Anarchy

«Zona»ga (ISM), u yerda öz tartiblari hukm suradi, yangi mahkum «Kalgan» (Yuriy Kolganov) keladi. U sevgilisining yangi aşaddan bölgan yigitini kaltaklagani uçun 4 yilga hukm qilingan. Kalganni öninçi otryadga joylaştirişadi, u yerda «közatuvçi» sifatida nufuzli mahkum «Mogol» öz «qora»lar tödasi bilan turadi («Piston», «Pop» va «Kalaç» odatda şular). Oradan maʼlum vaqt ötgaç, öninçi otryadda yana yoş mahkum Viktor Moşkin paydo böladi. U poçta markalarini spekulyatsiya qilgani uçun nohaqdan 1 yilga hukm qilingan, şu sababli unga «Filatelist» laqabi beriladi.

Bir kuni Kalgan telogreyka tikişdan zerikib, işlaşdan boş tortadi. Jazo sifatida Mogolning «oyoqçilari» Kalganni kaltaklaşadi. Ozdan keyin u ŞIZÖda 15 sutkaga tuşadi, u yerda zonaning boş avtoriteti «Knyaz»ni va uning yordamçilarini uçratadi. Ular Kalganni «sovuqqonligi»ni sinçiklab tekşirişadi, lekin u bu sinovdan ötadi.

Şu orada Filatelist erkindan oziq-ovqat va jun paypoqlar solingan yuborma oladi. Filatelistning dösti, yahudiy mahkum Veniamin Gendelman, «Abraşka», «Parxatiy» laqablari bilan yuradi, u Filatelistga oziq-ovqatning bir qismini Mogolga umumiy kassaga (obşak) berişni maslahat beradi. Mogoldan qaytgan Filatelist paypoqlari yöqolganini topadi. Abraşka paypoqlarni öğirlaşda yoş mahkum «Okun»ni ayblaydi. Okun Filatelistdan yomon kuçli nafratlanadi, çunki Filatelist erkinlikda u ustidan sudda guvoh bölgan edi. Ammo Okun hammaning köz öngida töşagini ağdarib taşlaganda, paypoqlar çiqmaydi. Mogol Abraşkaga uzr söraşni maslahat beradi, lekin u rad etadi va şu bilan birga Okunni haqorat qiladi, buning uçun unga bir tarsaki yeydi.

Kalganning mustaqil xarakteri va «hammaga öxşab» qolişni istamasligini körgan «qora»lar uni öz yoniga tortişga qaror qilişadi va unga «buğor», yaʼni brigadir bölişni taklif qilişadi. Vazifasi — reja bajarilganligi haqida naryadlarni töldiriş. Kalgan bu taklifni qabul qiladi, çunki şu yöl bilan u zerikarli telogreyka tikişdan qutuladi. ŞIZÖdan qaytganidan köp ötmay, unga yaqin bölgan mahkum «Toliç» (Aleksandr Kodanev) kasallikdan vafot etadi. U avval Kalganga «buzuqlik qilma» va odam bölib qolişni iltimos qilgan edi. Marhum döstiga qarab, Kalgan uning irodasini bajarişga vaʼda beradi.

Koloniyaning ofitserlaridan biri — milisiya katta leytenanti Kasimov, «Dinamo» sobiq futbolçisi, mahkumlarga insoniy munosabatda böladi va hatto ular bilan futbol öynaydi. Şu sababli rahbariyat Kasimovni yoqtirmaydi, ayniqsa operativ bölim boşliği, mayor Markelov («Kum») uni yoqtirmaydi. U barça mahkumlarga bir xil nafrat bilan qaraydi. Bir kuni mayor Kalganga uning sobiq sevgilisi Lena bilan uçraşuv taşkil qiladi. Uçraşuv vaqtida qiz Kalgandan keçirim söraşga urinadi, lekin u uni zörlaydi. Lena ketgaç, Kalgan Markelovni şu uçun nomard deb ataydi, çunki u begona şaxsiy hayotga aralaşadi. Markelov esa unga javoban, agar «kerilişdan» töxtamasa, zörlaş uçun «muddat olib berişi»ni tahdid qiladi.

Filatelist esa, u ozodlikka 3 oydan keyin, yaxşi xulq uçun şartli muddatdan oldin çiqişi kerak bölsa-da, mahkumlarning qul holatiga çiday olmaydi va jinoiy tartiblarga qarşi çiqa boşlaydi. U boşqa mahkumlarga qullar va qözğolonlar haqida gapirib, ularni «qora»larga qarşi isyon kötarişga undaydi. Köp ötmay barak mahkumlari ish taşlab, ish taşlaş aksiyasini boşlaydi. Koloniya boşliği keladi — yangi odam, öğrilar tuşunçalarini bilmaydi. Hammaning nomidan Filatelist gapiradi: tabellar «soxta», bir neça mahkum («qora»lar) işlamaydi, holbuki tabel böyiça 120 foiz meʼyor bajarilgan deb yoziladi. Koloniya boşliği barça mahkumlarga odatdagidek işlaşni buyuradi, işdan boş tortganlarga ŞIZO bilan javob berişini aytadi va «soxta» naryadlar bölmasligini vaʼda qiladi. Kalgan unga, zonada heç narsani özgartira olmaysiz, çunki «qora rang barakdagi bitlar kabi yöq qilib bölmaydi», deydi. Kalganning özi esa buğor bölib, «mujiklar»ni zörlab işlatiş va ularning işlab çiqarişidan bir neça foizni «qora»lar foydasiga ajratib olişdan zerikadi. Köp ötmay Kalgan Lenadan xat oladi, unda qiz uning bolasini kutayotganini yozadi. Şundan söng Kalgan tirik çiqişi kerakligini hal qiladi va Filatelistning «qora»larga qarşi isyonga tayyorlaniş vaqti kelgani haqidagi sözlarini jiddiy qabul qilmaydi.

Şu orada «Kum» Filatelistning «mujiklar»ni qözğolonga çaqirayotganini bilib, uni öziga çaqiradi. Avval yaxşilik bilan gapirib, uni köndirişga harakat qiladi, lekin buning uddasidan çiqolmaydi. Şunda «Kum» Filatelistni boşqa mahkumlar oldida xor qilişga qaror qiladi va unga yöqolgan paypoqlarni qaytarib beradi. Operativ bölim yonida ötirgan Knyaz xususiy suhbatda Mogolga Filatelistni «kum» bilan til biriktirganlikda ayblab, uni «pastga tuşiriş»ni buyuradi. Öşa keçqurun «qora»lardan biri, Pop laqabli mahkum, Filatelistni telefizor xonasiga muzokaraga çaqiradi. Filatelist Kalgan va Abraşka bilan birga u yerga boradi. Pop çaqiruvning maqsadi haqida heç narsa demaydi, lekin Filatelist va uning döstlari «qora»lar naryadlar haqida gaplaşmoqçi, deb öylaşadi. Biroq Filatelist telefizor xonasiga kirişi bilan, u yerda Mogol va «qora»lar, şuningdek Okun ötirganini körib, bu tuzoq ekanini tuşunadi: uni naryadlar haqida gaplaşiş uçun emas, balki paypoqlar qayerdan paydo bölganini söraş uçun çaqirişgan. Filatelist haqiqatni ayta olmaydi va Kalgan bilan Abraşkadan yordam kutadi. Ammo «qora»lar va Okun Abraşkani söroq qilganda, u asabiylaşib, paypoqlar haqida heç narsa bilmasligini aytadi, şunda Mogol uni haydab yuboradi. Kalgan esa Filatelistning maxsus «aldanayotganini» tuşunmaydi va jiddiy söraydi: paypoqlar unga qanday tuşgan? Himoyani kutişning befoyda ekanini tuşunib, Filatelist paypoqlarni «Kum»dan olganini tan oladi. Buni eşitgan Okun va «qora»lar, aniq tekşirmasdan, Filatelistga taşlanişadi. Şundagina Kalgan Filatelistni tuzoqqa ilintirişayotganini tuşunadi va uni himoya qilişga urinadi. Lekin «qora»lar Kalganni koridorga çiqarib, eşikni qulflab qöyişadi, Filatelistning çaqiriğini eşitgan Valdas ismli mahkumni esa taburet bilan boşiga urib, huşidan ketkazişadi. Kalgan eşikni sindirişga behuda urinar ekan, Filatelistni zörlaş yöli bilan «pastga tuşirişadi».

«Qora»lar va Okun ketgaç, Kalgan va boşqa «mujiklar» Filatelistning özini osib ölganini körişadi va uning ölimi uçun qasos olişga darhol qaror qilişadi. Kalgan hammaning köz öngida Mogolning yordamçilaridan biri, Piston laqabli mahkumni öldiradi (Filatelistni aynan u zörlagan edi), unga öz piçoğida uç marta qorin sohasiga zarba beradi. Söngra mahkumlar «qora»lar va Okunni şafqatsizlarça kaltaklaşadi. Barakka Kasimov boşçiligidagi qöriqçilar kirib, janjalni töxtatadi va kaltaklangan «qora»larni tibbiy qismga olib ketişadi. Şu orada Okun, janjal paytida ham taşqariga çiqib ulgurgan, zona böylab çaqiriq soladi: «Yordamga, mujiklar! Xöroz (petux)lar isyon kötardi! Xörozlarni urib taşlang! Hammasi öninçi tomonga!» Mahkumlar barak yoniga yiğilib, Knyazning huzuriga hisob-kitobga çiqarişni talab qilişadi. Kalgan rad etgaç, ular barakka ğişt otişadi (ulardan biri mahkumlarni töxtatmoqçi bölgan Kasimovning boşiga tegadi) va yonayotgan narsalarni taşlaşadi. Koloniyada isyon va yonğin boşlanadi, u yerga içki qöşinlar va milisiyaning birlaşgan otryadi yetib keladi. Şu paytda Filatelistni himoya qilmaganidan özini aybdor his qilgan Abraşka oçiqdan-oçiq «Kum»ni uning ölimida ayblaydi. Mahkumlardan biri esa qöriqçilarning öq-dorisi böş ekaniga işonib, «Mentlarni urib taşla!» deb baqiradi. Otryad öq otişga majbur böladi, natijada Abraşka halok böladi. Askarlar va milisiya isyonni qattiq bostiradi.

Ertasi kuni mahkumlarni etap bilan jönatişadi. Jönatişdan oldin Kalganning oldiga «Kum» yaqinlaşadi va uning otryadda sodir bölganlarni bilişini körsatib, uni uzoq vaqtga qamab qöyişini vaʼda qiladi. Şunda Kalgan unga yuzma-yuz oçiq aytadi: Filatelistni aynan «Kum» öldirgan. Kalganni maşinaga ötqazişganda esa yarador Kasimov paydo bölib, Kalganga çidaşni baqiradi va uni qutqariş uçun qölidan kelganini qilişini aytadi. Kalgan uni eşitadi va Filatelist uni «qora»lar bilan sönggi suhbatdan oldin topşirgan közoynagini körsatadi — bu erkinlik uçun kuraş ramzi edi.