Akira

Mitsuo Iwata: Şotaro Kaneda

Nozomu Sasaki: Tetsuo Şima

Mami Koyama: Kei

Taro Işida: polkovnik Şikişima

Mizuho Suzuki: doktor Yonişi

Tesşo Genda: Ryusaku, yaʼni Ryu

Fukue Ito: Kiyoko (No. 25)

Tatsuşiko Nakamura: Takaşi (No. 26)

Kazuhiro Kamifuji: Masaru (No. 27)

Yuriko Futizaki: Kaori

Masaaki Yokura: Yamagata

Takeşi Kusao: Kaysuke (Kai)

Hiroşi Otake: Nezu

Koiçi Kitamura: ledi Miyako

Mihiro Ikemidzu: Inspektor

Mangani yaratayotganda Katsuhiro Ōtomo uni moslaştirişni rejalaştirmagan edi, ammo uning asarlarini ekranlaştiriş taklif qilinganda juda qiziqib qoldi.

Muallif filmni işlab çiqarişga öz loyihasi ustidan nazoratni saqlab qoliş şarti bilan rozilik berdi; bunday qatʼiyat «Genma Wars»da işlagan tajribasidan kelib çiqqan edi. Işlab çiqariş qömitasi «Kodanşa», Mainiçi Broadcasting System, Bandai, Hakuhodo, Toho, Laserdisc Corporation va Sumitomo Corporation kabi yirik kompaniyalardan iborat bölib, ular reklama va tarğibot uçun mablağ ajratdi. Bu anʼanaviy bölmagan yuqori byudjet bilan boğliq edi: taxminan 1,1 milliard yena (~10 million dollar) — hali tugallanmagan, 2300 sahifa çizilgan mangani ekranlaştiriş uçun. Animatsiyani Tokyo Movie Şinşa amalga oşirdi.

Öşa vaqtda köpçilik animeler kiçik byudjet va çeklangan animatsiya bilan yaratilar edi; personajlarning harakatlari nutq bilan mos kelmas, yuzlar harakatsiz qolar edi, ammo film bu tendensiyani buzdi. Dialoglar oldindan yozib olindi, animatsiya sezilarli darajada yaxşilandi, kadrlar soni 160 000 dan oşdi. Şuningdek, High-Tech Lab. Japan Inc. kompaniyasi Sumişo Electronic Systems, Inc. va Wavefront Technologies bilan birgalikda yaratgan kompyuter grafikasi işlatildi; u tuşayotgan jismlar traektoriyasini quriş, parallaksni modellaştiriş hamda yoruğlik va yaltiroqlikni sozlaş uçun qöllanildi. Oldingi filmlardan farqli ölaroq, «Akira»da futuristik Tokioni körsatiş uçun sezilarli byudjet bor edi va bu uni öşa paytdagi eng qimmat anime-film qildi. Biroq işlab çiqarişda iştirok etgan prodyuserlar Şigeru Vatanabe va Ken Tsunoda 1,1 milliard yena raqamiga qöşilmaydi. Tsunodaning sözlariga köra, dastlabki byudjet 500 million yena bölgan, ammo oxir-oqibat 700 million yena (5,5 million dollar) ga yetgan. Xarajatlar film tarğiboti davomida oşirildi va marketing xarajatlarini ham öz içiga oldi. «Akira»ning distributori Toho aslida 1 milliard yena haqida maʼlumot tarqatgan. Kinoteatrlar bu körsatkiçdan yuqori narxni maqtaniş uçun foydalangan, ayniqsa film yapon moliyaviy pufagi davrida suratga olingani hisobga olinsa. Bu şuni anglatadiki, byudjet öşa davr uçun odatiy darajada bölgan («Ведьмина служба доставки» 800 million yena oldi). «Akira» öşa davrning eng qimmat anime-filmlaridan biri ekani haqidagi 30 yillik fikr notöğri.

Film sekundiga 24 kadr tezligida ijro etiladi, ammo asosiy qismi sekundiga 12 va 8 kadr tezligida suratga olingan. Boşqaça aytganda, bir xil parça çeklangan multiplikatsiya usuli yordamida ikki yoki uç marta çizilgan. Katta sahnalar aynan «bir-bir dona» — sekundiga 24 kadr tezligida yaratilgan. Bu animatsiyaga misli körilmagan silliqlik bergan. 38-daqiqada tibbiy uskuna paydo böladi, unda lotin harflaridagi tuşunarsiz sözlar yozilgan lavha osilgan. Animatorlardan biri şunday norozilik bildirgan: «Nega biz bunça batafsil çizişimiz kerak? Töxtating! Yetarli!»

Ōtomo Mitsuteru Yokoyamaning «Tetsujin 28-go» asarining katta muxlisi. Natijada personajlar uning qahramonlari bilan bir xil ismlarni oldi: Kaneda, Şikişima va Tetsuo; Ryusaku ham Murasame şarafiga nomlangan. Bundan taşqari, Takaşining qölida «26» raqamli tatuirovka bor. Akira hukumat tomonidan yaratilgan 28-raqamli mavjudotdir.

Musiqa va dirijyorlik: Şoji Yamaşiro. Barça kompozitsiyalar yapon musiqiy jamoasi Geinoh Yamaşirogumi tomonidan ijro etilgan. Gitara: Tsuyoşi Kon; klavişlar: Tadaşi Namba, Tokihiko Morişita; perkussiya: Nobu Saito; barabanlar: Hideo Yamaki; nokan (fleyta): Junzo Miyamasu, Kiyoşi Yamazaki, Nobuyuki Şirasaka, Yukihiro Isso; bali tantrasi: Ida Bagus Sugata; sintezator dasturlaş: Kunihiko Tominaga, Kenji Niina.

«Akira» avval VHS formatida çiqarildi. AQŞda bu işni Streamline Pictures, Buyuk Britaniyada esa Manga Entertainment amalga oşirdi. 1990-yil avgust oyida film San Diego Comic-Con International festivalida reklama qilindi. 1990-yil oktabr oyida Katsuhiro Ōtomo Nyu-Yorkka kinoforumga keldi. Bu Streamlineʼning birinçi diqqatga sazovor relizi edi; tadbirda kompaniya hammuassisi Jerri Bek qatnaşdi. Forbidden Planet dökonida «Akira» ziyofati va Ōtomoning avtograf-sessiyasi bölib ötdi. Amerika videokassetalari 1990-yil dekabr oyida çiqarildi. 1992-yilda Criterion Collection «Akira»ni LaserDiscda taqdim etdi.

Los-Anjelesdagi Anime Expo 2019 tadbirida Katsuhiro Ōtomo özi, şuningdek prodyuserlar Makoto Asanuma va Yasumasa Tsutiya 2020-yilda Yaponiya va AQŞda Bandai Visual kompaniyasidan remasterlangan 4K Ultra HD Blu-ray versiyasi çiqişini eʼlon qilişdi. Format — 1.85:1, ovoz Dolby TrueHD 5.1, tasvir yuqori aniqlikda. Manga Entertainment Buyuk Britaniyada anime bilan 4K Blu-ray çiqardi, ammo bu SDR edi, HDR emas. Yapon naşrlarida Bandai Visual va Leonine (Germaniya) 4K HDR10 versiyasini taqdim etdi. Disklarga 40 sahifali buklet ilova qilindi. Anime UK News fikriça, agar 8K televizorlar uyda köp joy talab qilsa, «Akira»ning jismoniy taşuvçilardagi bu relizi maʼlum miqdordagi tomoşabinlar uçun eng sönggisi bölişi mumkin.

2021-yil 11-dekabrda «Iskusstvo kino», VGBILdagi «Japan Foundation» va «KARO.ART» Moskvadagi «Oktyabr» kinoteatrida «Akira»ni yapon tilida rus subtitrlari bilan namoyiş etdi; bu «Kiberpank. Kelajak haqidagi xotira» dasturi doirasida bölib ötdi. 2025-yilda rossiya kinoteatrlarida birinçi prokat bölib ötdi, unda filmning 4K restavratsiyasi namoyiş etildi; distributor «Inoekino» kompaniyasi böldi. 18+ yoş çeklovi belgilandi — bolalar uçun taqiqlanadi. Box Office Mojo maʼlumotlariga köra, jahon kassa yiğimi 9,46 million dollarni taşkil etdi; The Numbers bunga Blu-ray sotuvlaridan 2,59 million dollar qöşadi.

1990-yillarda anime kattalar uçun möljallangan Sci Fi Channel bloki dasturiga kirgan. 1994-yilda film britaniyalik BBC Two telekanalida namoyiş etildi. «Akira» 2007-yil 8-dekabrda «Birinçi kanal»da Rossiyada ham körsatildi. 2013-yil 7-dekabrda Amerikaning Toonami teleblokida translatsiya bölib ötdi. Avstraliyada namoyiş huquqini SBS telekanali sotib oldi. 2018-yil 23-martda Crunchyroll xizmati «Akira»ni AQŞ va Kanada foydalanuvçilari uçun öz katalogiga qöşdi.

2021-yil 5-iyulda Sankt-Peterburgning Frunzenskiy tuman sudi World Art portalidagi «Akira» animesiga yoş çeklovi körsatilmagan havolani taqiqlangan deb topdi, çunki «maʼlumot bolalarning soğliğiga va ruhiy rivojlanişiga zarar yetkazişi mumkin».

Film tanqidçilar va tomoşabinlar tomonidan yaxşi baholandi. Rotten Tomatoes saytida «Akira» 103 ta tanqidiy şarh asosida 88 % reytingga ega böldi. Metacritic 22 ta retsenziyani hisobga olib, 100 ballik şkala böyiça 68 ball qöydi. Anime BFI tomonidan 1925–2019-yillarda yapon rejissyorlari suratga olgan eng yaxşi 95 ta film röyxatiga kiritilgan. Paste jurnali böyiça eng yaxşi 100 ta anime-film röyxatida 1-örinda. Time Out jurnali böyiça eng yaxşi 100 ta animatsion film orasida 14-örinda. Time Out obozrevatellari fikriça, eng yaxşi 50 ta yapon filmi orasida 8-örinda. Şuningdek, «Anime Gid» jurnali böyiça barça davrlardagi eng yaxşi 50 ta anime röyxatiga «Akira» kiritilgan.

Manga Entertainment asosçisi Endi Freyn «Akira» oddiy ajoyib film emas, balki hodisa ekanini aytdi. Yaponiyada unga teng keladigan asarlar kam işlab çiqarilgani uçun bu özi alohida janr hisoblanadi. Şu tufayli «Manuskript ninja», Battle Angel Alita, «D: Vampir ovçisi», «Death Note», «Millennium Actress» va Perfect Blue maşhur böldi. Anime va manga ğarbga töğri vaqtda yetib keldi va 1990-yillar örtasidagi turğunlik davrida Disneyning konservativ mahsulotlariga raqobat qildi, garçi Ōtomo ularning professionalligiga qoyil qolgan bölsa-da. Jahon bozoriga olib çiqişda «Akira» faqat Studio Ghibli mahsulotlari bilan tenglaşa olgan. «Akira» tufayli animatsiya qanday bölişi mumkinligi haqidagi tasavvur kengaydi: şafqatsiz, qattiq, radikal stilizatsiyalangan, öylangan va eng muhimi, kattalar uçun. Bu Pixar doirasida sohaning jonlanişiga turtki böldi va «bolalar uçun çizilgan hamma narsa» degan oldindan tuşunçani yöqotdi. «Akira»ning taʼsiri 1990-yillar oxirida keng sezildi, pokemonlarga muhabbatdan tortib «Matritsa»dagi aniq vizual qarzlargaça. Vaçovskiylar «Akira»ni öz işlarining ilhom manbalaridan biri deb ataşgan.

«Mir fantastiki» jurnali «Akira»ni dunyoni özgartirgan ekranlaştiriş deb atadi. 1988-yilda çiqqan töliq metrajli anime tezda klassikaga aylandi. Asl manganing syujeti qisqartirilişiga töğri kelgan bölsa-da, tuşuniş uçun muhim bölgan barça lahzalar va obrazlar saqlab qolingan. Bundan taşqari, animeda bitta muhim motiv yanada yorqinroq böldi — qayta tuğiliş, bunda insoniyat jarlik yoqasida turmaydi, balki yangi boşlaniş oldida turadi. Bu mavzu yoş tomoşabinlarda aks-sado topdi. Dinamik ekşn, ajoyib va sifatli dizayn hamda «Qon yuguruvçi» ruhidagi qoronğu kiberpank bilan «Akira» AQŞda bomba portlaganday taʼsir körsatdi. Millionlab odamlar yapon animatsiyasi va ilmiy fantastika olamini kaşf etdi. Köpçilik uçun anime tugamas ilhom manbaiga aylandi. «Akira» AQŞda eng maşhur anime va manga deb tan olingan va Şimoliy Amerika hamda Yevropadagi anime-bumning sababi hisoblanadi. Bularsiz «Matritsa», «Ruhning qurol-yaroğli qobiği», «Itlar oroli», şuningdek «Juda ğalati işlar»dagi Ön bir va «Stiven olami» boşqaça bölgan bölardi.

Boris Ivanov Film.ru kinoportalidagi retsenziyasida 10 balldan 9 ball qöydi. Uning sözlariga köra, «Akira»ni şohkor asar deb ataş mumkin, ammo u beayb emas. Unda deus ex maçina ruhidagi finaldan tortib, baʼzi sahnalarda Kaneda va Keyning egizakdek çizilganigaça köplab nuqsonlar bor. Hamma narsa voqealar va personajlarga şunçalik töyingankiki, birinçi tomoşadayoq uni tuşuniş deyarli mumkin emas. Şunga qaramay, «Akira» — epik lenta, yapon multiplikatorlari uçun sifat böyiça yangi çegara qöygan, animeni Ğarbda ilgari surgan va öz janrining eng yaxşi namunalaridan biriga aylangan. Bu film xalqaro anime-fandomni katta darajada şakllantirgan. Uni Amerika, Yevropa va keyinçalik Rossiya tomoşabinlari körganda, ular yaqin yillar va ön yilliklarda bunga öxşaş heç narsa bölmasligini tuşunişgan. Premyeradan çorak asr ötgaç ham «Akira» köplab fantastik hitlarga boş bölişi mumkin. U uluğvor tomoşalar muxlislariga ham, körganlari ustida mulohaza yuritişni yaxşi köradigan, murosasiz va kutilmagan kinoni qadrlaydiganlarga ham köp narsani taklif etadi.

«Blade Runner» bilan soliştirganda Ōtomoning qaraşi Ridli Skottnikidan ança erkin. Ivanovning fikriça, «Akira» zamonaviy blokbasterlar darajasida suratga olingan va uning fonida hatto «Terminator 2: Judgment Day» ham xira körinadi. Asosiy mavzu döstlik yoki olov bilan öynayotgan fanning xavfi emas, balki bolalar va ösmirlarda yaşiringan, ijodiy çiqişni topmagan energiyadir. Eng yaxşi holda retsenziyalarda Stiven King «Kerri» asari bilan parallel ötkaziladi, u yerda ultrakonservativ tarbiya muammosi bor. «Akira» yapon jamiyatining ijtimoiy tuzilişiga tanqidiy işora qiladi, u yerda yoşlarga karyerani isteʼdodlari bilan emas, balki xizmat yillari bilan qilişlari kafolatlangan edi.

Katsuhiro Ōtomo «mрачный futurizm» janridagi epopeyani yaratdi, uni odatda «kiberpank» deb ataşadi. Ammo bu yerda kompyuterlar va virtual haqiqat muhim rol öynamaydi. Şunga qaramay, bu aniq «pank» — kelajakka sinik va pessimistik qaraş, unda taraqqiyot hokimiyatni bir neça kişiga beradi va «oltin qoşiq» bilan tuğilmaganlarning hammasini çetga çiqaradi. Korrupsiyaga botgan hokimiyat, qurolni suiisteʼmol qiluvçi politsiyaçilar va harbiylar, bolalar ustida sadistik tajribalar, çirigan taʼlim tizimi, qutqurgan yoşlar guruhlari, gullab-yaşnayotgan diniy kultlar — Neo-Tokio texnik jihatdan rivojlangan, ammo bunday joyda yaşaşni «faqat mazoxist xohlaydi».

«Akira» köplab tanqidçilar tomonidan barça davrlardagi eng buyuk animatsion va ilmiy-fantastik asarlardan biri, şuningdek yapon animatsiyasi tarixidagi muhim bosqiç deb hisoblanadi. Film butun dunyoda ommaviy madaniyatga sezilarli taʼsir körsatib, yapon animesi va pop-madaniyatining Ğarbga yöl oçdi, şuningdek animatsiya, komikslar, kino, musiqa, televideniye va kompyuter öyinlari sohasidagi köplab asarlarga taʼsir qildi. Şuningdek, anime musiqiy kliplar yaratiş uçun ham xizmat qildi, jumladan Kanye Westning «Stronger» qöşiği uçun. Tetsuo Şima personaji şarafiga Lupe Fiasconing Tetsuo & Youth albomi nomlangan.

1995-yilda animega asoslangan xuddi şu nomli öyin Game Boy, Super Nintendo Entertainment System, Sega Mega Drive, Sega Game Gear va Sega CD platformalari uçun çiqarilişi rejalaştirilgan edi, ammo işlab çiquvçi kompaniya Black Pearl Software va naşriyotçi THQ örtasidagi nizo tufayli işlab çiqiş töxtatildi va öyinning heç bir versiyasi çiqmadi.

30 yil davomida «Akira» eʼtibordan çetda qolmadi. 2016-yilda sintveyv ijroçisi Perturbator «The Uncanny Valley» albomini çiqardi, uning bir kompozitsiyasi anime voqealari sodir bölgan şahar şarafiga nomlangan. 2018-yilda Kanedaning mototsikli «Birinçi öyinçi tayyor» filmida paydo böldi. Warner Bros. badiiy film huquqlarini 2002-yildayoq sotib olgan, ammo loyiha töxtab qolib, 2021-yilgaça keçiktirildi, rejissyor lavozimiga Taika Vaititi nomzodi qöyildi. U işdan voz keçmadi, ammo aniq muddatlarni aytmadi. Hollywood anime va mangani ekranlaştirişda doimo muvaffaqiyatsizlikka uçraganligi sababli (aktyorlar tarkibi, asl materialni eʼtiborsiz qoldiriş, madaniy çegaralarni yöqotiş), Stiven Norrington, Rori Robinson va Xyuz aka-ukalari kabi rejissyorlar iştirokdan voz keçdi. 2025-yilda Warner Bros. filmga bölgan huquqlardan voz keçişi va ularni Kodanşaga qaytarişini eʼlon qildi; Kodanşa esa işlab çiqarişni tayyorlaş bilan şuğullanadi.

2019-yilda Ōtomo «Akira» mangasi asosida Sunrise studiyasida yaratiladigan anime-serial eʼlon qildi. Bu, mohiyatan, töliq metrajli filmga kirmagan sahnalar qöşilgan kengaytirilgan remeyk. Uning çiqiş sanasi aniqlanmagan.