Amphibian Man

Vladimir Korenev — Ixtiandr (rolini Yuriy Rodionov ovozlaştirgan)

Anastasiya Vertinskaya — Guttiere

Mixail Kozakov — Pedro Zurita, kuyov, keyinçalik Guttierening eri

Nikolay Simonov — doktor Salvator, Ixtiandrning otasi

Anatoliy Smiranin — keksa Baltazar, Guttierening otasi

Vladlen Davydov — jurnalist Olsen

Albert Antonyan — Kristo, marvarid ovçisi

Nina Bolşakova — kafeşantandagi qöşiqçi

Aleksandr Zaxarov — politsiyaçi

Vladimir Kudryaşov — raqqos

Nikolay Kuzmin — matros

Mixail Medvedev — böysunuvçi, boşqaruvçi (boş matros)

Yuriy Medvedev — baliq sotuvçi

Anna Nikritina — Zuritaning onasi

Irina Orlik — raqqosa

Georgiy Tusuzov — epizod

A. Şagiyan — Sanço, raqsga tuşuvçi yigit

Stanislav Çekan — Karlos, qamoqxona qorovuli (titrda körsatilmagan)

Sergey Boyarskiy — qamoqxona qöriqçilari boşliği (titrda körsatilmagan)

Anatoliy Stolbov — qamoqxona qorovuli (titrda körsatilmagan)

Tito Romalio-kiçik — gazeta sotuvçi bola (titrda körsatilmagan)

Ssenariy mualliflari — Akiba Golburt, Aleksandr Ksenofontov, Aleksey Kapler (Aleksandr Belyayevning şu nomli romani asosida)

Boş rejissyorlar — Gennadiy Kazanskiy, Vladimir Çebotaryov

Rejissyorlar — Yevgeniy Nemçenko, V. Terentyev

Boş operator — Eduard Rozovskiy, suv ostida suratga oliş operatori — Fyodor Leontoviç

Operatorlar — Mixail Avrutin, Miron Temiryov

Boş rassomlar — Vsevolod Ulitko, Tamara Vasilkovskaya

Kompozitor — Andrey Petrov

Qöşiq matnlari — Yuliya Drunina, Solomon Fogelson

«Dengiz iblisi haqidagi qöşiq»ni ijro etgan — Nonna Suxanova

«Sarson-sargardon qöşiqçi qöşiği»ni ijro etgan — Artur Poçikovskiy

Xoreograf — Kirill Laskari

Kartina direktori — Ivan Provotorov

Filmning boş operatori Eduard Rozovskiy esga oladi:

Biz Şimoliy Osetiyadagi Gizeldon darasi ustida osilib turgan qoya çöqqisida ötiribmiz, dengiz sathidan deyarli uç ming metr balandlikda. Bizning tepamizda közni oğritadigan moviy osmonda burgutlar qora nuqtalar kabi suzib yuradi. Darening tubi körinmaydi, u oq bulutlar pardasi bilan yopilgan. Va beixtiyor şunday tuyuladi: biz — rejissyor Vladimir Çebotaryov va men, — bir neça yuz kilometr atrofda heç kim yöq. Ikki kişi, son-sanoqsiz toğ çöqqilari orasida adaşib qolganlar. Bizga biroz ğamgin. Film suratga oliş tugab, sevimli qahramonlar va joylar bilan xayrlaşişga töğri kelganda doim şunday böladi. <…> Keyin-chi? Qaçon yana şunday taniş va har safar bir xil hayajonli sözlar yangraydi: «Diqqat! Motor! Boşladik…»? <…> Tan olaman, bizda orzu bor: biz uzoq vaqtdan beri Aleksandr Belyayevning maşhur «Odam-amfibiya» romani voqealarini ekranga köçirişni rejalaştirganmiz. <…> Balki keyingi safar taniş jamoa «sukunat olami»da yangrar? Har holda, biz dengiz tubini kino suratga oliş paviloniga aylantirmoqçimiz. Faqat ğoyaning amalga oşişini isbotlaş qoldi…

Öşa paytga kelib, «Odam-amfibiya» ssenariysi «Lenfilm» studiyasida 10 yil davomida talabga ega bölmay yotgan edi — uni öqişgan, köpçilik öqigan, lekin suratga olişning texnologik murakkabligi tufayli heç bir rejissyor uni qöyişga jurʼat etmagan. Bundan taşqari, maʼlum ediki, 40-yillar oxirida Golliudda Aleksandr Belyayev romani ekranlaştiriş ğoyasi öylab körilgan, ammo amalga oşiriş imkonsizligi sababli bundan voz keçilgan, çunki öşa paytda oçiq suvda bunday keng kölamli öyin filmi suv ostida suratga oliş tajribasi hali yöq edi. 1958-yilda ham bu tajriba yöq edi. Biroq Vladimir Çebotaryov öşa paytga kelib ilmiy-ommabop kinoda işlagan va suv ostida suratga oliş böyiça ozgina tajribaga ega edi, u suratga olişni har biri bir-ikki daqiqa nafas uşlab turişni talab qiladigan kiçik epizodlarga böliş ğoyasini öylab topdi. Epizodlar orasidagi tanaffusda aktyorlar akvalanglardan nafas olib dam olişlari mumkin edi. Ammo bir narsa taxmin qiliş, boşqa narsa uni amalga oşiriş edi. Şuning uçun ariza topşirişdan oldin u va operator Eduard Rozovskiy suvostiçilarga, SSSR çempioni, suv ostida suziş böyiça Ram Stukalov va boşqa mutaxassislarga murojaat qilişdi. Xulosa umidbaxş çiqdi: filmni suratga oliş juda qiyin, lekin mumkin. Ariza topşirildi, ammo ssenariyni tasdiqlaş juda qiyinçilik bilan böldi, çunki studiya xodimlarining köpçiligi bu taşabbusni töliq avantyura deb hisoblaşdi. Amerikaliklar ham şunday fikrda edi, bu xabar ularga yetib borganda. «New York Times» gazetasida bölajak film yaratuvçilarini masxara qilgan maqola çop etildi va ularga «töliq muvaffaqiyatsizlik» başorat qilindi. Naşrda şunday taʼkidlangan edi: «Uolt Disneyning özi suv ostida suratga oliş qiyinligi sababli Belyayev romanini ekranlaştirişdan voz keçgan, rus esa eski texnika bilan işlab, taqdirga qarşi çiqmoqçi».

Vladimir Korenev MXATning Moskvadagi GITIS institutining sönggi kursida öqiyotganda, aktyorlar böyiça yordamçi Leningraddan Moskvaga kelib, «Odam-amfibiya» uçun boş rolga ijroçi izlagan. Çebotaryovga Ixtiandr roli uçun heç kim tanimaydigan aktyor kerak edi (çunki bu dengizda ösgan ğayrioddiy mavjudotlar olami edi). Boş ayol rolga esa 16 yoşli Nastya Vertinskaya tanlandi (u «Qizil yelkanlar»dagi Assol roli bilan allaqaçon yulduzga aylangan edi). Rejissyor keyinroq aytganidek, unga közlarida dengiz bor yigit va közlarida osmon bor qiz kerak edi. Pedro Zurita rolini dastlab Yefim Kopelyanga möljallaşgan edi, ammo oxir-oqibat uni Mixail Kozakov ijro etdi.

Dastlab Sargasso dengizida suratga oliş rejalaştirilgan edi, u flora va fauna jihatidan boy. Ammo mablağ yetişmasligi sababli Qrim va Qora dengizga töxtaşga töğri keldi, u yerda jonivorlar juda kam edi. Şunda boş operator Eduard Rozovskiy rupor şaklidagi katta akvarium yasab, unga noyob baliqlar joylaştirib, suv osti kamerasi oldiga mahkamlaşni öylab topdi.

Filmning ikkinçi operatori Miron Temiryovning guvohligiga köra, «suratga oliş 1961-yilning may oyidan dekabrgaça davom etdi. Premyera esa 1962-yilda Moskvada bölib ötdi (3-yanvarda «Rossiya» kinoteatrida, soat 19:00 da)». Suratga oliş uçun şaffof suvli Laspi körfazi (Qrim yarim oroli) topildi. Eski baliqçilik şxunasi sotib olindi va delfinlar uçun volʼer taşkil etildi. Bundan taşqari, suratga olişning bir qismi Qrimdagi Kastropol qişloğida va Ifigeniya qoyasi etagida ötkazildi. Çet el port şahri sahnalari — kitobga köra Buenos-Ayres — Bokuda, Içeri-şeher hududida suratga olindi (keyinroq şu tumanda Leonid Gayday «Olmos qöl» filmi uçun boşqa çet el port şahri — Istanbul voqealari sodir böladigan sahnalar suratga olinadi).

Tabiiy şaroitda suv ostida suratga olingan birinçi vatan töliq metrajli badiiy film maslahatçilari Leningrad P. F. Lesgaft nomidagi jismoniy madaniyat institutining xodimi, akvalangçi Vladlen Kebkalo va SSSRning birinçi suv osti sporti çempioni, muhandis Ram Stukalov edi. Aktyorlar Vladimir Korenev va Anastasiya Vertinskaya Leningraddagi jismoniy tarbiya institutida suv ostida suziş böyiça öqişdi, şundan söng suratga oliş boşlandi. Şunga qaramay, suv ostida işlaş murakkabligi tufayli suratga oliş guruhi bir neça bor xavf ostida qoldi. Belboğiga boğlangan 60 metrlik zanjirdagi Ixtiandr suvga sakraydigan epizodda matros zanjirni qöldan qöyib yubordi va u aktyorni tubiga tortdi. Baxtga qarşi, suvning özida zanjirni uşlab qolişdi va Korenev qutqarildi.

Yana bir xavfli epizod bor edi — Ixtiandrni Salvatordan suv ostida yaşiriş sahnasi, yigitni langarga boğlab, dengizga tuşirişgan. Bu sahna 20 metr çuqurlikda suratga olingan, tanaffus paytida Korenevga akvalang oğziği berilgan, ammo u işlamagan. Yonida turgan Ram Stukalov öz akvalangini yeçib, aktyorga bergan, özi esa töxtamasdan suv yuzasiga çiqqan. Stukalovda oxir-oqibat dekompressiya kasalligi rivojlanganini Korenevga suratga oliş tugagaç aytişgan. Biroq operator E. Rozovskiyning xotiralariga köra, bu sahnada hamma narsa unçalik oddiy bölmagan. «Hamma narsani eng yaxşi körinişda qilişni xohlardik — hiyla va aldovsiz. Baʼzi xavfli va tavakkal işlarni özimizda sinab kördik. Aktyorni langarga boğlab, 18–20 metr çuqurlikka taşlaşdan oldin, men va Vladlen Kebkalo boğlanmasdan, buyruq bilan suvga taşlangan ulkan langar vintini quçoqladik. Taxminan 5 metr çuqurlikda bizni langardan uzib yuborişdi va zanjir şovqinidan yarim sarosimaga tuşib, yuqoriga otib çiqarişdi. Biz Xudo asrab qolganini tuşundik. Şuning uçun langarga Ixtiandr «qiyofasida» kiydirilgan manekenni boğlab, u tubiga tuşib, loyni kötarganda boşqa kadr olindi — Volodya Korenev boğlangan holda. Atrofda zaxira akvalanglari bilan suvostiçilar turişdi, şunda Ixtiandr suv ostida nafas olişi mumkin edi. Mana şunday suratga olindi bu epizod. Afsonalar esa afsona bölib qolsin».

Korenev uçun Ixtiandrning ikki kostyumi yaratildi. Birida u suv ostidagi sahnalarda suratga tuşdi, ikkinçisini quruqlikdagi sahnalar uçun kiydi. Ixtiandr kostyumi uçun suvda çözilmaydigan va yetarliça ziç mato kerak edi. Uzoq izlanişdan söng ziç ayollar paypoği tikiladigan mato tanlandi. Qobiqlar yasaş uçun eski oq kinoplyonka işlatildi. Jami 10 000 dona qirqib olindi, bu 4 ta kostyum uçun yetarli böldi. Ular suvga çidamli sadafsimon böyoq bilan böyalib, kombinezonlarga qölda bittalab tikib çiqildi.

Anastasiya Vertinskaya dastlab suzişni bilmas edi, ammo suv ostida suziş böyiça kursni muvaffaqiyatli tamomladi. Suv ostida suratga olişda uning dubliyori faqat uni suğurtalar va yönalişlarni birinçi bölib bosib ötardi. Guttierening akula hujumi sahnasida dubliyorsiz suratga olingan aktrisa murakkab tryukni bajarişga töğri keldi: qahramon suv yuzasidan asta-sekin tubiga çökadi va u yerda uni Ixtiandr kötarib oladi.

«Sarson-sargardon qöşiqçi qöşiği» («Ketadi baliqçi özining xavfli yöliga…») Artur Poçikovskiy — Leningrad kiçik opera teatrining yakkaxon artisti tomonidan ijro etilgan.

«Dengiz iblisi haqidagi qöşiqça» («Hoy, dengizçi, sen juda uzoq suzding…») muallifi S. Fogelson, musiqasini Leningrad kompozitori Andrey Petrov yozgan. Qöşiqni jaz qöşiqçisi Nonna Suxanova ijro etgan. Uşbu qöşiq ijro etiladigan kafeşantanda qöşiqçi rolini öşa paytdagi maşhur manekençi Nina Bolşakova öynagan.

Tanqidçilar ijodkorlarni bu sanʼat emas, balki «uçinçi darajali janr» ekanligida ayblaşdi, «sovet tomoşabinining yuqori didini sarguzaşt filmi janri bilan buziş» yaroqsiz deb hisoblandi. Hujumlar faqat uç yildan söng, film 100 milliondan ortiq tomoşabin tomonidan körilgandan keyin pasaydi.

«Literaturnaya gazeta» ekrandagi Ixtiandrni «jabralari bor Tarzan» deb atadi: «Ixtiandrmi? Qanday Ixtiandr! Jabralari bor Tarzan!».

Tanqidçi A. Zorkiy ham yozgan: «Ixtiandr hukmronlik qilgan va asiri bölgan okeanning jonli stixiyasi örniga — Ixtiandr va Guttiere suzib yuradigan, şokolad konfetlarining kumuş öramlarini eslatuvçi jozibali kostyumlar kiygan, tasavvur qilib bölmas darajada gözal dengiz. Xöş, aktyorlarning öyini ham bu rang-barang tomoşaga mos keladi. M. Kozakov (Pedro Zurita) yer yuzida umuman mavjud bölmagan, eng salbiy narsani ğamgin öynaşiga qarab kulmasdan bölmaydi, Vl. Davydov (Olsen)ga esa taʼqib qilinayotgan jurnalistning sirli obrazini gavdalantiriş töğri keladi. A. Vertinskayaga açinmasdan qarab bölmaydi: u na Grinning Assoli («Qizil yelkanlar»), na Belyayevning Guttierei böla oldi».

Adabiyotşunos va tanqidçi Stanislav Rassadin filmni haddan taşqari «çiroyli»likda ayblagan. Rassadin maqolasini şunday sözlar bilan boşlagan:

«Bu film haqida hatto feleton yoziş mumkin edi — unda juda köp oddiy xatolar va eng sodda banal narsalar bor. Ammo feleton yozgim kelmaydi: film tomoşabinlarga yoqadi. Hatto yaxşi tuyğularni uyğotadi».

«Suv ostidagi suratga oliş haqiqatan ham beğubor, — deb yozgan u, — va, ehtimol, bu kinematografning rivojlanişi uçun, ayniqsa sarguzaşt filmlari uçun katta ahamiyatga ega böladi». «Ammo filmning obrazli tuzilişidagi soxtalik, uning yengil-yelpi çiroyliligi ekranda bölayotgan hamma narsani jiddiy qabul qilmaslikka undaydi — hatto kuzatişga arziydigan, qoyil qolişga loyiq narsalarni ham. Eng ajoyib texnik yangiliklar ham badiiy asar yaratiş uçun yetarli emas», — deb xulosa qilgan tanqidçi.

Taniqli adabiyotşunos va tanqidçi Boris Galanov filmga qattiq tanqidiy şarh yozgan: «Butunlay hunarmandçilik filmi bölgan „Odam-amfibiya“ning muvaffaqiyati, unda haqiqiy gözallik ham, yaxşi did ham yöq, lekin çiroylilik va didsizlik köp, nafaqat xafagarçilik va ğazab uyğotadi. Bu muvaffaqiyat janrning taqdiri haqida öylaşga majbur qiladi».

1962–1963-yillarda «Odam-amfibiya» mamlakat ekranlarida muvaffaqiyat bilan namoyiş etilayotgan paytda markaziy naşrlarda maqolalar çop etildi, ularning asosiy ğoyasi Kazanskiy — Çebotaryovning filmi mazmuni sovet odamlarini haqiqatdan çetga olib çiqib, unga ğarb hayotining vasvasalarini taklif qilayotganligi haqidagi fikrga asoslangan edi.

Filmga tanqid keyingi yillarda ham davom etdi. Ilmiy fantastika böyiça ixtisoslaşgan tanqidçi Vsevolod Reviç şunday yozgan: filmning siyosiy ğoyalari «ezuvçi töğridan-töğriligiga», badiiy ğoyalari esa «melodramatik sevgi uçburçagi va Ixtiandrning tomlar böylab qilgan befarq, Tarzanga öxşaş sayrlariga» keltirilgan.

«Odam-amfibiya» ekranlaştirilişi Stalindan keyingi davrning birinçi superblokbasteri böldi. Kino tarmoği bunday ulkan muvaffaqiyatni hali körmagan edi… Agar savodli prodyuser amfibiya haqidagi filmning oltin okeanini körganida edi… Ammo Çebotaryov va Kazanskiy erkinlik, tenglik va birodarlik dunyosida yaşardi, bu yerda foyda heç narsa, noyob mahorat esa örinsiz edi. Şoir-fantastlar duetidan öpkalarini tortib olişdi, jabralari ustidan kulişdi va ularni baliqlari bilan birga jahon okeaniga taşlaşdi. Tanqidçilar ularni yengillik va tomoşabop bölişda, kapital bilan kuraş kabi muqaddas mavzuda ayblaşdi…

Kinoşunos Oleg Kovalov eʼtibor qaratganidek, filmga qaratilgan eng maşhur «haqoratli» maqolani dogmatik emas, balki yorqin «oltmişinçilar» vakili va bu atamaning özi muallifi Stanislav Rassadin yozgan. U özining eʼtirozlarini faqat estetik deb hisoblagan: «Bu juda tuşunarli: 1960-yillar odamining közi neorealizm estetikasi va tabiiy, silliqlanmagan fakturalarga kult qöygan turli „yangi tölqinlar“ estetikasiga moslaşgan edi, ular epçillik bilan va qiziqarli qilingan, şu bilan birga taşqi körinişi jozibali bölgan asarning şartli estetikasi uni ğayrioddiy darajada ğazablantirgan. Bu şunçaki didsizlik emas, balki hayotiy haqiqatdan strategik jihatdan xavfli çekiniş bölib tuyulgan…»

Sovet kino rahbariyati filmga katta şubha bilan qaramagan bölsa-da (bu yoş rejissyor Çebotaryovning ikkinçi töliq metrajli filmi edi), film prokat muvaffaqiyatiga va uzoq tomoşabin xotirasiga sazovor böldi. Filmning muvaffaqiyatiga öşa davr sovet tomoşabinlari uçun yangilik bölgan yoş kompozitor Andrey Petrovning elektron musiqasi ham katta hissa qöşdi.

Kinoşunos va kino tanqidçisi Aleksandr Fyodorov yozişiça, filmning muvaffaqiyatiga «nafaqat öz davri uçun noyob suv osti suratga olişlari va V. Korenev hamda A. Vertinskayaning jozibali dueti», balki film «ogohlantiriş» davri ramzi bölgani ham yordam bergan.

«Odam-amfibiya» özining «insoniy konsepsiyasi» va zamonaviy fikrlari bilan — erkin mamlakat (içki erkin, bu haqida rejissyorlar töğridan-töğri ayta olmagan), inson hayoti va taqdiri uçun masʼuliyat haqida — endigina boşlangan qisqa «ogohlantiriş» davrining ramzlaridan biriga aylandi.

A. V. Fyodorov filmga quyidagiça baho ham bergan:

A. Belyayevning «Odam-amfibiya» (1961) romani ekranlaştirilişi rus ekranidagi «ekologik fantastika» janrining birinçi qaldirğoçlaridan biri böldi. Juda tomoşabop şaklda bu yerda olimning öz kaşfiyotlari uçun masʼuliyati mavzusi kötarildi. Natijada Ixtiandr — baliq jabralari köçirib ötkazilgan yigit — sensatsiyaga oçköz, şafqatsiz burjua jamiyatining qurboniga aylanadi. Filmda V. Korenev va A. Vertinskaya ijro etgan yoş ijobiy qahramonlarning ajoyib sevgi duetti yaratildi, uni M. Kozakov ijro etgan «yomon yigit»ning salbiy jozibasi soyali qiladi.

«Buyuk sovet filmlari» (2011) kitobida film «Belyayev asarlari ekranlaştirişlari orasida badiiy va postanovka jihatdan yagona şubhasiz muvaffaqiyat» sifatida qayd etilgan.

Rejissyor Kventin Tarantino bolaligida «Odam-amfibiya»ni tomoşa qilişni juda yaxşi körganini tan olgan.

1962-yilda «Sovet ekrani» jurnali ötkazgan film tanlovida tomoşabinlar filmni eng yaxşi beştalikka kiritdilar; eng yaxşi aktyorlar öntalikka Vertinskaya (6-örin) va Korenev (8-örin), kompozitor Petrov va operator Rozovskiy kirdi (1963).

1962-yilda Triyestdagi (Italiya) ilmiy fantastik filmlar festivalida «Kumuş yelkan» mukofoti.

1963-yilda Triyestdagi I xalqaro ilmiy fantastik filmlar festivalida «Kumuş kosmik kema» II mukofoti.

1990-yildan boşlab film «Yaqin plan» kinobirlaşmasi tomonidan videokassetalarda çiqarilgan.

2000-yildan va 2011-yildan ikkita tiklangan versiya çiqarildi: «RUSCICO» kompaniyasi tomonidan DVDʼda va «Yaqin plan» kinovideo birlaşmasi tomonidan Blu-rayʼda.

2004-yilda rejissyor Aleksandr Atanesyan «Odam-amfibiya. Dengiz iblisi» filmini suratga oldi (boş rolda Said Daşuk-Nigmatulin).

2016-yil dekabrida Sankt-Peterburgdagi xalqaro madaniy forum doirasida rossiyalik «Glavkino» kinoteleteatr kompaniyasi, «Lenfilm» studiyasi va rus-xitoy madaniyat va taʼlim rivojlantiriş jamğarmasi sovet filmining yangi remeykini suratga oliş töğrisida kelişuv imzoladilar. Remeyk, birinçi navbatda, xitoylik tomoşabinga yönaltirilişi kerak edi, boş rollarni xitoylik aktyorlar rus kinosi yulduzlarining iştirokida ijro etişi kerak edi. Xitoy bozori uçun Ixtiandr roli qizga, Guttiere roli esa yigitga berilişi, voqea Xitoyda sodir bölişi rejalaştirilgan edi. Suratga olişga tayyorgarlik paytida «Lenfilm» studiyasida saqlangan asl film kostyumlari, rekvizitlari, eskizlari va kadr rasmlaridan, ehtimol, Andrey Petrovning musiqasidan ham foydalaniş rejalaştirilgan edi. Filmning byudjeti kamida 20 million yuan yoki 3 million dollar miqdorida belgilangan edi. Suratga oliş 2018-yil yozida boşlanişi kutilgan edi, ular Xitoyda, Qrimda va «Glavkino»ning Moskva atrofidagi majmuasida ötkazilişi kerak edi. Remeykning ekranga çiqişi 3 yildan söng möljallangan edi.