Animal House

Kelajak komediyaning ğoyasi maşhur amerikalik hazil jurnali National Lampoon tahririyatida tuğildi. Naşr 1970-yillarning örtalarida eng yuqori şuhratga erişdi va butun bir komediya franşizasining asosiga aylandi: radioeşittirişlar, şoular va hatto Broadwayda «The National Lampoon Show» sahna asari. Şou rejissyorlaridan biri Reytman Kanadaning kiçik byudjetli kinematografiyasida katta tajribaga ega edi. Aynan u filmni suratga oliş ğoyasining taşabbuskori va iştiyoqmandi. Ssenariy asosi esa öquv yili yakunida köpçilik öquv yurtlari çiqaradigan yillik naşrni parodiya qilgan «1964 High School Yearbook» dasturi böldi.

Ssenariyning birinçi varianti 1976-yilda Ivan Reytman, Garold Ramis, Dag Kennedi va Kris Millerning birgalikdagi saʼy-harakatlari bilan yaratildi. Ramis Chicago Second City komediya dasturidagi iştiroki bilan tanilgan edi. Dasturda Saturday Night Live şousi bilan allaqaçon juda maşhur bölgan aktyor Jon Beluşi ham iştirok etgan. Aynan uning uçun balagur «Bluto» Blutarskiyning markaziy roli yozilgan edi: «Harpo Marks bilan Korjik örtasidagi narsa». Ssenariy öqiş yillari bilan boğliq voqealar asosida tuğildi. Jurnal xodimlarining köpçiligi mamlakatning eng nufuzli universitetlarida öqigan va «Ligaga kirgan» oliy öquv yurtlaridagi quvnoq talabalar hayotini yaxşi bilgan. Ssenariyga kino klassikasi ham taʼsir körsatdi: aka-uka Marksning asarlari va Baster Kitonning «Politsiyaçilar» komediyasi. Tajribasizlik tufayli ssenariyçilar studiyaga taniştiruv varianti sifatida 114 sahifalik matn topşirdilar (odatda u 30 sahifadan oşmaydi). Past darajadagi va vulgar hazildan iborat matnni körgan Universal studiyasi vakillari uni bir neça marta qayta işlaşni söradi. Töqqizinçi variantdan keyin studiya işlab çiqarişni boşlaşga rozi böldi va taxminan 3 mln dollar byudjet ajratdi.

Rejissyor lavozimiga nomzodlar orasida Richard Lester va Bob Reyfelson körib çiqildi. Reytman oxir-oqibat 27 yoşli Jon Landisni tanladi, uning kiçik byudjetli «Şlok» filmi va, asosan, «Kentukki uslubidagi solyanka» komediyasi tufayli. Vulgar hazil va haddan taşqari öynaş, tanqidçilarning salbiy munosabatini «qözğovçi» bölişi — aynan prodyuserlar kelajak komediyadan izlagan narsa edi. Reytman studiyani ğalati ingliz adabiyoti professori rolida Donald Sazerlendni jalb qilişga köndirdi. U jamoaning eng yuqori haqli aʼzosi böldi va 35 ming dollar haq oldi. Sazerlend prokatdan foiz olişdan voz keçdi va buning uçun keyinçalik faqat afsuslanib qoldi. Qolgan aktyorlar kam tanilgan edi, köpçilik uçun film katta ekrandagi debyut böldi. «Bobr» Strattonning roli uçun nomzodlardan biri Çevy Chase edi. Biroq prodyuser Metт Simmons Çevy eng yaxşi nomzod emasligi, filmni Saturday Night Live şousining filialiga aylantiriş nomaqbul ekanligi haqida xulosaga keldi. Çevyga rol yoqdi, ammo «Zverinets» yaratuvçilari uçun baxtga qarşi, aktyorga «Iflos öyin» filmida yanada qiziqarli taklif berildi. Salbiy dekan Uormer roli uçun studiya maşhur komiklar Badi Xakket yoki Şiki Grinni taklif qildi. Rejissyor bu rolda dramatikroq aktyorni kördi va Jon Vernonning nomzodini taklif qildi.

Suratga oliş 1977-yil kuzida ötkazildi. Işlab çiqariş uçun 35mm Spherical mono formati işlatildi, tomonlar nisbati 1,85 : 1. Yaratuvçilar pavilyonda odatiy işni amalga oşirişga qodir emas edilar va tabiiy joyni haqiqiy öquv yurti kampusidan topiş arzonroq bölişini hal qildilar. Asosiy lokatsiya Missuri universiteti bölişi kerak edi, lekin muassasa maʼmuriyati ssenariyni haddan taşqari erkin deb baholab, rad etdi. Keyin işlab çiqariş Oregon universitetiga köçirildi. Mahalliy rahbariyat Yujin şahrida joylaşgan universitet kampusining bir burçagini kinematografistlarga 20 ming dollarga qisman ijaraga berişga rozi böldi. Yujin şahrining çekkasi, Cottage Grove şaharçasi yakuniy paradning suratga oliniş joyi böldi. Oregon universiteti işlab çiqarişni kampusda 30 kun içida yakunlaş va film kadrlarida lokatsiyalarning qaysi joyga tegişli ekanligi aniqlanmasligi şartini qöydi.

Işlab çiqariş tez va katta ziddiyatlarsiz ötdi. Suratga oliş davomida ijodiy guruh universitet yotoqxonalarida yaşadi va 6 kunlik ish haftasi jadvaliga böysundi. Suratga oliş 24-oktabrda boşlandi va atigi 28 ish kunini oldi. Maşhur toğdagi ziyofat sahnasi 2 kunda suratga olindi. Oxirgi kuni aktyorlar çemodanlari bilan suratga oliş maydonçasiga kelişdi, studiya yotoqxonada yaşaşning bir kun ortiqçasiga ham yöl qöyolmadi. Faqat Jon Beluşi Saturday Night Live efiri uçun muntazam ravişda Nyu-Yorkka uçib borişga majbur böldi. Yaratuvçilar Beluşining spirtli içimliklar va giyohvandlikka moyilligidan xavotirda edilar, lekin u özini tuta oldi. Aktyorlar keçasi öz qahramonlari uslubida içkilikbozlik qilişardi, şuning uçun Beluşini vasvasadan saqlaş uçun şaharda uning uçun xonadon ijara olişga töğri keldi. Filmning ommaviy sahnalarida universitet talabalari va xodimlari iştirok etdi. Ularning 1960-yillar talabalariga öxşab körinişi uçun ommaviy sahnadagilarning hammasini qisqa qilib qirqişga töğri keldi.

Birinçi rejissyorlik montaji taxminan 3 soat davom etdi, ikkinçi variant taxminan 165 daqiqa edi. Oxir-oqibat lenta 109 daqiqagaça qisqartirildi. Yakuniy tahrirga kiritilmagan eng uzun sahnalardan biri «Omega» va «Delta» örtasidagi futbol öyini böldi. Yana bir muhim sahna: «Pinto»ning fohişaxonaga birinçi marta ayol bilan böliş uçun borişi. Dastlabki variantlarda «Bluto» obrazi ança köp sözga ega edi, lekin rejissyor uning his-tuyğularini tana tili va aktyorga xos boy mimika orqali yaxşiroq ifodalaşini xulosa qildi.

Komediyaning fokus-guruhlar bilan oldindan körsatuvlari şunçalik muvaffaqiyatli böldiki, dastlab filmni butunlay oddiy deb hisoblagan kinostudiya reklamaga maʼlum mablağ sarflaşga rozi böldi. Matbuot uçun birinçi namoyiş iyul oyi boşida Atlantadagi Amerika kitobsevarlar assotsiatsiyasi körgazmasida bölib ötdi, u yerga taxminan 10 ming tomoşabin yiğildi. Yaratuvçilar bunday maşhurlikdan hayratda qolişdi, ular tomoşabinlarning bunday soniga tayyor emas edilar va tegişli prokat jihozlarini közda tutmagan edilar. Filmning premyerasi 1978-yil 28-iyulda Nyu-Yorkda bölib ötdi. Birinçi kunning özidayoq yaratuvçilar xuddi şunday muammoga duç kelişdi: kinoteatrlar istagan barça odamlarni siğdira olmadi. Manxettendagi «Astor» kinoteatri kassalari oldida filmni körişni istagan taxminan 3000 kişi yiğildi va studiya qöşimça seans ötkazişga ruxsat berdi.

Natijada «Zverinets» butun dunyo böylab prokatda taxminan 140 mln dollar yiğib, 1978-yilning eng kassa filmlaridan biriga va öşa vaqtda Amerika prokatidagi eng tijorat jihatdan muvaffaqiyatli komediyaga aylandi. Yillik prokatda u faqat «Briollin»dan orqada qoldi. 1978-yil noyabrida «Zverinets» va «Tutunga öralganlar» filmlari mamlakat prokatining 23 foizini yiğdi. Filmni AQŞda 59,9 mln tomoşabin, Ispaniyada 1,29 mln, Fransiyada 793,3 ming kişi kördi.

Film umuman ijobiy şarhlarga sazovor böldi, tanqidçilar uning tomoşabinlar orasidagi muvaffaqiyatini eʼtiborsiz qoldira olmadilar. Filmning bahsli badiiy darajasi retsenziyalarda tegişli fikrlarni uyğotdi. Xarakterli iboralar: «hayratlanarli darajada yomon did» va «jozibali ravişda qöpol». Şunga qaramay, National Lampoon jurnali muxlislari uçun bunda yangilik yöq edi. Rojer Ebert filmga eng yuqori baho berib, şunday dedi:

Film vulgar, qöpol, nopok, kamarburçagidan pastdagi hazil bilan töla. Lekin bu Mel Bruksning «Prodyuserlar»idan beri eng kulgili komediya.

Janet Maslin (New York Times), film nomini öynatib, qiziqarli öxşatiş topdi. Uning fikriça, film özboşimça va töliq örgatilmagan hayvonga öxşaydi, öziga xos yovvoyi hazil tuyğusiga ega. Mavzuni davom ettirib, Rojer Ebert va Washington Post retsenzenti şarhda asosan ekranda Jon Beluşi tomonidan yaratilgan obrazga eʼtibor qaratdilar. Uning «Bluto»si çegaralarda uşlab bölmaydigan tabiat kuçiga öxşaydi. Ayniqsa, oşxonadagi «Food Fight» sahnasi va dekan Uormer kabinetidagi sahna körsatkiç böldi. Kam sözli aniq replikalar, ifodali mimika, energiya unga tomoşabin eʼtiborini osongina uşlab turiş imkonini berdi. Tanqidçilarga salbiy rolni öynagan Tim Metison («Bobr») öyini ham esda qoldi. Balki unçalik taʼsirli bölmasa-da, komediyaning eng yaxşi namunalari darajasida. Mutaxassislar «Zverinets»ni va uning aktyorlik işlarini yoş Jek Lemmonning «Jinni töp» operatsiyasi bilan soliştirdilar, uni Jon Landis filmining ötmişdoşi deb ataş mumkin.

Tomoşabinlar va tanqidçilar orasida film juda «erkaklar» uçun möljallangani va voqealarga biroz tor nuqtai nazardan qaraşi noroziligini uyğotdi. Filmda ayollar ikkinçi darajali rol öynaydi. Universitet klubidagi qora tanli musiqaçilarga nisbatan beixtiyor irqçi bayonot (qahramon «primitiv madaniyatlarni örganiş»ni eslatadi) keyinçalik ssenariyçilarga ham ayblov sifatida qöyildi.

Mutaxassislar filmni AQŞ komediya kinematografiyasi tarixidagi voqea, yangi söz va bosqiç deb atadilar. Film tomoşabinlar tomonidan talab qilindi, buning sababi voqealar vaqtini muvaffaqiyatli tanlaş edi, bu vaqt köpçilikning xotirasida hali yangi edi. 1960-yillarning boşi, talabalar isyonlari, Kennedy öldirilişi va Vyetnam uruşidan oldin. Talabalar şaharçalari hali jang maydoni bölmagan, quvonç va birodarlik muhitini saqlab qolgan davr. Tomoşabinlar ssenariyda dolzarb siyosiy masalalarga işoralarni topdilar, masalan, Kent davlat universitetidagi otişma, prezident Garri S. Trumenning Xirosima va Nagasakiga atom bombalari taşlaş qarori, Richard Nikson maʼmuriyatidagi janjal, Vyetnam uruşi va fuqarolik huquqlari harakati.

Film yangi janr asosiga aylandi, uni baʼzan aynan «animal house» deb ham ataşadi. Çeklangan byudjet va joriy soha tendensiyalariga qaramay, «Zverinets» katta kassa muvaffaqiyatiga erişdi va «Porki», «Politsiya akademiyasi», «Amerika pirogi», «Eski toblaş» va boşqa bir qator komediyalar yaratuvçilari uçun namuna böldi. Beluşi aynan «Zverinets»dan keyin eng talabgor komediya aktyorlaridan biri maqomiga ega böldi va 1982-yilda vaqtidan oldin vafot etguniga qadar şunday bölib qoldi. Komediya köplab yoş aktyorlar karyerasining muvaffaqiyatli boşlanişi böldi, ular orasida: Kevin Bacon, Tim Metison, Karen Allen, Tom Hulce. Komediyani işonarli qiliş uçun dramatik aktyorlar va saundtrekni jalb qiliş kinokomediyaning anʼanaviy yondaşuvi bölib qoldi. Jurnal National Lampoon tahririyatida işlagan Jon Xyuz «Zverinets»ning premyera körsatuvida rejissyor bölişga qatʼiy qaror qilganini eslagan.

2001-yilda AQŞ Kongress kutubxonasi filmning sezilarli madaniy taʼsirini hisobga olib, uni Milliy kinofilmlar reestriga kiritdi. «Zverinets» «Bravo» telekanali tomonidan eng kulgili 100 ta film röyxatiga, Amerika kino instituti tomonidan eng yaxşi 100 ta amerikaça komediya röyxatiga 36-örinda (2000-yil), Empire jurnali tomonidan barça davrlarning eng buyuk 500 ta filmi röyxatiga (2008-yil) va The New York Times gazetasining eng yaxşi 1000 ta film röyxatiga ham kiritilgan.

Allmusic maʼlumotiga köra, bu filmda 1960-yillar boşidagi frat-rok sahnasi abadiylaştirilgan.