All Quiet on the Western Front

Film romandan olingan sözboşi bilan boşlanadi: «Bu hikoya na ayblov, na eʼtirof, na sarguzaşt, çunki ölimni yuziga qarab turganlar uçun ölim sarguzaşt emas. Bu faqat uruş halok qilgan avlod, öqlardan omon qolsa ham, uning qurbonlari bölganlar haqida hikoya qiliş urinişidir…»

Film «yöqolgan avlod», maktab skamyasidan töğri frontga ixtiyoriy ravişda ketgan, militarist-şovinistik tarğibotga berilgan yigitlar haqida hikoya qiladi.

Kayzer Germaniyasi. 19 yoşli Paul Boymer (Lyu Eyrz) sinfdoşlari bilan birga, professor Kantorekning (Arnold Lyusi) gözal harbiy jasorat va Vatan uçun qahramonona ölim haqidagi olovli nutqidan söng Birinçi jahon uruşiga ixtiyoriy ravişda yoziladi. Ular uruş qisqa bölişiga va ğalaba tojini kiyişiga işonadi. Doskadagi yozuvlarni öçirib, öquvçilar «Parijga!» deb yozadi va nemis marşini kuylab, daftarlarini soçib yuborib yurişadi.

Öquv lagerida, keçagina poçtaçi bölgan Himmelştos (Jon Rey, ingl.) tösatdan unter-ofitser bölib, sözsiz böysunişni talab qiladi, barça sentimentlarni çetga surib qöyadi. Yigitlar tez orada köngli qolişadi. Himmelştos aytadi: «Siz askar bölmoqçisiz — şu bilan hammasi». Oğir maşğulotlar boşlanadi. Rahbariyat öziga xuşomad qiluvçi ofitserni köklarga kötarib maqtaydi va yarim tunga qadar frontga köçiriş buyuriladi. Tunda döstlar kabakdan qaytayotgan boşliqdan öç oladi: uni çöpda urib, çoyşabga örab, loyga taşlab ketişadi.

Poyezddan tuşgandan söng yangi askarlar artilleriya öqiga duç keladi, natijada guruhdagi bir kişi halok böladi. Uning ölimi Paulning sinfdoşi Benga öçmas taassurot qoldiradi. Yangilar yetuk askarlardan iborat ikkinçi rotaga biriktiriladi. Ertalabdan beri ovqat yemagan yigitlar, hamkasblarining ikki kundan beri ovqat yemaganini bilib qolişadi. Ulardan biri, kapral «Kat» Katçinski oziq-ovqat izlab çiqib, dala oşxonasidan öğirlangan çöçqa göşti bilan qaytadi. Tuşlik uçun yoşlar sovun va sigaret tölaşadi.

Simli tösiq tortiş vazifasi bilan xandaqlarga ketayotib, Katçinski «yaşil» askarlarga birinçi keçadayoq halok bölmaslik uçun saboq beradi. Ular uçun bu azobli tajriba böladi, ayniqsa şrapnel bilan közi kör bölib, vahimaga tuşgan Ben pulemyot öqlari ostida halok bölganda. Otryad bir neça kun öq ostida bunkerda ötkazadi. Şu jarayonda özini yöqotgan, Benning ölimini tuşida körayotgan Kemmerix panohgohdan çiqib ketib, yaralanadi. Kat bir bölak non topişga muvaffaq böladi, hamkasblari uni oçközlik bilan tortib olişadi. Şuningdek, ular buyumlarini kalamuşlardan himoya qilişga majbur bölişadi. Tez orada huştak çalinadi, rota francuz askarlarining hujumini qaytariş uçun xandaqlarga çiqadi. Artilleriya va ikkita pulemyot yordamida duşman kuçlarining bir qismini yöq qilişga muvaffaq bölişadi, lekin bu yetarli emas. Jang sangina bilan davom etadi, nemislar orqaga çekinadi, biroq tez orada qarşi hujumga ötişadi. Kat aniq otilgan granata bilan pulemyot pozitsiyasini yöq qiladi. Rota duşman pozitsiyalarini egallaydi, lekin uzoq turolmasligini tuşunib, ularni tark etadi.

Yangi askarlar kelganidan uç hafta ötgaç, askarlarni nihoyat dala oşxonalariga jönatişadi. Rotadan 80 kişi qolgani sababli, qömondon Bertinkning buyruğiga köra askarlar ikki baravar porsiya oladi, oşpaz esa 150 kişi uçun pişirgan edi, u eʼtiroz bildirsa-da, askarlar töygunça yeyişadi. Rota ertasi kuni yana jangga taşlanişini bilib, uruşayotgan mamlakatlarning geografik nomlari bir-birini haqorat qiladimi-yöqmi va bu ularga qanday aloqador ekanligi haqida yarim hazil tarzda suhbatlaşadi. Boymerning hamkasbi Tyaden özi va kayzer haqida ortiqça erkinlik bilan gapiradi.

Beş döst Kemmerixni kasalxonada ziyorat qilib, uning buyumlarini qaytarib berişadi. Kemmerix oyoği nega şunçalik oğrişini dahşat bilan anglaydi: uning oyoği kesib taşlangan edi. Myuller Frans çizmalarini öziga qoldirmoqçi böladi, şu sababli sinfdoşlarining qoralovçi nigohlariga duç keladi. Doktor Paulga yaralangan döstiga endi heç narsa yordam bera olmasligini aytadi. Boymer yiğlayotgan döstini tinçlantirib, Xudodan uni öldirmaslikni söraydi. Paul doktorni şoşilib qidiradi. Tez orada yigit tirnoqlarini uşlab, ölgan döstining etiklari bilan kasalxonadan çiqadi.

Jang ketidan jang böladi, rota bir joydan boşqa joyga köçiriladi. Boymerning dösti Deterink xotinidan xat oladi va xöjaligidan xavotirlanadi. Kapral Himmelştos rotaga keladi, ammo yomon obrösi sababli askarlar tomonidan masxara qilinadi. Birinçi jangdayoq kapral qörqoqlik qiladi, buni Boymer payqaydi, lekin hujumni davom ettiriş buyruğini eşitib, tösatdan xandaqdan çiqadi va öldiriladi. Rota qabristonga yetib boradi, lekin tez orada çekinadi. Paul xandaqda yaşirinadi, uning ustidan sakrab ötayotgan francuzlardan birini xanjar bilan yaralaydi.

Askar bilan butun keça yakka qolgan Paul uçun uning sekin va azobli ölimi eng oğir sinov böladi. Paulning yuragi unga qarata öq uzişga bormaydi, u beçoraning azoblarini yengillaştirişga harakat qiladi: yarasini boğlaydi va oqova suv içiradi. Ertasi ertalab askar iljayib turib jon beradi. Paul jasadning oldida keçirim söraydi, duşmanni «örtoq» deb ataydi va özidan söraydi: bularning hammasi nima uçun? Hujjatlardan Paul marhumning ismini biladi — Jerar Dyuval, 1884-yilda tuğilgan, xotini va kiçik qizi qolgan. Yiğlayotgan Paul özini unutadi va faqat keçasi uyğonadi.

Lazaretda Boymer Katga birinçi qotilligi haqida gapirib beradi. Paul hamkasbining duşmanni aniq nişonga olib öldirayotganini va bu jarayondan qoniqiş olayotganini köradi, şunda uruş uruş ekanini anglaydi. Hamkasblar kabakka boradi. Paul Albert bilan tört oy oldingi — 1917-yil may oyidagi plakatdagi qiz haqida gaplaşadi, söng uni ikkiga yirtadi. Daryoda çömilayotgan askarlar uç francuz dehqon ayolini köradi. Posbon ularni daryodan ötkazmaydi, lekin ayollar keçqurun kelişni taklif qilişadi. Uzoq vaqt ayol mehridan mahrum bölgan uç döst qizlarga ovqat olib kelişadi. Törtinçi, ular bilan birga çömilayotgan Tyadekni çalğitiş uçun esa Katga şişa qoldirişadi, uni Tyadek bilan birga içişga taklif qilişadi. Ular mast bölib qolişadi. Suzanna bilan birga bölgan Paul uni esda saqlaşga vaʼda beradi.

Frontga qaytayotganda Paul va Albert artilleriya öqi taʼsiridan yaralanişadi. Kasalxonada ular boşidan yaralangan, ruhiy soğlom bölsa-da, aqli noxuş deb tan olingan, bundan foydalanayotgan xuşçaqçaq Yozef Xamaxer bilan tanişişadi. Uning sözlariga köra, morg yonida uni «ölik xonasi» deb ataydigan boğlaş xonasi bor, uning xotirasida u yerdan heç kim tirik qaytmagan. Keçasi Paulning yarasi oçilib ketadi, eʼtiroziga qaramay uni «ölik xonasi»ga jönatişadi. Uning yöqligida Kroppning oyoğini kesişadi. Xamaxer hazillaşib körmoqçi böladi, lekin bu yigitni tinçlantirmaydi, u isteriyaga tuşadi. Xursand Paul palataga qaytadi. Albert tuşkunlikka tuşadi va döstini köz yoşlari bilan kuzatadi, şundan söng ularning yuzlarini fotosuratda yopadi.

Dastlab uruşda iştirok etişni özining vatanparvarlik burçi deb bilgan Boymer, ğam-qayğu va qonni yetarliça totib körgaç, qatʼiy pasifistga aylanadi. Paul kasal onasi (Beril Merser) va kenja singlisi Ernaning oldiga taʼtil bilan keladi va ularga sovğalar olib keladi. Boymer otasi va uruşni davom ettirişni qöllab-quvvatlovçi döstlari bilan barda içadi. Yigit maktabga boradi, u yerda professor Kantorek yangi öquvçilar guruhini frontga çaqiradi, lekin ularga u yerga bormaslikni, hayotini behuda sarflamaslikni aytadi, ammo uni qörqoq deb eʼlon qilişadi. Yigit ketadi, öz sözlarining heç qanday natija bermasligini tuşunadi. Uxlaşdan oldin frau Boymer öğlini mehr bilan öpib, uni yölga tayyorlaydi. Yolğiz qolgan yigit anglaydiki, onasi uçun bola bölib qolaverganligi sababli, endi uning tizzasiga boş qöyib yiğlay olmaydi.

16 yoşli yangi askar qaytib kelgan Boymerga xabar beradi: keçagi hujumdan söng ikkinçi rotada juda kam odam qolgan, deyarli barça faxriylar öldirilgan. Endi rota asosan yoş yangi askarlardan iborat. Maʼlum bölişiça, Vestxus yaralangan itni maydondan olib çiqişga urinib halok bölgan, uyini soğingan Deterink esa qoçib ketgan va front çiziği ortida qölga olingan. Paul Kat bilan quvonib uçraşadi, u odatdagidek ovqat izlab yurgan edi. Bomba uning boldiriga tegib yaralaydi, Paul döstini panohga olib boradi. Uruşdan keyin uçraşiş imkoniyati haqida suhbatlaşayotganda, Kat yana bir bomba parçasidan böyniga yaralanib, halok böladi. Suhbatni davom ettirayotgan Paul buni faqat lazaretda biladi.

Uruş oxiri yaqinlaşadi. Paul iljayib, xandaqdan boşini çiqaradi va kapalakka qöl çözadi, lekin snayperning öqidan halok böladi. Finalda harbiy qabristonning fonida frontga jönatilayotgan ikkinçi rota askarlarining safda yurgan va orqasiga qaragan yuzlari körsatiladi, ularni uruş olib ketgan.