yaxtasida sayr paytida Ekaterina II Potyomkin bilan suhbatda graf Bezborodkoni eslatadi, garçi u unga graf unvonini faqat 1785-yil 12 (23) oktabrda beradi.
Asosiy personajlardan biri — graf «Mordovtsev», filmda Qora dengiz admiraltelik boşqarmasi raisi, mavjud bölmagan (uning ostida, ehtimol, N. S. Mordvinov nazarda tutilgan, u esa filmda tasvirlanganidek past kareraçi va quyi unvonlarni ezuvçi emas edi).
Rus flotining Qora dengizda paydo bölişi haqidagi yangilikni eʼlon qiluvçi köça gazetaçisi sahnasida «Times» yozuvli lavha bor, holbuki gazeta bu nomni faqat 1788-yil 1-yanvardan oladi, sahna esa Turkiya Rossiyaga uruş eʼlon qilişdan oldin — yaʼni 1787-yilda röy beradi.
Turk sultoni 1787—1791-yillardagi rus-turk uruşining boşida ham, oxirida ham bitta, holbuki 1789-yilgaça sultonlik Abdulhamid I qölida bölgan, undan keyin esa uning jiyani Salim III hukmronlik qilgan.
Turk sultoni maslahatçilarini, göyo ular qasam içganlar: osmon yerga qulaydi, Dunay suvlari orqaga oqadi, lekin uning flotini tor-mor qilib bölmaydi, deb ayblaydi. Aslida bu ibora Izmail qalʼasi boşliği Ayd-oslu Mehmed-poşoning hujumdan oldin Suvorovning ultimatumiga javobi edi.
Закадровый комментарий говорит о победе Ушакова при Синопе, которую одержал, как известно, не он, а П. С. Нахимов. Возможно, подразумеваются действия Черноморского флота у побережья Турции в 1789—1790 гг., когда был нанесён удар по ряду турецких портов, в том числе и по Синопу, но параллель с победой Нахимова очевидна.
Izmail olingandan keyin aynan kuçli flot Usmonli imperiyasining oxirgi umidi bölib qoldi, şuning uçun «tor-mor etilgan flot» haqidagi işoralar ança ğalati.
Tendra jangida qölga olingan turk linkori «Melekі-Bahri» uç qavatli (yaʼni kamida 90 ta qurolli) qilib tasvirlangan, holbuki aslida u ikki qavatli, 66 ta qurolli kema edi. Bundan taşqari, «Melekі-Bahri» «Muqaddas Pavel» emas, balki «Mariya Magdalina» linkori tomonidan qölga olingan. Filmda Tendrada qölga olingan bir neçta kemalar haqida gap boradi, şu bilan birga ekranda linkorlar körsatiladi, holbuki bunday kema faqat bittasi — «Melekі-Bahri» qölga olingan edi.
Fidonisi jangida Voynoviçning «Rojdestvo Xudoning» kemasi turk vitse- va kontr-admirallarining ikki kemasi bilan jangda ğalaba qozondi va turk şebekasini çöktirdi, holbuki filmda butun jangni faqat Uşakov oldingi qism bilan olib boradi, Voynoviç esa faqat ibodat qiladi.
Marko Voynoviç keksa yoşdagi odam sifatida körsatilgan, aslida tasvirlanayotgan vaqtda uning yoshi taxminan 40 ta bölgan, bundan taşqari, u Uşakovdan beş yoş kiçik edi. Mordovtsevni öynagan N. K. Svobodinning yoshi 55 ta edi, holbuki uning prototipi Mordvinov hatto 1792-yilda, film voqealari tugaydigan vaqtda, 38 yoşda edi.
Voynoviç Fidonisi jangidan darhol keyin graf deb ataladi, u graf unvonini bu jangdan keyin, biroz keçroq, uning mukofoti sifatida oladi. Şuningdek, Suvorov 1788-yilda graf deb ataladi, holbuki bu unvonni u 1789-yilda Rimnik ğalabasi uçun olgan.
Filmning butun davomida Uşakovning flagmani 66 ta qurolli «Muqaddas Pavel» hisoblanadi, holbuki Kerç böğozidagi birinçi «mustaqil» jangda uning flagmani 84 ta qurolli «Rojdestvo Xristovo» böldi.
Kaliakriya jangi turk flotining katta qismi yöq qilingan hal qiluvçi mağlubiyat sifatida körsatilgan, holbuki aslida turklar bitta ham kemasini yöqotmagan va kemalarining konstruktiv ustunligi tufayli qoçib qutula olgan. Ammo turk floti qattiq tartibsizlikka tuşib qoldi — kemalarning katta qismi Rumeliya sohili böylab tarqalib ketdi, turli darajadagi şikastlar oldi. Turk flagmani Konstantinopolga yetib borganidan keyin çökişni boşladi, bu esa Usmonli imperiyasi poytaxti aholisiga oğir taassurot qoldirdi, ayniqsa bu sultonlik saroyi qarşisida sodir bölgani uçun.
Matn: maqola tarjimasi «Адмирал Ушаков (фильм)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.