Anna Karenina

Mariya Germanova — Anna Arkadyevna Karenina (Oblonskaya)

Vladimir Şaternikov — Aleksey Aleksandroviç Karenin, Annaning eri

Mixail Tamarov — graf Aleksey Kirilloviç Vronskiy, polkovnik

Vladimir Obolenskiy — Konstantin Dmitriyeviç Levin

Zoya Barantseviç — Yekaterina Aleksandrovna («Kiti») Şerbatskaya, Dollining singlisi, keyinçalik Levinning xotini

Vladimir Kvanin — knyaz Stepan Arkadyeviç («Stiva») Oblonskiy, Annaning akasi

Moreva — knyaginya Darya Aleksandrovna («Dolli») Oblonskaya, Stivaning xotini

Vera Xolodnaya — Annaning öğli uçun dayaga (titrda körsatilmagan)

Hozirgi kunda klassiklarni ekranga köçirişga qilinayotgan bemaʼni urinişlar turli-tuman ruhiy hodisalarni bir uyumga yiğadi va «ruhiy çuqurlik»ka daʼvo qilib, «Anna Karenina» va şunga öxşaş asarlardan çeksiz bayroqsizlik yaratadi. Göyo kinematografning oldiga tomoşabinlarga isbotlaş vazifasi qöyilgandek: Tolstoy asarlari bilan ekran uçun pyesa yozgan nomaʼlum muallifning kinodramalari örtasida heç qanday farq yöq, ikkalasi ham kinematografdagi amaldor ishi. Bunday inscenirovkalarda qarorgohlik, yaxşi özlaştirilgan pastkaşlik muhri bölmasligi mumkin emas, çunki bu yerda ruhiy harakatlarning murakkabligi taşqi belgilarning çeklangan soddaligiga töğri keladi va Anna Karenina ham, Agnessa ham, Matilda ham tomoşabinga bir xil ravişda rapport beradi: «Şu bilan şarafga ega ekanimni xabar qilaman, menga işonib topşirilgan yuragimda Vronskiy yoki Gaston yoki Tantran uçun muhabbat alangalandi».

Men P. G. Timga «Anna Karenina» roli uçun maşhur Badiiy teatr artistkasi, xonim M. N. Germanovani taklif qilişni söradim. Töğri, bu rol uçun bizga hozirgaça eşitilmagan haq tölaşga töğri keldi, ammo haqiqiy şedevr yaratiş uçun xarajatlardan töxtamaslikka qaror qildim va işonamanki, bunday artistkani taklif qiliş butun kinematografning ğalabasidir, çunki bu Badiiy teatrning bunday yirik artistkasi birinçi marta kinematografda çiqişi. Alohida effektga erişiş uçun «Anna Karenina»ni rangli qilib çiqarişga qaror qildim, va yana, bu rangli böyoqlardagi birinçi rus lentasi böladi. Ommaviy sahnalarga alohida eʼtibor qaratiladi. Butun qöyiliş janob Gardin rejissyorligida ötadi.

Hozirgaça bölgan klassik asarlarning barça boşqa qöyilişlari «Anna Karenina» oldida xira tortadi. Xonim Germanova — Anna öynaydi, juda yaxşi, ammo apparat oldida öynaşdagi tajribasizligi hali his qilinadi. Karenin rolini öynayotgan Şaternikovga qaraş dahşatli. Maʼlumki, artist yaqinda Prussiya frontidagi janglardan birida öldirilgan. Uning şaxsida haqiqiy isteʼdod muhri bor artist ketdi.

Sönggi kunlarda Novinskiy bulvarida knyaz Şçerbatovning uy hovlisida «Anna Karenina» inscenirovkasining kinematografik syomkalari ötkazildi. Lev Nikolayeviç Tolstoyning romani deyarli töliq inscenirovka qilindi. Knyaz Şçerbatov uyi yonida knyaginya Betsi huzuridan çiqiş sahnasi olindi. Bu yerga 15 ta ot-aravа keldi, ularga knyaginyaning 50 nafar «oliy dunyo tanişlari» joylaşdi. Soat 11 da bölib ötgan çiqiş katta olomonni, qiziquvçilarni jalb qildi. Yaqin kunlarda çopiş maydonida kinematograf uçun çopiş sahnalari ham inscenirovka qilinadi.

Tahririyatdan: Uşbu maqolaning umumiy mazmunini şunday ifodalaş mumkin: bir tomondan, tan oliş kerak, boşqa tomondan, eʼtirof etmaslikning iloji yöq. Hurmatli muallif «Anna Karenina»ning ikki marta buzilganidan ğazablanadi — birinçi marta tirik sahna uçun, ikkinçi marta ekran uçun. Ammo u şu bilan birga eʼtirof etadiki, keng jamoatçilik bu buyuk yozuvçining bu yirik asari bilan endi ilk marta tanişadi. Şu katta xizmat uçun muallif kinematografning barça xatolarini keçirişga tayyor. Uning söziça, sanʼatning olomon tuşunçalariga moslaşişiga qarşi kuraşiş mumkin emas. Albatta! Tabiiyki, mumkin emas. Biroq şu paytgaça kuraşildi va bu «şarafli» kuraşçilar haqiqiy sanʼatning tozaligi va daxlsizligini saqlaş uçun olomonni sanʼatdan butunlay çetlaştirişga tayyor edilar. Barça urinişlar aynan şu yönalişda bölgan, ammo ular faqat bunday urinişlarning behudaligi va maʼnosizligini körsatdi. Bir paytlar Glupov şahrining gradonaçalniki, ehtimol Ugryum-Burçeyev, öz hokimiyatini sinab körib, daryo oqimini töxtatmoqçi böldi. Favqulodda çoralar körildi. Heç narsa yordam bermadi. Daryo öz özanida oqib, qatʼiy maʼmur uning odatdagi oqimini özgartiriş uçun taşlagan barça balastni özi bilan olib ketdi. Qahramonimiz qayğurdi va dedi: «Unda men qanday hukmdorman, agar stixiya menga böysunmasa». Aynan şunday muvaffaqiyatsizlarni bizga şu kungaça sanʼat asarlarini keng demokratiya ehtiyojlariga moslaştirişga qarşi kuraşgan, ammo endi bunga qarşi kuraşib bölmaydi deb eʼlon qilayotgan baʼzi ijtimoiy arboblar eslatadi. Ehtimol, keyinroq ular tuşunib yetadiki, bunday kuraş nafaqat mumkin emas, balki kerak emas, zararlidir. Janob Filosofov bu yerda «jamoatçilik Tolstoyning asari bilan ekranda ilk marta taniştiriladi» deb tan oladi. U hozir ayni şu narsadan, «Anna Karenina» bilan tanişiş antraktlarda savodsiz dastur bilan bölişidan qayğuradi. Xöş, bu allaqaçon osongina tuzatiladigan kamçilik. Savodsizni har doim savodli qiliş mumkin, buni hatto gapirişning ham maʼnosi yöq. Gap şundaki, özining yarim surunkali maqolasida janob Filosofov kinematografda ötkinçi bölmagan birorta ham gunoh topmadi. Ammo u katta fazilatlarni topadi. U ekran bu klassik asarga ommada qiziqiş uyğotişini oldindan aytadi. Bu haqda uzoq vaqtdan beri körsatib kelinmoqda. Biz aytgan edikki, ekran öz tomoşabinlarini kitobga olib kelişi mumkin, u öquvçilar sonini oşiradi. Faqat şu bir narsa uçun uning köplab kamçiliklarini haqiqatan ham keçiriş mumkin. Yaxşiki, heç bölmasa orqadan bölsa-da, ziyolilarimizning ilğor qismi şunday nuqtai nazarga öta boşladi. Keç bölsa ham, heç bölmaganidan yaxşi.

Tolstoy asariga Lev Nikolayeviç ismi ilhom beradigan barça ehtirom bilan munosabatda bölingan. Şuning uçun ham bu sinçkov qöyiliş tuşunarli, bu yerda hatto eng mayda çiziqça ham eʼtiborsiz qoldirilmagan, u tiplar va romanning davrini batafsil yoritişga yordam beradi. Lentaga birinçi qaraşdayoq rejissyorning ham, artistlarning ham şu munosabati közga taşlanadi. Ulardan Badiiy teatrning isteʼdodli vakili ajralib turadi, u öz teatrining boşqalardan farqli maktab natijalarini kinematografik ekranga köçirgan.

Yaqinda «Iskra»da Germanova boşçiligidagi kinematografik «Anna Karenina»ni kördim… Qanday dahşat, qanday tiplar! Vronskiy — mast polk kotibi. Stiva Oblonskiyni biron-bir Pskovdagi «Palermo»ning lakey yuzli odam öynaydi; qolganlari — pendant içida, Anna Karenina esa «Pastda»dagi Vasilisadan heç narsasi bilan farq qilmaydi. Men yaxşi narsa kutmagan edim, ammo Tolstoyni bunday masxara qilişni tasavvur ham qila olmasdim. U qanday qilib bunday rolni öziga olişi mumkin edi, bunday ijroçilar bilan qanday çiqişga rozi böldi! Va uni, Badiiy Teatr artistkasini, bunday nomuvofiqliklarga yöl qöyadigan kartina qöyilişi heç qanday taʼsir qilmadi, masalan, Anna Karenina öğliga olib keladigan plyuşli ayiq va boşqa ultrazamonaviy öyinçoqlar.

A. K. haqida gapirganimizda, biz nafis, hukmron gözalni nazarda tutamiz, ekranda körayotganimizdek emas. Bunday ayolga, birinçi navbatda, Vronskiy oşiq bölmagan bölardi va fojia bölmasdi. Agar bularning hammasi bor bölsa, demak, biri ikkinçisiga zid. Baʼzi joylarda rejissyor xayol surади. Masalan, uning romanida Levin Kitini körişga va unga taklif qilişga sabrsizlanib, uni xonalarda emas, balki nimagadir boğda uçratadi va tuşuntiradi. Romanda harakat qişda bölib ötadi, rejissyor esa uni yozga köçirişni maʼqul kördi.

Biz oldida uzoq ötmiş davrlari jonlanadi, uzoq vaqt oldin ötib, yöq bölib ketgan odamlar ötib ketadi. Ötgan asrning butun oliy Peterburg jamiyati göyo qayta tirilgandek, avvalgidek yaşaydi, hayajonlanadi va harakat qiladi, göyo barhayot vaqtning vayronkor taʼsirini sezmagandek. Kinematografning sehrli kuçi bizni Peterburgning turli-tuman burçaklariga, knyaginya Betsining haşamatli saroylariga, Stiva va Karenin yaşaydigan qulay va çiroyli xonalarga, poygalarga va nihoyat, fojiali yakun joyi bölgan temir yöl polotnosiga olib boradi. Biz önlab yillar bilan bizdan ajratilgan voqealarning guvohiga aylanamiz, yillar oldin vafot etib, yerda çirigan odamlarni köz oldimizda köramiz. Mana, ruhan va yurakdan qattiq Karenin, öz tamoyillaridan zarra qadar çetga çiqişni istamaydi; mana, yengil fikrli va quvnoq Stiva, hayotning barça neʼmatlaridan foydalanadi. Mana Dolli, butunlay onalik va oilaga bağişlangan; Levin özining çuqur ruhiy keçinmalari bilan, ekran tomonidan umuman yetkazilmagan bölsa-da, va uning Kiti bilan gözal romani. Va bu ikkinçi darajali tiplarning hammasidan ustun kötarilib, yorqin va jonli ravişda u, romanning qahramoni, Anna Karenina namoyon böladi. Gözal, maftunkor ayol obrazi, töliq gullagan, haşamatli, nurli gözallik va yoşlik bilan köz oldimizda paydo böladi. Vronskiyga bölgan muhabbati heç narsa bilan xiralaşmagan holda yorqin olov kabi yonadi va u butunlay kuçli his bilan band bölib, eri va öğlini osonlik bilan taşlab ketadi. Keyin esa reaksiya boşlanadi, muhabbatning tökin guli sölib ketadi va yoş ayol temir yöl polotnosida, uning gözal, hayot töla tanasini buzgan poyezd ostida hayotini tugatadi.

Badiiy teatr özining ulkan xizmatlari orasida boşqa har qanday teatrdan köra köproq muallifdan bir qadam ham çetga çiqmaslikka, adabiy niyatga sodiq qolişga, davrning eng mayda tafsilotlarigaça xususiyatini saqlaşga intilişi ham bor… Xonim Germanova bu holatda bu teatr tamoyillaridan ança uzoqlaşdi va Anna Karenina ajoyib obrazini tiriltirişga şunçalik jasorat bilan kirişganida, kartinada markaziy rolni öynab, na hamkorlariga, na qöyilişga lozim darajada eʼtibor qaratmagani bilan. Tolstoyning eng qizğin muxlisi, uning asarlarini yodidan biladigan kişi ham lakey qiyofali favorlari, teatr xizmatçisi qomati bilan körinadigan odamda — yaxşi parvariş qilingan barin Stivani, bu gözallik va nasl bilan porlaydigan aristokratni, va gubernskiy armiya şerigi qiyofasidagi, şu qadar nomuvofiq ravişda flugel-adyutant monogrammasini taqib yurgan, graf Aleksey Vronskiyni tanimasligi ehtimoldan yiroq emas. Tomoşabin har qanday klassik asarni, xususan, «Anna Karenina»ni kinematografda körişga kelganda, ekranda uning tasavvurida qahramon nomi, uning adabiy tasviri, taşqi va içki jihatdan muqarrar boğlanadigan xarakterli va tipik xususiyatlarning jonli timsolini qidiradi. Xonim Germanovaning artistka sifatidagi qiyofasida Anna Karenina obrazi bilan qançalik umumiylik bor?

Badiiy Teatrning isteʼdodli artistkasi M. N. Germanova «Anna Karenina» lentasini körib bölgandan söng, biz oldinroq xabar qilganimizdek, unda boş rolni öynagan edi. Va u hali ham körganlaridan taʼsirlangan holda. Hayotida birinçi marta artistka özini sinab körişi, özining ijrosining tomoşabini va tanqidçisi bölişi, özining ikki nusxasini emas, balki özini körişi mumkin edi, özi qilayotgan işga esa butunlay aloqasiz qolgan holda. Va kam taʼsirçan odamlar uçun ham ekranda özini ilk bor köriş kuçli taassurot qoldiradi. Şuning uçun artistka qattiq hayajonlangani ajablanarli emas. M. N. kartina qöyilişidan juda mamnun qoldi. Uning öz ijrosi va taassurotlari haqida gapirişni özi uçun lozim deb bilmagan holda, muxbirimiz M. N.dan kinematograf umuman va «Anna Karenina» kartinasining qöyilişi haqidagi taassurotlari bilan bölişişini söradi. «Kinematograf uçun men hali heç qaçon öynamaganman, — dedi bizga M. N. — Agar menga yana öynaş taklif qilinganida, hozir ham öynardimmi, bilmayman. Lekin Anna roli haqida men allaqaçon uzoq vaqtdan beri orzu qilardim. Badiiy teatrda ham bu haqda gaplaşilgan edi. Ammo «Anna Karenina»da şunçalik köp mayda sahnalar bor-ki, ularni teatrda qöyiş mumkin emas. Şu sababli bu romanni teatrda inscenirovka qiliş fikridan voz keçişga töğri keldi. Lekin bu rolni bir kun öynaş orzusi meni tark etmadi va men bu rolni kinematograf uçun ijro etiş taklifini xursand bölib qabul qildim; işonç hosil qildimki, agar yaxşilab işlasak, öyinga butunlay berilsak, kinematografda ham kayfiyat yaratiş va bu qiziqarli romanning voqealar rivojini yetarliça yorqin aks ettiradigan kartina yaratiş mumkin. Kartinaga kirişganimda, avvalo, oldindan repetitsiyalar taşkil etilişini talab qildim. Ular bizdan taxminan 3 hafta oldi. Men bilan işlaşimga töğri kelgan rejissyor Gardin va artist Şaternikov şunçalik jiddiy va mulohazali işçilar ekanki, ular bilan göyo Badiiy teatrimiz muhitida bölgandek his qildim. Kartinada bir joy bor edi, u tufayli men taşvişlanişga majbur böldim. Gap Annaning poyezd ostiga otilişi haqida boradi. Bu sahnaga tayyorgarlik körayotganda avval hayajonlanardim, hatto maşinistdan meni bosib yubormaslikni söragandim. Keyin esa öynay boşlaganimizda bu haqda unutdim va qörquv ötib ketdi. Tomoşabinlar esa butun vaqt davomida hayajonlanib, jonli iştirok etişdi — keyin baʼzilari meni tabrikladilar, göyo men biron jiddiy xavfdan qutulgandek, va köplab odamlar gul olib kelişdi. — Juda xursandman, — dedi suhbatimizni yakunlab M. N. Germanova, — Annani öynay olganimdan va faqat şunga afsuslanamanki, bunday katta kartinada darhol, tajribasiz öynaşimga töğri keldi».