An Hour with Chekhov

Kinoşunos Nikolay Lebedevning sözlariga köra, Protazanov Çexov ijodiga hurmat bilan qaragan. Çexov vafotining 25 yilligi arafasida «Mejrabpomfilm» studiyasi rahbariyati rejissyorga yozuvçining bir neça hikoyasini ekranlaştirişni taklif qildi; asarlarni tanlaş huquqi esa postanovçiga berildi. Almanaxga kiritilgan qisqa metrajli novellalar rus çinparastligi, boşliqqa böysuniş va hokimiyatga ega har qanday şaxsni oliy vakolat deb tan oliş mavzusi bilan birlaştirildi. Uçta turli hikoyada uçraydigan umumiy motivlar kartinaga nom berdi — «Çinlar va odamlar». Film yaratuvçilari epigraf sifatida Çexovning yozuv daftarlaridagi jumlani işlatdilar: «Rossiya — idoraviy mamlakat».

Ssenariy ustida işlaşda Yakov Protazanov va Oleg Leonidov muallif ohangini, badiiy detallarni va Çexov qahramonlarining replikalarini jim kino texnologiyalari yordamida plyonkaga köçirib bölmasligini hisobga oldilar:

Şu sababli baʼzi joylarda ular hikoyalar matnига özgartiriş kiritişga majbur böldilar: dialoglarning bir qismi harakat bilan almaştirildi; «Çinovnikning ölimi»ning janr tabiati özgartirildi (hajviy novella tragikomik grotesk şaklini oldi); «Anna böyinda» syujetidagi urğular siljitildi. Biroq Çexovning içki haqiqati va ekranlaştirilgan hikoyalarning asosiy obraz-xarakterlari saqlab qolindi.

Almanaxning birinçi novellasi — «Anna böyinda» — Anna Petrovna (Mariya Strelkova) haqidagi hikoya bölib, u yoşligida keksaroq, obröli çinovnik Modest Alekseeviçga turmuşga çiqadi (Mixail Tarxanov). Turmuşga çiqayotganda qahramon otasi va akalariga moliyaviy yordam bera olişini umid qiladi, biroq tez orada uning fazilatli eri içkilikka berilib ketgan qarindoşiga va uning öğillariga yordam berişni istamasligini biladi. Eri uyidagi hayot Annaga zerikarli va bir xil tuyuladi. Vaziyat xayriya balidan keyin özgaradi, u yerda Modest Alekseeviçning xotini şov-şuv kötaradi. Anna gubernatorning ham, boy yer egasi Artinovning ham könglini olişga tayyor. Novellaning finalida yoş ayol sevgilisi bilan ekipajda otasining uyi yonidan ötadi va uyidan mebellar olib çiqilayotganini sezmaydi.

Almanaxning ikkinçi qismi — «Çinovnikning ölimi» — ekzekutor Çervyakov (Ivan Moskvin) hayotidagi epizodni ifodalaydi. U teatr tomoşasi paytida aksirib, oldida ötirgan general Brizgalovni sepkilga tutadi. Avval spektakl davomida, keyin antraktda «zarar körgan»dan keçirim sörab, Çervyakov butun tun voqeadan xijolat tortib ötkazadi. Ertalab u general Brizgalovning qabulxonasiga boradi, yana keçirim söraş uçun. Generalning «Qanday arzimagan gap… Men allaqaçon unutdim» degan sözlari (personajlarning alohida replikalari titrlarda berilgan) çinovnikning azoblarini kamaytirmaydi. Çervyakov öz qilmişining beixtiyorligini tuşuntirişga yana bir urinib körgaç, eşitadi: «Yöqol!» Uyga qaytib, u divanga yotadi va öladi.

Uçinçi novella («Xameleon») harakati yozda bozor maydonida keçadi. Vodka içgan hunarmand Xryukin (Vladimir Popov) kiçkina it bilan öynamoqçi böladi. Öyin it tişlaşi bilan tugaydi. Jabrlanuvçi kötargan şovqin maydonda sayr qilib yurgan politsiya nazoratçisi Oçumelov va gorodovoy Yeldirinni itning egasini qidirişga kiriştiradi. Itga munosabat — ğazabdan tortib erkalaşgaça — olomondagi egasi haqidagi taxminlarga qarab özgaradi. Itning general Jigalovning akasiga tegişli ekani haqidagi xabardan keyin Oçumelov aybdor deb hunarmandni tayinlaydi.

Almanaxga kiritilgan uç novellada kinoşunos Sergey Lavrentyevning fikriça, adabiy asarlarni kinematografik talqin qilişda qöllaniladigan asosiy rejissyorlik usullari katalogi töplangan. Masalan, «Anna böyinda»da jim kinoning anʼanaviy usullari qöllanilib, qahramon obrazi detallarga eʼtibor orqali yaratiladi, personajlar örtasidagi munosabatlar esa takrorlanuvçi tafsilotlar orqali oçiladi (erining doim kiyib yuradigan şippaklari; Anna Petrovnaning Modest Alekseeviç bilan suhbatlar paytidagi doimiy çalğib qolgan nigohi). Kino tarixçisi Neya Zorkaya Protazanov ijodini tahlil qilib, filmning birinçi novellasida ifodali vositalardan biri «yolğiz figuralar montaj seriyasi» ekanini taʼkidlagan: kamera olomon orasidan kah töy paytida öziga çömgan kelinni, kah uning hayron akalarini, kah qölida ryumka vodka uşlab turgan otasini tanlab oladi.

«Çinovnikning ölimi» novellasida, uning katta qismi realistik anʼanalarda suratga olingan, rejissyor finalda kutilmaganda fantasmagoriya elementlaridan foydalanadi — ular gigant stol ustida turgan generalning kiçik, qisqarib qolgan çinovnikka tepadan pastga qarab turgan epizodida körinadi; bu vaqtda Brizgalov ulkan odamni eslatadi, Çervyakov esa (bu köriniş uning tasavvurida yaratiladi) — «haşarot».

«Xameleon»da esa kinoşunos Sergey Lavrentyev, aksinça, hikoyaning boşlanişini ajratib körsatadi: jazirama issiqdan azob çekayotgan provinsiya şaharçasi, uyqusirab yurgan aholi va hayotning sekin, oqib turgan harakati hunarmand Xryukinning nega kiçkina itni öyin obʼekti sifatida tanlaganini köp jihatdan tuşuntiradi. Biroq itning egasini qidiriş sahnalari va nazoratçi Oçumelovning daqiqama-daqiqa kayfiyati özgarişi kinematografik emas, balki köproq teatral:

Tomoşabin asta-sekin jazirama issiqdan ezilgan şaharça aholisi holatiga öxşaş holatga tuşib boradi va şunga kelamizki, buquvçi (sözma-söz illyustratsiya) ekranlaştiriş uçun kamida ovoz zarur. Axir buyuk matnlarni aytiş kerak-ku — bunsiz qanday illyustratsiya bölardi!