Endi Apokalipsis

«Apocalypse Now» (ingl. Apocalypse Now) — Vyetnam uruşi mavzusiga asoslangan badiiy film. U 1979-yilda AQŞdа amerikalik rejissyor Frensis Ford Koppola tomonidan, uning özi, Jon Milius va Maykl Herr ssenariysi asosida suratga olingan. Ssenariyçilar uçun boşlanğiç nuqta Jozef Konradning «Heart of Darkness» (1902) qissasi böldi. Film «Oskar» mukofotiga sazovor böldi (eng yaxşi operatorlik ishi va eng yaxşi ovoz uçun), Kann festivalida esa F. Şlöndorfning «The Tin Drum» filmi bilan birga Boş mukofot — «Oltin palma şoxçasi»ni baham kördi. «Men sanʼat asari yaratganimga işonçim komil va bundan yaxşiroq qila olmasdim», — dedi Frensis Koppola «Apokalipsis» haqida.

Filmning asosiy syujet çiziği — maxsus qöşin kapitani Uilard haqida hikoya. U Kambodjaning örmonlariga yuborilib, aqldan ozgan polkovnik Kurtsni yöq qilişi kerak. Kurts mahalliy aholidan iborat otryadni boşqaradi va Amerika hukumatiga kerakli bir neça vyetnamliklarni öldirişda ayblanadi. Sayohat davomida Uilard bilan köplab ğalati voqealar yuz beradi. Atrofdagi vaziyat taʼsirida u maqsadga yaqinlaşgan sari voqelik hissini asta-sekin yöqotadi va keyin nima qilişi kerakligini tuşunmay qoladi.

Boş rollarni Martin Şin — kapitan Uilard, Marlon Brando esa polkovnik Kurts rolida ijro etdi.

Boşqa yorqin qahramonlar orasida Kurts qişloğidagi yarim aqldan ozgan, faylasuf fotojurnalist — Dennis Hopper ijrosidagi obraz hamda «havo otliq qöşini»ning ekssentrik qömondoni, podpolkovnik Kilgor — Robert Duval ijrosidagi obraz bor. Epizodik rollarda Harrison Ford, Scott Glenn va Laurence Fişburne kabi aktyorlar ham iştirok etdi.

Matbuotdagi xabarlar tufayli film uzoq va qiyin suratga oliş jarayoni sababli, çiqişidan ança oldin keng maşhur böldi.

Filmning ssenariysi 1969-yilda Jon Milius tomonidan yozilgan. Keyinçalik u «Şamol va şer» va «Qizil tong» filmlarining rejissyori sifatida maşhur böldi. Milius özi ssenariy yozişga ilhomlantirgan narsa haqida gapirib bergan: u öqigan professori «Heart of Darkness» kitobi asosida yaxşi film suratga olişni heç kimning uddalay olmaganini aytgan, garçi bunga Orson Uells va Richard Bruks kabi afsonaviy odamlar urinib körgan bölsa ham. Milius ssenariysi filmning keyinçalik bölgani kabi uruşga qarşi bölişini umuman nazarda tutmagan. Milius siyosiy jihatdan öng qaraşlarga ega edi va uning ssenariysiga polkovnik Kurtsning uruş va jangçi hayot tarzi fazilatlarini uluğlaydigan bir neça monologi kiritilgan edi.

Podpolkovnik Bill Kilgor obrazining prototipi sifatida AQŞ 9-otliq polkining 1-eskadron komandiri Jon Stoktoni va general Jeyms Xollingsvortni hisoblaşadi.

Milius özi filmni rejissyorlik qilişdan boş tortdi, çunki bu rol uçun Jorj Lukas köproq mos deb hisoblagan. U öşa paytda Koppolaning American Zoetrope studiyasidagi himoyalanuvçisi edi. Koppola bu studiyani asosiy Gollivud studiyalariga muqobil sifatida taşkil qilgan va u yerda endigina rejissyorlik maktablari va kurslarini tugatgan yoş rejissyorlarni qöllab-quvvatlaşni rejalaştirgan. Lukas tört yil davomida Milius bilan filmda işladi va şu bilan birga boşqa loyihalar, xususan «Yulduzli uruşlar» ssenariysi bilan ham şuğullandi. Öşa paytda Vyetnam uruşi hali avj olgan edi va dastlabki reja filmni bevosita Vyetnamda, partizanlar uslubida suratga oliş edi. Biroq Zoetrope bilan şartnomasi bölgan Warner Bros. kompaniyasi bunday loyihani moliyalaştirişdan boş tortdi. Bu filmning tijoriy muvaffaqiyatiga şubha va xavfsizlik mulohazalari bilan izohlandi — jang zonasida suratga olişda film yaratuvçilari jarohat oliş xavfi katta edi.

1974-yilda Koppola filmni suratga oliş ğoyasiga qaytdi va avval Jorj Lukasga, keyin Jon Miliusga rejissyorlik qilişni taklif qildi, lekin ular ikkalasi ham öşa paytda boşqa loyihalar bilan band bölgani uçun rad etişdi.

Ammo Miliusning ssenariysi asosida film suratga oliş ğoyasi Koppolani tark etmadi va u filmni özi suratga olişga qaror qildi. Miş-mişlarga köra, bu u bilan Lukas örtasida baʼzi kelişmovçiliklarga sabab böldi, çunki Lukas öşa paytga kelib «Amerikança grafiti» va keyin «Yulduzli uruşlar» blokbasteri tufayli muvaffaqiyatli va juda maşhur bölgan edi. Koppola filmni butunlay öz mablağlari hisobidan suratga olişga qaror qildi, buning uçun ikkita «Çavandoz Kuyov»ni («The Godfather») suratga olişdan topgan pullaridan foydalandi. U filmni yaratişda töliq nazoratni öz qölida saqlaşga katta ahamiyat berdi va heç kim uning ijodiy erkinligini çeklamasligini xohladi.

Koppola ssenariyni öz mavzu qaraşiga muvofiq sezilarli darajada qayta işladi, uning köplab maço uslubidagi dialoglarini olib taşladi va finalini özgartirdi. Milius finalida Uilard va Kurts Amerika hujumi ostida Kurts qişloğiga havo zarbasiga qarşi turiş uçun birlaşadi; qişloq kuçli bombardimon ostida vayron böladi va yaralangan Kurts Uilard qölida halok böladi. Koppola bu finalni juda soddalaştirilgan deb rad etdi. Finalni suratga oliş jarayonida ham köp marta qayta yozildi va natijada Kurts rolining katta qismi uni ijro etgan Marlon Brandoning improvizatsiyasiga aylandi. Aytiş kerakki, Brando suratga olişga kelib ssenariy bilan tanişgaç, ssenariyçilar yaratgan Kurts obrazini tanqid qildi — u ingiçka, sport qomatli, nemisça ism va familiyali edi. U boşqa narsalar qatori şunday dedi: «Amerika generallarida bunday familiyalar yöq. Ularning familiyalari janubliklardagidek, «gulli» familiyalar. Men «polkovnik Liyli» [Colonel Leighley] bölişni xohlayman». Ssenariy uning istaklariga muvofiq qayta yozildi va suratga oliş tugagaç, filmni qayta ovozlaştirişga töğri keldi, «Liyli» örniga yana «Kurts» degan sözni qöyiş uçun. Filmning off-matni montaj jarayonida Maykl Herr tomonidan yozilgan.

«Apokalipsis segodnya» Koppola va operator Vitorio Storaro ning birinçi hamkorlikdagi ishi edi. Storaro öşa paytgaça Bernardo Bertolucci bilan bir neça film suratga olgan edi.

Film 1976-yil martidan 1977-yil avgustigaça Filippinda, asosan Pagsanjan daryosi böyida suratga olingan. Uning yaratiliş tarixi uzoq suratga oliş muddati va doimo engişga töğri kelgan köplab qiyinçiliklar tufayli deyarli afsonaga aylangan. Film rejalaştirilganidan ança qimmatga tuşdi. Buning sabablari köp edi.

AQŞ hukumati va harbiy qömondonlik Koppolaning Vyetnam uruşiga rasmiy nuqtai nazarga mos kelmaydigan film suratga olayotganini körib, film suratga olişda heç qanday yordam berişdan boş tortdi. Koppola öşa paytda AQŞ bilan keskin munosabatlarda bölgan Filippin hukumatida qöllab-quvvatlaş topdi va Filippin qurolli kuçlari uçuvçilari bilan birga vertolyotlar berişga rozi böldi. Uçuvçilar kino suratga oliş jarayonini yaxşi tasavvur qilmagani uçun, ulardan nima talab qilinişini tuşuntiriş uçun maʼlum vaqt kerak böldi. Şu vaqt içida Filippin hukumati partizanlarga qarşi jang olib borardi va köpinça uçuvçilar öqitilib, suratga olişni boşlaş mumkin bölgan paytda ularni janglarda iştirok etiş uçun çaqirib olişardi. Koppolaning Filippin generallariga aynan bir xil uçuvçilarni yuboriş kerakligini tuşuntirişga qilingan bir neça urinişi natija bermadi.

Jek Nikolsonning norasmiy biografiyasini yozgan Mark Eliotning sözlariga köra, aktyor kapitan Uilard rolidan voz keçgan va uni Martin Şin ijro etgan. Saygon mehmonxonasidagi Uilardning azob-uqubatlarini suratga oliş jarayonida Koppola maksimal işonçlilikka intilgan va Şin özi ham bunga qöşilib, özini depressiyaga solib, ataylab alkogolni suiisteʼmol qilgan. Uning tiklanib, işga qaytişi uzoq vaqt talab qildi va Koppola hatto filmni suratga olişni töxtatişni öylagan edi. Suratga oliş qayta boşlanganda, Şinni ortiqça yuklamaslikka harakat qilişdi, qayta suratga olinişi kerak bölgan baʼzi sahnalarda esa Martinning örnini uning akasi Jo Estevez bosdi, u ham taşqi körinişi, ham ovozi bilan Şinga öxşardi. Keyinçalik u filmning baʼzi dialoglarini ham ovozlaştirgan.

Ikkinçi boş rolni Marlon Brando ijro etişi kerak edi. Uning iştiroki faqat filmning finalida zarur edi va Koppola Brando bilan kelişib oldiki, u şu paytga kelib Filippinga yetib keladi. Koppola Brandodan vazn yöqotişni (çunki uning qahramoni kasal va holsiz deb tasvirlangan edi) va Jozef Konradning kitobini öqişni talab qildi. Brando suratga olişga kelganda, u nafaqat vazn yöqotmagani, balki yana ham tölişib ketgani maʼlum böldi (öşa paytda Brando allaqaçon diabetdan aziyat çekardi), va nafaqat Konradning kitobini, balki hatto filmning ssenariysini ham öqimagan edi. Suratga oliş uçun uning vaqti kam edi va u öz rolining matnini örganişdan boş tortardi. Koppolaning sözlariga köra, Brando «bolaga öxşab, juda masʼuliyatsiz» harakat qilgan. Brandoning tölişib ketgani unçalik sezilmasligi uçun Koppola asosan uning yuzini suratga olgan, qolgan qismi esa soyada qolgan edi.

Koppolaning bir gapi maʼlum: suratga oliş jarayoni köp jihatdan amerikaliklarning Vyetnam uruşini olib boriş usuliga öxşardi: «Biz örmonda edik. Bizda juda köp odam bor edi. Bizda juda köp pul, juda köp uskuna bor edi va asta-sekin aqldan ozib borardik». Koppola filmni suratga olişga öz mablağlarini kiritgani uçun, misli körilmagan bosimni boşdan keçirdi — agar film maqbul muddatda tugallanmaganida yoki tijoriy jihatdan muvaffaqiyatsiz bölganida, rejissyor moliyaviy halokat va bankrotlik xavfi ostida qolardi.

Barça suratga olingan materialni köriş uçun taxminan 15 soat kerak böldi. Şu sababli, odatda taxminan yarim yil davom etadigan montaj jarayoni deyarli ikki yilga çözildi. Filmning birinçi varianti tayyor bölganda, u beş soatdan ortiq davom etişi aniqlandi va prokat uçun uni keskin qisqartiriş kerak edi. Koppola bu juda oğir jarayon bölganini eslaydi: köp vaqt, kuç va mablağ sarflangan butun syujet çiziqlarini taşlaşga töğri kelgan. Nihoyat, Koppola uç soatlik variantni montaj qildi, u 1979-yilda Kann festivalida «tugallanmagan ish» sifatida namoyiş etildi. Kartina ulkan muvaffaqiyatga erişdi va festivalning Boş mukofoti — «Oltin palma şoxçasi»ni qölga kiritdi. Kanndagi matbuot konferensiyasida Koppola maşhur bölib qolgan sözlarni aytdi: «Mening filmim Vyetnam haqida emas; u özi Vyetnam».

Filmni keng prokatga çiqarişdan oldin Koppolaga filmni yana biroz qisqartirişga töğri keldi va çiqarilgan versiya taxminan ikki yarim soat davom etdi. Filmning prokati AQŞda ham, boşqa mamlakatlarda ham yuqori kassa tuşumlarini keltirdi — jami taxminan 100 million dollar.

2000-yilda Zoetrope Studios kompaniyasi filmning rejissyor versiyasini çiqardi, u «Apokalipsis segodnya qaytadi» (ingl. Apocalypse Now Redux) nomini oldi. Montaj uçun Pensilvaniya toğlaridagi Milliy yer osti omboridan olingan asl negativ işlatildi. Şu bilan birga, birinçi versiyaga kirgan sahnalarning negativi ularning saqlanişi uçun işlatilmadi, ish esa dublpozitiv bilan olib borildi, şu jumladan yangi epizodlar bilan. Bu tahrirni çiqarişda Vitorio Storaro ham iştirok etdi, u yangi filmkopiyalarni çop etiş uçun ranglarni ajratişdagi xatolarni kamaytirişga imkon beradigan «Technicolor» gidrotip jarayonini qöllaşga qaror qildi. DVD relizni tayyorlaşda ekranning 2:1 oraliq nisbati tanlandi, negativdagi asl 2,40:1 formati esa letterbox usulida berildi. Bu qaror asl format va diskda işlatilgan 480i standartining past aniqligi örtasidagi murosa edi.

Suratga oliş maydonçasida yozilgan ovozli asl magnit lentalarni raqamlaştirişda kutilmaganda ular «Teçnovision» formati uçun özgartirilgan kameralarda harakatlanayotgan kinoplyonka bilan sinxron emasligi maʼlum böldi — plyonka juda tez harakatlangan. Xato har 100 futda 1 kadrni taşkil etardi. Natijada fonogramma 99,94 % tezlikka sekinlaştirildi va tasvir bilan sinxronlaştirildi.

Bu versiyaning davomiyligi 202 daqiqa, unga birinçi teatr relizini montaj qilişda işlatilmagan baʼzi materiallar kiritilgan.

Yangi versiya tanqidçilar orasida asl versiyadagidan ham qutbli munosabatlar uyğotdi. Baʼzi ixlosmandlar yangi versiyani juda uzun ekani va asl versiyaga nisbatan unga unçalik köp yangilik qöşmagani uçun tanqid qilişdi. Şu bilan birga Koppola yangi rejissyor versiyasi bilan birga asl versiyani ham tarqatişda davom etdi: ikkalasi ham 2006-yil avgustida çiqarilgan «Töliq dosye» DVD-sida mavjud.

«Redux» versiyasining eng muhim qöşimçasi — antikolonial çiziq bölib, u frantsuz plantatsiyasidagi epizodlar bilan ifodalangan. Frantsuzlar uçun nozik bölgan bu tanqid 1979-yilda filmdan olib taşlandi, çunki film premyerasi Kann festivalida bölgan edi — öşa paytda Frantsiyada Kommunistik partiya yetakçi siyosiy kuç edi va Hindixitoydagi uruş mavzusi taqiqlangan edi. Filmda frantsuz mustamlakaçilar oilasining patriarxi mustamlakaçilikning Hindixitoydagi ijobiy tomoni haqida gapiradi (bu sözlar uni kuzatib boradigan janjal tufayli kinoyali maʼno kasb etadi) va şu bilan birga Frantsiyadagi kommunistik faollarni Hindixitoydagi birinçi uruş paytida öz harbiylariga xiyonat qilişda ayblaydi (Vyetnam uruşi ikkinçi uruş deb hisoblanadi).

Suratga oliş tugagaç, Koppola dekoratsiyalarni bir qator portlaşlar yordamida vayron qilişga va buni plyonkaga olişga qaror qildi, u bu kadrlardan keyinçalik qanday bölsa-da foydalanişni umid qilgan edi. Koppola xodimlari bilan turli obyektivlar va filtrlar bilan bir neça kamera örnatdi va portlaşlarni turli nuqtalardan va turli tezlikda suratga oldi. Uşbu kadrlar fonida filmning asl versiyasida 35 mm plyonkada finaldagi titrlar ötardi va köpçilik buni Uilard baribir bombardimonçilarni çaqirganining belgisi deb hisobladi. Bunday reaksiyani bilgaç, Koppola finaldan bu kadrlarni olib taşladi va faqat titrlarni qoldirdi. U Kurts qişloğini bombardimon qiliş filmning muqobil yakunlaridan biri sifatida körib çiqilganini rad etdi.

1979-yilda Moskvaga kelganida suhbatda Koppola oldingi finalning variantida filmning sönggi kadri Kurts qotilligidan keyin mahalliy aholi oldiga çiqayotgan Uilard yuziga kamera yaqinlaşuvi (umumiy plandan yirik plangaça) bölişi kerakligini aytgan. Rejissyorning dastlabki rejasiga köra, bu sönggi kadr filmning boşlanişi bölişi kerak bölgan (heç qaçon suratga olinmagan) birinçi kadr bilan uyğunlaşişi kerak edi: rejissyor ssenariysida kamera kosmosdan Yerga, Janubi-Şarqiy Osiyoga, Vyetnamga, Saygonga, mehmonxonaga — karavotda Uilard yotgan xonaga qarab tez harakatlanişi saqlanib qolgan va kamera Uilard yuzida töxtaşi kerak edi. Yakuniy variantda film Uilard yuzining yirik plani bilan oçiladi.

Xuddi şu suhbatda Koppola nega filmda titrlar yöqligini va bölmasligi kerakligini tuşuntirdi: sayyoraning istalgan nuqtasida tomoşa qiliş uçun kelgan har bir tomoşabinga çiptasi bilan birga filmni suratga oliş haqida batafsil hikoya va yaratuvçilari haqida töliq maʼlumot, suratga oliş guruhining barça aʼzolari röyxati bilan maxsus buklet berilişi kerak.

Filmning oxirida titrlarning bir neça xil versiyasi mavjud. 70 mm plyonkadagi reliz oxirida titr yöq (faqat Copyright 1979 Omni Zoetrope yozuvidan taşqari), va filmning sönggi kadrlarida Uilard katerda asta-sekin qoronğulikda eriydigan toş but haykali yonidan suzib ötadi. 35 mm plyonkadagi versiyada titrlar portlaşlar fonida körsatiladi. Eng keng tarqalgan 1979-yil versiyasida titrlar qora fonda ötadi. Redux versiyasida titrlar ham qora fonda körsatiladi, ammo bunda musiqa yangraydi va örmon tovuşlari eşitiladi.

Blu-rayʼda kirmagan 26 daqiqalik sahnalar bor.

Blu-ray naşridagi kirmagan sahnalar orasida oxirgisi «Special forces knife» deb nomlangan sahnadir. Bu sahnada kapitan Uilard Kurtsning buyruği bilan fotojurnalistning öldirilişiga guvoh böladi, sababi u Uilardning suratini olgani edi. Fotojurnalistni Kolbi (Kurts tomoniga ötgan harbiy) öldiradi, şundan söng Uilard Kolbiga piçoq otib, uni özini öldiradi.

Filmning musiqasini yapon tovuş muhandisi Tomita yozgan. Filmda quyidagi asarlardan parçalar işlatilgan:

«The End» — The Doors guruhi

«The Hollow Men» («Böş odamlar», Ya. Feldman tarjimasi) — Tomas Stearns Eliot

«(I Canʼt Get No) Satisfaction» («Qoniqiş ololmayman») — The Rolling Stones guruhi

«Love Me, and Let Me Love You» («Meni sev va meni sevişga ruxsat ber») — Robert Duvalning

Rixard Vagnerning «Die Walkure» operasidagi «Valkiriyalar parvozi», «Nibelunglar uzugi» («Der Ring des Nibelungen») tsikli qismi, Vena filarmoniya orkestri ijrosida, dirijyor — ser Georg Solti (Georg Solti)

«Let the Good Times Roll» — Leonard Li (Leonard Lee)

«Suzi Kyu» (Deyl Xokins) — Flash Cadillac ijrosida

«Mnong Gar Music from Vietnam» dan parçalar

«Collection Musée De 1ʼHomme»

«Surfin’ Safari» — The Beach Boys

Nonesuç Records kompaniyasi film saundtrekini çiqargan. Hozirgi tahrirda u ikki diskli kompakt-disk bölib, unda jami 30 ta trek (qöşiqlarning töliq versiyalari va filmdan parçalar) yozilgan.