American History X

«American History X» (ingl. American History X) — 1998-yilda Tony Kay tomonidan suratga olingan, ssenariysi Devid Makkennaga tegişli bölgan amerikalik jinoiy drama filmi (Kayning rejissyor sifatidagi debyuti). Filmda Edvard Nortон va Edvard Furlong Los-Anjelesdan kelgan ikki aka-uka rolini ijro etadi; ular White Power skinxedlar va neonatsistlar harakatida qatnaşadi. Katta aka (Norton) qasddan qotillik uçun uç yil qamoqda ötiradi, şu davrda özini isloh qiladi va keyin ukasi (Furlong) yana mafkuraviy taʼsirga tuşib qolişining oldini olişga harakat qiladi. Ikkinçi darajali rollarda Furuza Balk, Staysi Kiç, Elliott Gould, Avery Brooks, Ethan Suplee va Beverly DʼAngelo iştirok etadi.

Makkenna ssenariyni öz bolaligi va San-Diegoda voyaga yetiş tajribasi asosida yozgan. U ssenariyni New Line Cinema studiyasiga sotgan, studiya ssenariydan juda taassurot olgan. «American History X» Kayning badiiy filmdagi birinçi rejissyorlik ishi böldi. Filmning byudjeti 20 million dollar bölib, suratga oliş 1997-yilda ötkazilgan. Film çiqişi oldidan Kay va studiya filmning yakuniy varianti yuzasidan turliça fikrda bölişdi; bu variantni yaratişda Norton hal qiluvçi rol öynadi. Yakuniy versiya Kay kutganidan uzunroq çiqdi, bu esa uning filmdan jamoat oldida voz keçişiga olib keldi va bu uning rejissyorlik karyerasiga salbiy taʼsir körsatdi.

New Line Cinema studiyasi çiqargan film 1998-yil 30-oktabrda AQŞda çeklangan miqdordagi kinoteatrlarda namoyiş etildi, 1998-yil 20-noyabrda keng prokatga çiqdi va 20 million dollar byudjet evaziga 23,9 million dollar yiğdi. «American History X» tanqidçilar tomonidan yuqori baholandi, Norton va Furlongning öyini hamda filmning xabari eʼtirof etildi. Norton bir neça kino mukofotiga, jumladan, eng yaxşi erkak roli uçun «Oskar»ga nomzod böldi. «American History X»ning kamçiliklari sifatida ayrim haddan taşqari şafqatsiz zöravonlik sahnalari körsatildi. Şunga qaramay, tanqidçilarning aksariyati bu sahnalar filmga köproq işonçlilik baxş etadi, deb hisobladi. Film Empire jurnalining «Barça zamonlarning 500 ta eng buyuk filmi» röyxatida 311-örinni, IMDb reytingi böyiça eng yaxşi 250 ta film röyxatida esa 40-örinni egalladi. Davomi, «American History Y», Kay rejissyorligida va Jimmon Hounsou boş rolida, 2020-yil holatiga köra faol işlab çiqilmoqda.

«Nafrat közingni kör qilganda, haqiqatni öz közing bilan kör» (ingl. «See reality in your eyes when hate makes you blind»).

«Otasi unga nafratni örgatdi. Döstlari unga ğazabni örgatdi. Duşmanlari unga umid berdi» (ingl. «His father taught him to hate. His friends taught him rage. His enemies gave him hope»).

«Baʼzi meroslar tugaşi kerak» (ingl. «Some Legacies Must End»).

«Zöravonlik — hayot tarzi» (ingl. «Violence as a way of life»).

«Nafrat bilan birlaşgan, haqiqat bilan ajralgan» (ingl. «United by hate, divided by truth»).

Film maktab inşolarining nomi bilan bir xil, yaʼni «American History X». Filmning boşida qora tanli direktor Bob Suini öquvçisi Denni Vinyardga, neonatsist skinxedlar guruhining aʼzosiga, şu inşo yozişni topşiradi; maqsad — uning dunyoqaraşini özgartiriş. «American History» iborasi maktab fanining nomidan kelib çiqqan («Amerika tarixi», «yangi tarix» iborasiga öxşatib) va «Amerika tarixi» deb ham tarjima qilinişi mumkin («davlat tarixi» iborasiga öxşatib); bunday tarjima köproq tarqalgan.

Filmning umumiy qabul qilingan rus tilidagi nomi — «Американская история Икс», lekin maşhur tarjimon Vladimir Zavgorodniy kitob va filmlarni tarjima qilgan holda muqobil variant — «История Америки Икс»ni taklif qilgan. Zavgorodniy ötkazgan sörovlar natijalariga köra, tomoşabinlar «Американская история Икс»ni «Amerikada sodir bölgan voqea» sifatida qabul qilişini va uning öz varianti aniq maʼnoga ega ekanini tuşuntiradi.

Edvard Norton — Derek Vinyard. Ötmişda — sovuqqon va şafqatsiz neonatsistlar guruhining yetakçisi. Qora tanlilarning ikki kişisini şafqatsiz öldirgani uçun qamoq jazosini oladi; sud bu qotillikni ehtiyotsizlik bilan qilingan, yaʼni öz-özini himoya qiliş deb tan oladi. Qamoqdan keyin u öz qaraşlarini tubdan özgartiradi. Juda aqlli, yaxşi notiqlik qobiliyatiga ega.

Edvard Furlong — Denni Vinyard. Derekning kenja ukasi. Derekning nemisça qaraşlari va jasoratiga qoyil qoladi. Akasi qamoqda bölgan vaqtda uning faoliyatini davom ettiradi. Film oxirida Derek uni irqçilik tamoyillaridan voz keçişga işontiradi. Qora tanli odam tomonidan otib öldiriladi.

Beverly DʼAngelo — Doris Vinyard. Vinyard aka-ukalarining onasi. Sil kasalligi bor, lekin sigaret çekiş odatidan voz keçmaydi. Film davomida Derekni nemisça qaraşlaridan qaytarişga harakat qiladi. Eriga turmuş qurgandan keyin şaxsiy hayotini taşkil qilişga urindi, yahudiy maktab öqituvçisi Myurrey bilan muloqot boşladi, ammo Derek uning rejalarini buzdi.

Ever Brooks — doktor Bob Suini. Dennining öqiydigan va Derekning ilgari öqigan maktabining qora tanli direktori. «Xristos havoriylari» ishi böyiça tergov bilan hamkorlik qiladi. Derekni nemisça ötmişidan voz keçişga köndiradi va muddatidan oldin qamoqdan çiqişiga yordam beradi. Dennini qayta tarbiyalaşga harakat qiladi.

Stacey Keaç — Kameron Aleksandr. Neonatsistlarning boş ustozi va mafkuraçisi. Guruhning boşqa aʼzolariga nisbatan biroz katta. Neonatsistlarning harakatlarida şaxsan iştirok etmaydi, lekin boşi qirqilgan «armiya»ni jinoyat sodir etişga yuboradi va yoşlarni «Havoriylar» safiga jalb qilib, tarğibot bilan şuğullanadi.

Jennifer Lien — Davina Vinyard. Derekning singlisi. Akalari bilan ularning nemisça eʼtiqodlari sababli bahslaşadi va janjallaşadi.

Ethan Suplee — Set Rayan. Derek va Dennining dösti, işongan neonatsist. Boşqa skinxedlardan tölaligi va fast-foodga bölgan iştiyoqi bilan farq qiladi. Unçalik aqlli emas va atrofdagilarga tez-tez qöpollik qiladi.

Elliott Gould — Myurrey. Dennining maktab öqituvçisi. Kelib çiqişi böyiça yahudiy. Derekning mother bilan uçraşgan, ammo Derekning nemisça qaraşlariga asoslangan tajovuzkor va haqoratomuz xatti-harakati tufayli munosabatlarni uzişga majbur bölgan.

Furuza Balk — Staysi. Derekning qiz dösti, nemisparast. Derek skinxedlar safidan çiqqanini aytmaguniça u bilan yaqin munosabatda bölgan.

William Russ — Dennis Vinyard. Derek va Dennining halok bölgan otasi. Yonğin öçiruvçi bölib işlagan. Qora tanlilar mahallasida yonğinni öçiriş paytida qora tanli odam tomonidan öldirilgan.

Torri Gay — Leymont. Qamoqxona kir yuviş xonasining qora tanli xodimi. Hazil tuyğusi va gapiruvçanligi bilan ajralib turadi.

Köplab tanqidçilar filmning nacizm va irqiy kamsitiş masalasini juda aniq oçib berganini qayd etişdi. Variety haftaligi şuni taʼkidladiki, Amerikaning köpçilik filmlari bunday murakkab masalalardan qoçadigan, hatto baxtsiz yakunlardan ham qörqadigan bir paytda, «American History X» bugungi kunda nemizm muammosini juda işonarli oçib beradi.

Neonatsistlar guruhining yetakçisi Derek Vinyard imkon topilganda agitatsion nutqlar sözlaydi — supermarketga hujumdan oldin, oilaviy keçki ovqatda maktab yahudiy öqituvçisi Myurrey iştirokida. Biroq uning antisemitizmga asoslangan siyosiy radikalizmi faqat öqituvçi bilan keçki ovqat sahnasida namoyon böladi. Derek şuningdek hokimiyat va politsiyani hurmat qilişini taʼkidlaydi. Neonatsist skinxedlar guruhi işini tergov qilayotgan detektivlar Derekni nemisga aylantirgan sabab — uning otasi Dennisning, yonğin öçiruvçi, qora tanli giyohvand moddalar sotuvçisi qölida halok bölişi deb hisoblaydi. Bu «yer osti narkofabrikasi»ni qora tanlilar mahallasida öçiriş paytida sodir bölgan. Biroq film oxirida Denni asosiy sabab Vinyard-kattaning muhojirlar masalasiga oid qaraşlarining kuçli taʼsiri bölganini tuşuntiradi. Filmda şunday epizod bor: Denni otasi tirikligida oilaviy stol atrofida oçiqdan-oçiq irqçilik tarğibotini olib borganini eslaydi; Derek esa bu masalaga darhol qiziqib, unga hamma narsada qöşilgan. Otasi bilan keçki ovqat sahnasida, şuningdek guruhning tergovçilar tomonidan jinoiy xronikani köriş sahnasida Derek uzun soçli va beysbolka kiygan tipik amerikalik ösmir sifatida körinadi, ammo Dennisning sözlari va otasining ölimidan kelib çiqqan hissiy zarba öz işini qildi — u nemis ramzlari bilan tatuirovka qilingan, qora tanlilar va yahudiylardan nafratlanadigan kuçli jinoyatçiga «aylandi».

«Lumiere» kino jurnalida tanqidçi A. Işonin qisqaça şunday deb yozgan:

Filmdagi skinxedlar guruhi «Disciples of Christ» (ingl. — «Xristos havoriylari») deb nomlanadi, qisqartma «D.O.C.». Filmda guruh aʼzolarining baʼzilari guruh nomining qisqartmasi va logotipi — aylana çizilgan teng tomonli xoç («kelt xoçi») tatuirovkasini qilgani körinadi. Nomda körinib turgan oçiq radikal xristianlik mafkurasiga qaramay, neonatsistlarning suhbatlarida xristianlik keng yoritilmaydi; u faqat Denni bilan Set Rayan olgan hazil intervyusi sahnasida uçraydi, bu yerda Denni protestantlardan boşqa hammani yoqtirmasligini aytadi.

Basketbol öyini paytida Set Rayan 88 raqamli futbolka kiygan. Bu neonatsistlarning şifri bölib, «NN» yoki «Heil Hitler» maʼnosini anglatadi; «N» — lotin alifbosidagi sakkizinçi harf. Filmning ikkinçi yarmida Set «Skrewdriver» yozuvi bilan futbolka kiygan — bu «White Power» (ingl. — «Oq tanlilar hokimiyati») ğoyasiga amal qiladigan britaniyalik Oi!-guruh.

Anʼanaviy skinxedlar harakatiga mansub Anti-Heroes pank-guruhi New Line Cinema studiyasini sudga bergan, çunki filmdagi personajlardan birida guruh nomi yozilgan tatuirovka bölgan. Musiqaçilar neonatsistlar bilan heç qanday aloqasi bölişini istamagan.

Filmning ssenariysini Devid Makkenna yozgan; bu ish uning debyuti böldi. Makkenna «American History X» irqçilikning zaif tomonlariga çeklovsiz eʼtibor qaratişini va bu film skinxedlar yoki oq tanli irqçilar haqida emas, balki oddiy işçi oilani qamrab olgan jiddiy zamonaviy fojia haqida ekanini aytgan. Ssenariy muallifi özi 1980-yillardagi şiddatli va zöravonlik bilan ajralib turgan pank-rok sahnasining çekkasida ösgan; öşa paytda Oi! oqimi şakllanayotgan edi, anʼanaviy va hardcore skinxedlar bilan birga, ularga qarama-qarşi milliy-sotsialistik qaraşlarga ega skinxedlar ham paydo böla boşlagan. U bir neça nemis-pank bilan taniş bölgan va bu uning ssenariy yoziş uçun ilhom manbai bölgan. Devid Makkenna:

Makkenna boşqa narsalar qatorida skinxedlar bilan intervyu olgan, ular bilan köp vaqt ötkazgan va jurnalist sifatida ularning harakatlarini kuzatgan. U aniqladiki, ularning köpçiligi farovon oilalardan çiqqan, ammo yomon kompaniya bilan aloqa qilib, neonatsistlarga aylangan. Makkena xulosa qildi, ularning şakllanişidagi asosiy nuqta oila bölib, u ularning tarbiyasida yetarliça qatnaşmagan. Baʼzi oila aʼzolari özlarining salbiy namunasi bilan ularga taʼsir körsatgan (xuddi Derek Vinyard Dennига taʼsir qilganidek). Makkenna ötkazgan tadqiqot natijalari ssenariyda töliq aks etgan.

Filmning ssenariysi Jon Morrisseyni qiziqtirgan; u öylamasdan filmni prodyuserlik qilişga rozi bölgan. Syujet çiziğidan taşqari, uni film köplab bahs-munozaralarni keltirib çiqarişi va bu filmga qöşimça reklama berişi qiziqtirgan.

Ssenariy uçun Makkenna «Sputnik» mukofotining «Eng yaxşi original ssenariy» nominatsiyasiga nomzod bölgan.

Suratga oliş Kaliforniya ştatining Los-Anjeles şahrida bölib ötgan. «American History X» rejissyor Tony Kayning töliq metrajli badiiy film ustidagi birinçi tajribasi böldi — bundan oldin u videoklip va reklama roliklari bilan şuğullangan. Boş rolga yoş, ammo allaqaçon yetarliça maşhur va tanqidçilar tomonidan yuqori baholangan aktyor Edvard Norton taklif qilingan; u ilgari «Ibtidoiy qörquv» filmidagi röli uçun ikkinçi darajali erkak roli nominatsiyasida «Oskar»ga nomzod bölgan. Işonçli va qörqinçli Derek Vinyard rolini ijro etiş uçun Edvard Norton 30 funt (taxminan 13,6 kilogramm) muşak massasi töplagan. Denni Vinyard roli uçun yana bir yoş aktyor — Edvard Furlong taklif qilingan. Öşa paytda u bir neça sezilarli rolni ijro etgan bölib, eng maşhuri — «Terminator 2: Hukm kuni» filmidagi Jon Konnor roli edi.

«New Line Cinema» studiyasi Kayni rejissyor sifatida tasdiqlaşga faqat filmda Nortonning iştirok etişi tufayli rozi bölgan. Kay uni «öziga mahliyo bölgan havaskor» deb atagan va keyinçalik film kinoprokatga çiqqaç, Nortonning iştirokiga qarşi ekanini tan olgan, çunki uni «hayotda juda erkalangan» deb hisoblagan, ammo vaqt yetişmasligi tufayli boşqa aktyor topa olmagan. Şundan söng Norton bir intervyuda şunday degan:

Kay suratga oliş maydonçasida Nortonning bilan tez-tez bahslaşganini, uning unga qöpol ohangda muloqot qilganini aytgan.

Montajdan keyin rejissyor studiyaga ikki soatlik suratga olingan materialdan iborat dastlabki versiyani taqdim etgan. Ish studiyani hayratga solgan, ammo Kayning öziga yoqmagan, şu sababli u filmni qayta monteaj qilib, 87 daqiqagaça qisqartirgan. Kompaniya bunga rozi bölmagan va yakuniy montajni Nortonga topşirgan. Kay aytganidek, «tez, qattiq» film «hamma bir-birining bağrida yiğlayotgan» kadrlar bilan buzilgan. Uning sözlariga köra, Norton filmni şunday montaj qilganki, uning personaji köproq ekran vaqtiga ega bölgan va bu butun ğoyani buzgan. Kay bu tufayli şunçalik ğazablanganini, devorga urib, qölini sindirganini tan olgan. Kay titrlardan öz ismini olib taşlaşni talab qilgan va uning örniga «Alan Smithee» taxallusini qöyişni söragan, ammo AQŞning Rejissyorlar gildiyasi bu iltimosni rad etgan, şuningdek ikkinçi taklif qilingan «Humpty Dumpty» (ingl. — «Şalta-Boltа») taxallusini ham rad etgan, çunki uning işlatilişi Rejissyorlar gildiyasining qoidalaridan birini buzgan («Taxallusdan foydalanadigan rejissyorlar titrlardan öz ismlarini nima uçun olib taşlaganlari haqida maʼlumot oşkor qilmasligi kerak»). Biroq Kay film reklama kampaniyasi davomida öz niyatlari haqida gapirib bergan, Rejissyorlar gildiyasi va «New Line Cinema» studiyasini birinçi tuzatiş — Konstitutsiyaning birinçi tuzatişini buzgani uçun sudga bergan hamda maʼnaviy zarar uçun 200 million dollar talab qilgan. U hatto «New Line Cinema» vakillari bilan uçraşuvga özining qöllab-quvvatlaşiga erişiş uçun ravvin, katolik ruhoniy va buddaviy rohibni taklif qilgan. Kay şuningdek «Variety» haftaligida öz filmi haqida salbiy fikrlarini qoldirgan. 2007-yilda u titrlardan öz ismini olib taşlaşga ruxsat berilmagani uçun xursand ekanini tan olgan.

Film çiqqandan keyin Tony Kay studiyadan öç olişga qaror qildi va rejissyor sifatida bunga huquqi borligi uçun filmning Toronto kinofestivali dasturidan olib taşlanişiga erişdi:

Filmda juda köp sökiniş sözlari bor: masalan, «fuck» sözi filmning davomida 205 marta aytiladi.

Film 1998-yil 30-oktabrda AQŞ kinoteatrlariga çiqdi. Birinçi kuni film 17 ta kinoteatrda namoyiş etildi va hafta oxirida 156 076 dollar işladi, bu işlab çiqariş xarajatlarining 2,3 foizini qoplagan. Uç kunlik prokatdan keyin film AQŞda bir haftalik kassa natijalari böyiça 29-örinni egalladi. Film haftalik kassa yiğimlarining eng yuqori çöqqisiga 1998-yil 20-noyabrda erişdi, 1 340 166 dollar işladi. Öşa paytda «American History X» reytingda ön ikkinçi örinda edi.

Film kassa yiğimlari böyiça eng yaxşi natijasiga 1998-yil 23-noyabrda erişdi; u töqqizinçi örinda edi va «Davlat duşmani», «Bolalar», «Onasining erkatoyi», «Tanişing, Jo Blek», «Ötgan yozda nima qilganingizni hali ham bilaman», «Qamal», «Pleznтвил» va «Antz çumoli» filmlaridan keyin turardi.

Film 1998-yil 30-oktabrdan 1999-yil 26-martgaça AQŞ kinoteatrlarida namoyiş etildi va ulardan 513 tasida körsatildi. AQŞdagi butun prokat davrida film 6 719 864 dollar işladi, bu umumiy byudjetning 28,1 foizini qoplagan. Jahon prokatida film 1999-yil 12-fevralda start oldi, Yevropadagi premyeralar Daniya kinoteatrlarida bölib ötdi. Jahon prokati davomida «American History X» 17 155 263 dollar yiğdi. Prokatning butun davri uçun kassa yiğimlari 23 875 127 dollarni taşkil etdi. Film işlab çiqarişga 20 000 000 dollar sarflanganini hisobga olsak, uni prokatda katta muvaffaqiyatga erişmagan deb xulosa qiliş mumkin.