Agora

Ágora (isp. Ágora) — 2009-yilda suratga olingan tarixiy drama, rejissyor Alehandro Amenabarning beşinçi kinokartinasi va uning ikkinçi filmi töliq ingliz tilida suratga olingan.

Slogan: «Iskandariya, Misr. Miloddan keyingi 391-yil. Dunyo abadiy özgardi».

Agora — qadimgi yunon polislarida bozor maydoni bölib, umumfuqarolik yiğilişlari ötkaziladigan joy edi (ular ötkazilgan joy nomi bilan ham agora deb atalgan).

Reyçel Vays — Gipatiya, ingl. Hypatia

Maks Mingella — Davus, ingl. Davus

Oskar Aysek — Orest, ingl. Orestes

Aşraf Barxom — Ammoniy, ingl. Ammonius

Maykl Lonsdeyl — Teon, ingl. Theon, Gipatiyaning otasi

Rupert Evans — Sinezy, ingl. Synesius

Richard Derden — Olimpiy, ingl. Olympius

Sami Samir — episkop Kirill, ingl. Cyril

Xomayun Eršadi — Aspasiy, ingl. Aspasius

Prokatda kartina özini oqlamadi: 70 mln dollar byudjetga qaramay, jami 39 mln dollar yiğdi, ammo Ispaniyaning özida muvaffaqiyatli bölib, 30 mln dollar yiğdi. Italiyada esa kartina, aksinça, prokatçi topa olmadi va Semyon Kvaşa taʼkidlaganidek, «amalda xristianlikka qarşi pamflet sifatida taqiqlangan».

IMDB saytida tomoşabinlar ovoz berişi natijasida filmning reytingi 7,2 ballni taşkil etadi. Tanqidçilar esa filmga yanada noaniqroq munosabat bildirdilar. Rojer Ebert film «qiliçlar, sandallar va seks» bölişini kutganini, ammo undan ança köproq narsa olganini taʼkidlab, filmga 4 yulduzdan 3 yulduz qöydi. Umuman olganda, Rotten Tomatoes saytida ijobiy şarhlar uluşi 53% ni taşkil etadi. Allmovie esa, aksinça, ança xayrixoh böldi. Tanqidçilar şarhlarini umumlaştirib, sayt 5 yulduzdan 4 yulduz berdi.

Bir qator rossiyalik tanqidçilar filmga umuman ijobiy baho berdilar.

Semyon Kvaşa kartinaga umuman salbiy baho berib, uni «davlat iştirokidagi qimmat Yevropa kino soxtakorligi» deb atadi.

Köplab şarhlovçilar filmning kuçli mafkuralaştirilganini va aniq xristianlikka qarşi yönalişga ega ekanini taʼkidladilar. Xususan, Semyon Kvaşa filmni «xristianlikka qarşi tarğibot» deb taʼriflagan, Kseniya Rojdestvenskaya esa uni «din va falsafa örtasidagi kuraş haqida axloqiy masal» deb atagan, unda «xristianlik izdoşlari — ğazabli vahşiylar, dunyoni öziga böysundirib, barça notöğri eʼtiqoddagilarni öldiradigan kişilar» deb tasvirlangan. Mixail Trofimenkovning fikriça, Amenabar mafkuralaştirilgan «ğoyalar dramasi»ni suratga olgan. Sergey Siçev filmda na xristianlar, na yahudiylar, na yunonlar bor, balki «bir-birini yeb qöyişga tayyor olomon va uni boşqaradigan siyosatçilar» bor, deb hisoblaydi.

Baʼzi tanqidçilarning fikriça, şu fonda kartinaning badiiy tarkibi zarar köradi. Kseniya Rojdestvenskayaning sözlariga köra, film juda «sovuq» çiqqan; rejissyor «oddiy kundalik hissiyotlarni qanday körsatişni yaxşi bilmaydi», natijada Amenabar kartinasida oddiy tuyğularga joy qolmagan, uning örniga «agorada baʼzi jinni çumolilar — qullar, olimlar, siyosatçilar izğib yuradi». Mixail Trofimenkovning fikriça, «ğoyalar kuraşiga berilib ketgan Amenabar qahramonlarining tirik mavjudotlar, mafkura taşuvçilari emas, balki jonli körinişda bölişiga eʼtibor bermay qöygan». Semyon Kvaşa baʼzi sahnalar şunçaki kulgili ekanini, umumiy atmosfera esa meksikalik serial va hamma doim yiğlaydigan örta asr romanini eslatişini hisoblaydi.

Kartinaning tarixiy va faktik işonçliligi haqida fikrlar turliça. Kseniya Rojdestvenskayaning fikriça, «Amenabar filmni şunday suratga oldiki, tarixiy nuqtai nazardan „Agora“ga heç narsa topib bölmaydi, hatto tarixçilar ham IV asr Iskandariyasi imkon qadar aniq qayta yaratilganini tan olişadi», garçi u boş qahramonning yoshi keskin notöğri körsatilganini, aslida unga 50 yaqin bölişi kerakligini tanqid qiladi. Sergey Siçev «tarixiy davr Amenabar tomonidan dahşatli aniqlik bilan qayta yaratilgan», deb hisoblaydi. Semyon Kvaşa esa, aksinça, Gipatiyaning birorta ham yozma asari saqlanmaganini körsatadi va Amenabar talqinida Gipatiyaning «Nyutondan oldin butun olam tortişiş qonunini kaşf etgani» va «Keplerdan oldin sayyoralar orbitasining elliptikligini taxmin qilgani» haqida hayron qoladi.

Yozuvçi Feyt Jastis (Faith L. Justice), Gipatiyaga bağişlangan ikki tarixiy tadqiqot muallifi (Selene of Alexandria va Hypatia: Her Life and Times), filmga tanqidiy şarh yozgan. Uning fikriça, film tarixiy jihatdan töğri detallar bilan birga köplab jiddiy xatolar va noaniqliklarni öz içiga oladi; masalan, Gipatiya va Teonning Serapeum bilan biron-bir aloqasi bölganligi haqida tarixiy dalil yöq. Yozuvçi, şuningdek, Serapeumda kitoblar yöq qilinganligi haqida ham tarixiy dalil yöqligini körsatadi. Jastisning fikriça, mavjud maʼlumotlarga köra, Gipatiya butparast yoki olim yoki ayol bölgani uçun emas, balki siyosatga aralaşganligi tufayli ölim topgan. Bundan taşqari, Amenabar Gipatiyani ateist sifatida tasvirlaydi, holbuki u diniy falsafani, xususan neoplatonizmni eʼtirof etgan va çuqur diniy ayol bölgan.

Tanqidçilar Iskandariyaning meʼmoriy qiyofasini qayta yaratişdagi yuqori işonçlilikni qayd etadilar; u rim, yunon va misr uslublari elementlarini özida birlaştirgan edi. Şu bilan birga, kinolentaning kostyum jihatida köplab anaxronizmlar mavjud: masalan, rim askarlarining taşqi körinişi milodiy boşidagi örtaça uslubda bezatilgan, holbuki tasvirlangan voqealar davrida, yaʼni milodiy IV–V asrlarda, u sezilarli darajada özgargan edi.

Filmni bir qator pravoslav OAV vakillari tanqid qildi. Çerkov tarixçisi, Pravoslav Svyato-Tixon gumanitar universiteti tarix fakulteti öqituvçisi Georgiy Zaxarov 391-yilda Serapeumning vayron qilinişi va 415-yilda olomon tomonidan faylasuf ayol Gipatiyaning öldirilişi haqiqatan ham sodir bölganini, ammo ularning filmda aks ettirilişi va talqini juda tendentsioz ekanini taʼkidladi. Masalan, nafaqat xristian tarixçilari, balki xristianlikka juda qarşi bölgan butparast Yevnapiy ham Sarapis ibodatxonasining vayron qilinişi haqida gapirganda, u yerda biron-bir kitob yöq qilinganini aytmaydi. Georgiy Zaxarovning sözlariga köra, Iskandariyalik Kirillning Gipatiya öldirilişiga undaganlik haqidagi ayblovlari manbalar bilan tasdiqlanmaydi. Pravoslav jurnalisti Vladimir Grigoryan ham Amenabar kartinasi tarixni xristianlikka qarşi maqsadlarda soxtalaştirişdan xoli emas, deb hisoblaydi. Grigoryanning fikriça, Patriarx Feofil hukmronligi davrida Serapis ibodatxonasida na kutubxona, na ilmiy markaz bölgan, çunki hali 273-yilda Iskandariya kutubxonasi imperator Avrelian tomonidan yoqib yuborilgan. Grigoryan «Iskandariyalik Kirillning hayotida Gipatiyaga nisbatan heç qanday nafrat topilmaydi, uning öldirilişi esa dahşatli jinoyat sifatida tasvirlanadi», deb eslatdi.

Amerikalik katolik episkopi Robert Baron filmga bağişlangan maqolasida şunday deb qayd etdi: «Gipatiya haqiqatan ham faylasuf bölgan va haqiqatan ham 415-yilda olomon tomonidan öldirilgan, ammo Gibbon, Sagan va Amenabar bizga aytib beradigan bu hikoyaning deyarli hamma qismi yolğondir».

2009 — «Goya» mukofotining yetti sovrini: eng yaxşi original ssenariy (Alehandro Amenabar, Mateo Xil), işlab çiqarişni boşqariş (Xose Luis Eskolar), operatorlik ishi (Xavi Ximenes), rassom ishi (Gay Dias), kostyumlar (Gabriella Peskuççi), grim va soç turmagi (Yan Syuell, Syuzanna Stoks-Manton), maxsus effektlar (Kris Reynolds, Feliks Berje)

2009 — «Goya» mukofotiga oltita nomzodlik: eng yaxşi film, rejissyor (Alehandro Amenabar), original musiqa (Dario Marianelli), ayollar roli (Reyçel Vays), montaj (Naço Ruis Kapilyas), tovuş (Piter Glossop, Glenn Frimantl)