And Quiet Flows the Don

Film Tatarskiy xutorida yaşovçi Don kazaklarining may oylarida harbiy lagerga jönab ketiş paytidan boşlanadi.

Yoş xutor kazaki Grigoriy Melexov turmuş qurgan kazak ayoli Aksinya Astaxovaga oşiq böladi va dala işlari davrida Aksinya unga javob qaytaradi, biroq atrofdagilar bunday uyatli ittifoqqa qarşi. Bundan taşqari, Aksinya bilan Panteley Prokofyeviç Melexov örtasida noxuş suhbat bölib ötadi. Vaziyat Aksinyaning eri harbiy yiğindan qaytgaç yanada keskinlaşadi: u xotinini uradi, lekin özi ham Grigoriy va Pyotr Melexovlar bilan janjalga kirişadi. Şu orada Grigoriy Melexovga boy kazakning qizi Natalya Korşunova sovçilar yuboriladi va töy ötkaziladi, biroq yoş oilaning turmuşi ravon ketmaydi. Daştda tunab qolgan paytda Grigoriy xotiniga uni sevmasligini tan oladi. Şu payt xutordagi tegirmon yonida mahalliy kazaklar bilan ukrainlar örtasida janjal çiqadi, uning davomida bolşevik partiyasi aʼzosi Osip Ştokman paydo bölib, «kazaklar ruslardan kelib çiqqan» degan gapni aytadi. Kazak Xristonya Ştokman va uning mehmonlariga Peterburgda talabalar ularni qanday masxara qilganini hikoya qiladi: ular bir talabaning otasi sifatida Karl Marksning portretini sovğa qilişgan. Grigoriy otasi bilan janjallaşib oiladan ketadi va eri uyda bölmagan paytda ota uyini tark etgan Aksinya bilan birga Yagodnoye mulkiga joylaşadi. Aksinyaning farzandi tuğiladi, lekin Grigoriy bolaning otasi kim ekaniga şubha qiladi.

1914-yilda Grigoriyni harbiy xizmatga olişadi, Ştokmanni esa RSDRPga aʼzoligi uçun hibsga olişadi. Uruş boşlangani haqida xabar keladi va kazaklar temir yöl orqali, ikki boşli oq burgutli vagonlarda frontga jönaydilar. Birinçi jangda Grigoriy nayza va şaşka bilan ikki avstriyalik askarni öldiradi. Yagodnoyeda Aksinya va ilgari öz joniga qasd qilişga urinib körgan Natalya örtasida noxuş suhbat böladi. Aksinya kasallik tufayli farzandini yöqotadi, lekin uni general Listnitskiyning befarq bölmagan öğli Yevgeniy yupatadi. Grigoriy boşi boğlangan holda kasalxonada yotadi va u yerga Rossiya imperator oilasi vakilining taşrifiga guvoh böladi. Georgiy xoçini olgan Grigoriy mulkka qaytadi, lekin eski ot haydovçi bobo Saşkadan Aksinyaning unga xiyonat qilganini eşitadi. Ğazab içida u generalning öğlini va Aksinyani nagayka bilan uradi, şundan söng otasi va xotini Natalya oldiga qaytadi.

1916-yil. Rus ofitserlari, jumladan Bunçuk, zemlyankada uzoqdan kelayotgan töp gumburlaşi ostida karta öynaydilar va uruş haqida gaplaşadilar. Askarlar, jumladan Grigoriy Melexov, uruşga qarşi varaqani öqiydilar. Navbatdagi hujum paytida nemislar zaharli gazlardan foydalanadilar. Çekiniş vaqtida Grigoriy jangda yaralangan Aksinyaning erini qutqaradi. Stanitsa aholisining yiğilişida Butunrossiya imperatori Nikolay II taxtdan ağdarilgani va hokimiyatning Davlat Dumasi Vaqtinçalik qömitasiga ötgani eʼlon qilinadi.

Kazaklar orasida nizo boşlanadi. Yesaul Kalmikov general Lavr Kornilov tomoniga ötib, tartib örnatişni taklif qiladi, buni Listnitskiy-kiçik ham qöllab-quvvatlaydi, xorunjiy Bunçuk esa inqilobni himoya qilişni va birodarlar uruşiga yöl qöymaslikni istaydi. L. G. Kornilovning qözğoloni boşlanadi, lekin Bunçuk tufayli Kalmikov kazaklari qurolsizlantiriladi. Yesaul Kalmikov bolşevik partiyasi va V. I. Leninni haqorat qiladi, buning javobida Bunçuk sobiq xizmatdoşini öldiradi. Don stanitsasi Kamenskayada Grigoriy Melexov Xristonya bilan birga Karl Marks portretlari va qizil bayroqlar osilgan töla zalda ötiradi, bu yerda Oq harakat tomoniga ötgan qöşin ataman A. M. Kaledin bilan kuraş muhokama qilinadi. Biroq kazaklar bolşeviklarni qöllaşi kerakmi yoki öz kuçlari bilan hal qila oladimi, deb bahslaşadilar. Keyin Novoçerkasskda ikki qarama-qarşi tomon — oq gvardiyaçi Don hukumati va sovet Don revkomi örtasida muzokaralar bölib ötadi. Glubokaya stanitsasi yonida Podtyolkov kazaklari «qizil» sifatida Çernetsov kazaklari «oqlar» bilan jang qiladi. «Oqlar» yengiladi, şu bilan birga Bunçuk jangovar döstini yöqotadi. Podtyolkov asir olingan Çernetsovni şaşka bilan çopadi, bu Grigoriy Melexovda norozilik uyğotadi.

Grigoriy otasi oldiga keladi va qarindoşlariga sovğalar tarqatadi, lekin bu yerda ham kazaklar birlikda emas. U özi «Sovet hokimiyati tarafida», lekin otasi «Bökur Rus»ga va begona şaharliklarga qarşi. Hokimiyat özgaradi, şu bilan birga Mixail Koşevoy va Xristonya iştirokida Grigoriy tegirmonning sobiq işçisi Valt bilan töqnaşadi. Ponomaryov xutorida yelkadon va podşo ordenlari taqilgan Grigoriy Melexov «qizil» kazaklarning qatl etilişini kuzatadi, ular orasida Bunçuk ham bor edi, şu bilan birga Podtyolkovning Çernetsov kazaklariga nisbatan qilgan qatliyotini eslaydi. Köp ötmay xutorda sovet hokimiyati ğalaba qozonadi, lekin bu Grigoriyga yoqmaydi va u katta akasi Ivan Alekseyeviç Kotlyarovning kumi oldida fikrlarini oçiq aytadi. Kotlyarov ilgari tegirmonda savdogar Mоxov yonida işlagan, frontda jang qilgan va keyinçalik mahalliy Kengaş raisi bölgan. Xutorga kelgan Osip Ştokman Grigoriyni hibsga olişni talab qiladi, lekin u akasi bilan birga qoçib ulguradi. Şu bilan birga Tatarskiy xutorida sovetga qarşi noroziliklar boşlanadi, ularning iştirokçilari Mixail Koşevoyni öldirişga urinadilar. Mixail onasidan ot oladi va qizillarga qöşiliş uçun xutordan qoçadi. Grigoriy Aksinyaning erini oqlar safiga majburan qöşadi.

«Qizil»lar Grigoriyning katta akasi Pyotrni asirga oladilar, u Kotlyarov köz öngida Mixail Koşevoy qölidan halok böladi. Akasining ölimidan qattiq larzaga tuşgan Grigoriy öz kazaklari örtasida qöşiq aytadi va bir kazak ayol-samogonçining uyida mast bölib kayf suradi. Söngra u yuz kazak boşida hujumda inqilobiy dengizçilarni çopadi. Biroq qonli göştqiymalagiç uning aqlini çalkaştiradi va Xarlampiy Yermakov Grigoriyni uyiga qaytariş qarorini qabul qiladi. Keçqurun O. D. Ştokman öz otryadiga oqlar bilan oğir jangdan keyin kuç töplaş uçun vaqt beradi.

Grigoriy Tatarskiy xutorida gullagan daraxtlar fonida xotini Natalyaning ingraşini eşitadi, söngra katta akasining bevasi bilan gaplaşadi. Daryo böyidagi suv içiş joyida u çelaklari bilan Aksinyaga duç keladi va uni yuragidan çiqara olmasligini tan oladi.

Şu orada mitingda qizil askarlar O. D. Ştokmanni öldiradilar. Şunday qilib Donda sovetga qarşi Vyoşenskoye qözğoloni boşlanadi.

Xutorda Pyotr Melexovning bevasi Dariya asirga tuşgan Ivan Kotlyarovni öldiradi, u ilgari uning erini öldirişda iştirok etgan edi. Bu qasos uçun u keyinçalik oqlar qömondonligidan, jumladan pul mukofotiga, ingliz ofitseri huzurida sovrin oladi. Sifilis bilan kasallangan Dariyadan erining xiyonatini bilib olgan Natalya Melexova bu haqda qayn onasiga şikoyat qiladi. U notöğri abort tufayli vafot etadi («Grigoriydan yana bola tuğmoqçi emasman»). Grigoriy Melexov xotinining dafn marosimida qatnaşadi. Keyin u Balaşovdagi Don «oq» armiyasi ştabida konyak içadi va ingliz ofitseriga uyiga qaytişni maslahat beradi (1919-yil). Şu orada daryoda Mixail Koşevoyning singlisi va Dunyaşka Melexovaning köz öngida Pyotr Melexovning bevasi Dariya özini suvga taşlaydi. «Oqlar» çekinayotganda Grigoriy Aksinyani özi bilan olib ketadi, lekin qişda u kasal bölib qoladi va Grigoriy uni bir dehqon oilasining qaramoğiga qoldirişga majbur böladi.

1920-yil bahorini Grigoriy Novorossiyskda kutib oladi, u yerda «oqlar» kemada evakuatsiya qilinadi. Tatarskiy xutorida hayot davom etadi, şu bilan birga xutorga qaytgan va davolangan Aksinya Ilyiçnadan P. P. Melexovning vafot etganini bilib oladi. Pyotr Melexovning keksa onasi öğlini öldirgan, Qizil Armiyadan kasallik tufayli böşatilgan qöşni Mixail Koşevoyni keçira olmaydi, lekin «qizil» kazak buning javobida uruşda hamma «qotil» ekanligini, şu jumladan Grigoriy Melexovni ham aytadi. Xutorga öng qölidan amputatsiya qilingan yaralangan kazak Proşka keladi, u Aksinyaga Grigoriy Novorossiyskda Budyonniy boşçiligidagi Birinçi otliq armiyaga qöşilganini va eskadronga qömondonlik qilayotganini aytadi. Grigoriyning kenja singlisi Dunyaşa, ilgari Mixail Koşevoyga oşiq bölgan, onasidan töyga duo oladi. P. P. Melexovning xotini vafot etgaç, Mixail Koşevoy mahalliy Kengaş boşiga ötadi. Uyiga qaytgan Grigoriy bilan Koşevoy örtasida, Proxor va Aksinya taşrif buyurgan keçki ovqat paytida noxuş suhbat böladi. Dunyaşa Aksinya bilan uçraşuvga kelgan Grigoriyni ogohlantiradi: Mixail çaqirgan çekistlar uni hibsga oliş uçun kelişgan, şundan söng u xutordan qoçadi. Sovetga qarşi isyonçilar — Yakov Fomin va Xarlampiy Yermakov boşçiligidagi guruhga duç kelgan Grigoriy ularning safiga qöşiladi. Bir xutor aholisi Fominni qöllaşdan boş tortadi va uning bandasi qizil askarlarning hujumi paytida qoçib ketadi, şundan söng Grigoriy isyonçini tark etadi. Grigoriy Aksinya bilan Kubanga ketmoqçi böladi, lekin otliq patrul tomondan otilgan öq Aksinyani öldiradi. Aksinyaning qabri ustida Grigoriy va Fominning sobiq banda aʼzosi kazak Çumakov uçraşadi. Film şunday yakunlanadiki, qişda Grigoriy Pantelеyeviç Melexov qurolini daryoga taşlab, tuğilgan xutoriga qaytadi va Natalyadan tuğilgan öğli Mişatkani quçoqlaydi.

Rejissyor: Sergey Gerasimov

Ssenariy: Sergey Gerasimov

Operator: Vladimir Rapoport

2-rejissyor: Genrix Oganesyan

Rassom: Boris Dulenkov

Kartina direktori: Yakov Svetozarov

Kartina direktori örinbosari: Arkadiy Kuşlyanskiy

Mixail Şolоxovning «Tixiy Don» romanini ekranlaştiriş ğoyasi Sergey Gerasimovda hali 1930-yillarning oxirida paydo bölgan. U romanni ekranlaştiriş uçun Kinofotosanoat boş boşqarmasiga ariza bilan murojaat qilgan, lekin ariza rad etilgan. Gerasimov esladi: «Menga aytildiki, roman barça fazilatlariga qaramay, asosan tarixga mahkum bölgan, yölsiz odam Grigoriy Melexovning taqdirini birinçi öringa çiqaradi, uni ekranlaştirişning maʼnosi yöq». Qarorga Şolоxovning Stalin bilan murakkab munosabatlari ham taʼsir qilgan.

Faqat 1955-yilda, boş kotib vafotidan keyin Gerasimov öz ğoyasiga qaytdi. Bunday hajmli va sovet xalqi tomonidan şunçalik sevilgan asarni ekranga köçirişning murakkabligini hisobga olib, rejissyor Sergey Gerasimov bir neça yil tayyorgarlik kördi. Ssenariy ustida ish bir yildan köproq davom etdi (1955-yil may oyidan 1956-yil sentyabrigaça), tayyor variantni esa u avvalo Mixail Şolоxovga körsatdi.

Gerasimov uçun bu tajriba bir xil eksperiment böldi — adabiy romanni ekranga köçirişga uriniş. U bu işning kinematografiya doirasida qançalik mumkinligini aniqlaşga intildi: köp sonli qahramonlari bölgan murakkab syujetni aniq va tölaqonli tasvirlaş mumkinmi? Rejissyor adabiy hikoyani kinematografik usullar yordamida iloji boriça aniq yetkazişga harakat qildi va bu şakl kinosanʼat uçun ham mavjud ekanini isbotladi. Şunday qilib, Gerasimov vatan kinosi uçun yangi janr — «kinoroman»ni yaratadi.

Faqat muallif maʼqullagaç u işga kirişdi. Sergey Gerasimov öz filmlarida doimo imkon qadar haqiqiy dekoratsiyalardan foydalangan, şu sababli «Tixiy Don» uçun suratga oliş boşlanişidan uç oy oldin Donda haqiqiy kazak xutori qurildi.

Grigoriy Melexov rolига 40 nafar aktyor sinovdan ötdi. Bir kuni rejissyorning eʼtiborini ommaviy sahnaga sinovdan ötayotgan kam tanilgan aktyor Pyotr Glebov tortdi. Aktyorga grim qilingaç va Şolоxovga taqdim etilgaç, Glebov boş rolga tasdiqlandi. Elina Bistritskaya yoşligidan Aksinya rolini ijro etişni orzu qilgan edi, şuning uçun loyiha haqida eşitib, özi Gerasimovga qönğiroq qildi va sinovga qatnaşişni söradi. Şolоxovning qaroriga köra, Aksinya roli uçun köp nomzodlar orasidan Bistritskaya tanlandi. Dariya rolига 18 nafar daʼvogar sinovdan ötdi. Lyudmila Xitiyeva esa xodimlardan biri tomonidan taklif qilingan. Suratga oliş oraliğida Gerasimov «Tixiy Don» qahramonlarini qölda kir yuvişga majbur qildi va ularga yuzlarini pudralaşga ruxsat bermadi. Elina Bistritskaya Aksinya roli uçun hatto semirişi kerak edi. Kazak ayolidek köriniş uçun aktrisaning parhezida juda kaloriyali mahsulotlar — smetana, yonğoq va asal bor edi. Yelkasida kömir (koromislo) kötarib, sonlarini çayqalitib yurişni esa, «suvni tökmay va erkaklarni aqldan ozdiriş uçun» deb, unga haqiqiy kazak ayollari örgatdi.

Asosiy tabiiy suratga oliş joyi Rostov viloyatining Kamenskiy tumanidagi Diçenskiy xutori böldi, filmning ayrim sahnalari Kamenskiy-Şaxtinskiy şahrida suratga olingan, uning yaqinida suratga oliş uçun Novoçerkassk vokzali maketi qurilgan.

Gerasimov birinçi marta jangovar sahnalar yaratişga murojaat qildi, bunda yirik kadrlar bilan almaşinadigan umumiy planlar muhim rol öynadi. U kazaklar turmuş tarzini alohida puxtalik bilan ekranda namoyon etadi va eng mayda detallarini ham saqlaşga intiladi. Köriş va tovuş elementlari bir-birini uyğun töldirib, yaxlit idrokni yaratadi. Tabiat filmda alohida örin egallaydi: manzara sahnalari muhim maʼno yuklaydi. Don suvlari va çeksiz daşt kengliklari qahramonlarning hissiy holatini kuçaytiradi va ularning keçinmalarini taʼkidlaydi. Yuriy Levitinning musiqasi xalq kazak ohanglariga asoslangan, kamdan-kam yangraydi, lekin juda dramatik bölib, köpinça manzara lavhalariga hamrohlik qiladi.

Film sovet ekranlariga 1957-yil 26-oktabrda çiqdi. Prokat yili davomida uni 46,9 mln kişi tomaşо qildi. Birinçi qism Brussel xalqaro kinofestivalida va Moskvadagi Butunittifoq festivalida mukofotga sazovor böldi. Uçinçi qism esa ijodkorlarga XI Karlovy Vary xalqaro kinofestivalining «Kristall globus» haykalçasini olib keldi. Mexiko festivalida film «Xalq fojiasini epik, yuqori badiiy şaklda ifodalagani, ajoyib artistik ansambl va rang sifatining yuqoriligi uçun» mukofotini oldi.

Uç qismli filmning birinçi tomoşabini Mixail Şolоxovning özi böldi, u tomoşadan keyin şunday şarh berdi: «Film mening romanim bilan bir yönalişda, bir juft ot bilan ketayotgani meni xursand qiladi». Keyinçalik u Sergey Bondarçukka, «Uruş va tinçlik»ni suratga olişdan oldin maslahat sörab kelganida, Gerasimov ekranlaştirişi uni töliq qoniqtirmagani haqida aytgan va Bondarçukni öz romanini ekranlaştirişga daʼvat etgan.

Umumiy eʼtirof etilgan fikr şundaki, Gerasimov asl asarning ruhi va uslubini, hayot haqidagi falsafiy mulohazalarning çuqurligini hamda Şolоxovning fuqarolik pozitsiyasini ekranda namoyon eta olgan. Şu bilan birga, badiiy şakl jihatidan Gerasimov filmi özining masştabli tarixiy ziddiyatini, rejissyorning sözlariga köra, yorqin ifodalaydigan kinoepos sifatida namoyon böladi. Bu yerdagi markaziy qahramon epik qahramon rolida — «Kazak Gamleti», haqiqatni tinmay izlovçi şaxs sifatida gavdalanadi.

1958 — Karlovy Varydagi XKF da keng xalq hayoti panorama­sini yaratgani uçun «Kristall globus» katta mukofoti (Sergey Gerasimov)

1958 — AQŞ Rejissyorlar gildiyasining eng yaxşi xorijiy film uçun diplomi (Sergey Gerasimov)

1958 — Butunittifoq kinofestivalida filmga birinçi mukofot (Sergey Gerasimov)

1958 — Butunittifoq kinofestivalida eng yaxşi rejissura uçun mukofot (Sergey Gerasimov)

1958 — Butunittifoq kinofestivalida aktyorga mukofot (Pyotr Glebov)

1958 — Butunittifoq kinofestivalida operatorlik ishi uçun uçinçi mukofot (Vladimir Rapoport)

1959 — Mexiko xalqaro kinofestivalida diplom (Sergey Gerasimov)