Army of Shadows

«Armiya soyalari» — Melvilning Ikkinçi jahon uruşi haqidagi uçinçi va eng maşhur filmi. Epigrafdan körinib turibdiki, bu asarda Qarşilikda özi iştirok etgan Melvil doimiy qörquv içidagi hayot xotirasini tiriltiradi va hatto uni zavq bilan tasvirlaydi.

Melvilning eng qoronğu filmlaridan biri asosiga Jozef Kessel qalamiga mansub, juda optimistik roman olingan (Bunyuelning «Kunduzgi gözal» filmi ham şu yozuvçi asari asosida yaratilgan). Kitobda ham, filmda ham hikoya bir neçta qahramon nomidan olib boriladi. Pol Myorissning qahramoni Jan Moulen va faylasuf Jan Kavayes obrazlaridan ilhomlangan (Jerbe öqiydigan Jardi kitoblari aslida Kavayes tomonidan yozilgan). Yakunlovçi titrlarda xabar qilinadigan qahramonlar taqdirini rejissyorning özi öylab topgan.

Melvil bir gal köp millionli mamlakatda natsistlarga haqiqatda bir neça yuz kişi qarşilik körsatganini aytib ötgan. Filmning ilk kadrlarida Elisey maydonlaridagi Ğalaba kamonining fonida Vermaxt askarlarining paradi körsatiladi. Bu provokatsion sahna odatda fransuzlarga jim ayblov sifatida talqin qilinadi: ular duşmanni vatanning yuragiga kiritib yuborgan edi.

Lino Ventura — Filipp Jerbe

Simona Siño-re — Matilda

Pol Myoris — Lyuk Jardi

Jan-Per Kassel — Jan-Fransua Jardi

Natali Delon — Jan-Fransuaning sevgilisi

Pol Kroşe — Feliks Leperk

Kristian Barbe — Gyom Vermeş («Bizon»)

Klod Mann — Klod Ulman («Niqob»)

Alen Motte — lager boşliği

Alen Dekok — Legren

Serj Rejani — sartaroş

Adrian Kayla-Legran — general de Goll

Filmning premyerasi 1969-yil 12-sentabrda Fransiyada bölib ötdi. 1968-yil may voqealaridan söng Şarl de Gollning obrazi (filmda bir marta, öşa ham orqasidan körsatilgan) çap radikal tanqidçilarda, «Cahiers du cinéma» atrofida birlaşgan guruhda ötkir allergiya uyğotdi. Melvil filmi moda bölgan artxaus radikalizmidan xoli edi, şu sababli öşa paytda eʼtiborsiz qoldi. Rejissyorni de Gollni yaşirinça oqlaşga intilişda ayblaşdi, «de Gollçi Qarşilik jangçilarining samurayça qatʼiyati»da esa Melvilning köplab boşqa filmlaridagi gangsterlar bilan halokatli öxşaşlik topişdi. 1960-yillar tanqidçilarining fikriça, ularni tantanavor, eskirgan sadoqat, qurbonlik va şaraf kodeksiga amal qiliş birlaştiradi.

Operator Per Lomm nazorati ostida ötkazilgan restavratsiyadan söng, 2006-yilda Rialto Pictures kompaniyasi öşa paytga kelib butunlay unutilgan Melvil filmini AQŞda çeklangan prokatga çiqardi. J. Xobermanning sözlariga köra, premyeradan deyarli 40 yil ötib kinokartina nihoyat «vaqt tumanlaridan epik fojia va rejissyorlik karyerasining çöqqisi sifatida suzib çiqdi». AQŞda film 741 733 dollar yiğdi. Nyu-York tanqidçilar assotsiatsiyasi «Armiya soyalari»ni yilning eng yaxşi xorijiy filmi deb atadi. 2007-yil may oyida lenta Criterion Collection homiyligida DVD körinişida çiqdi.

«The New York Times» muharriri uçun filmning asosiy mavzusi — «qahramonona behudalik». J. Rozenbaum «Armiya soyalari»ni Melvilning eng yaxşi filmi deb biladi, unda rejissyor filmlari uçun anʼanaviy bölgan giperერkaklik stoitsizmi pozasi niqoblangan tanqid qilingan. Venturaning qahramoni film davomida tobora noaniq qarorlar qabul qilişga majbur böladi, ular esa heç narsaga olib kelmaydi: oxirida maʼlum böladiki, filmning barça qahramonlari halok bölgan. Filmdagi yagona ayol (Simona Siño-re ijrosida) erkaklarni takror-takror qutqaradi, erkaklar esa uni ham, özlarini ham halokatga olib keladi. Hobermanni ayniqsa «ötkinçi nigoh» hayratga soldi, u bilan [filmning sönggi kadrlarida] Siño-re yaqinlaşib kelayotgan oxirni tan oladi.

Tanqidçi V. Dyomin fikriça, «Armiya soyalari» va «Oxirgi maʼlum yaşaş joyi» filmlarida Ventura ziyolilar rolini ekranda mujassamlaştirgan, ular «insoniy bölmagan ahvolga tuşib qolgan, bunda eng toza ruhiy intiliş insoniylikka aylanadi», lekin Melvil filmida u öşa vaziyatning «musbat variantini» öynagan. Tanqidçining fikriça, «Armiya soyalari»da Ventura çuqur madaniyatli va hamdard insonni öynaydi, u zulm kuçlari maydonida turadi, undan çiqib ketişni xohlardi, lekin şafqatsiz va rahmsiz qarorlar qabul qilişga majbur böladi, bular uning haqiqiy xarakteriga zid. Uning qahramoni öziga nisbatan yengillik kutmaydi, şu bilan birga soddadil va tajribasiz ziyoli bölib qoladi, yaşirin kuraş voqeliklari uning uçun heç qaçon ikkinçi tabiatga aylanmaydi: «Uning barça energiyasi içkarida, u vaqti-vaqti bilan qisqa, közni qamaştiruvçi portlaşlar bilan yonadi, sirtda esa öşa „çexovça“ uy qiyofasi — litsey professori yoki maşhur gazetaning şarhlovçi muxbiri kabi kabinet çuvalçangi».

Emi Tobin «Armiya soyalari»ni uruşda qabul qilingan qarorlarning ularni qabul qilganlar uçun axloqiy narxi haqidagi film sifatida talqin qiladi. Hatto okkupatsiyani boşidan keçirganda ham, filmning qahramonlari öz aybining bosimidan va inson tabiatidagi «çirigan doğ»dan xalos bölmas edi. Uruş ularni insonning qora çuqurliklariga şönğişga majbur qildi, eng yaqin odamini öldirişga qodir ekanliklarini anglab yetdilar. «Bu soyalar tumanida adaşib ketiş oson, undan çiqiş esa har doim ham mumkin emas», — deb yozadi «The New York Times» sahifalarida Manola Dargis.

Time Out: «Sadoqat mavzusi (va uning narxi) rejissyor mahorat bilan boşqaradigan eng muhim masalalardan biridir: bostirilgan his-tuyğular, tartib-intizom, işonç, oddiy qahramonlik, xiyonat, azob. Saspens bilan töla tungi çiqişlar operator Per Lomm tomonidan kulrang metall tusi aralaşgan ajoyib xira ranglarda işlangan».

J. Xoberman: «Melvil öz tajribasini Qarşilik safida kuraşdan ötkazib, uni uslubiy şiddat, kosmik fatalizm va özining gangster filmlaridagi dahşatli yolğizlik elagidan ötkazganda, yuksak haqidagi tasavvurlarini töliq amalga oşirdi. „Armiya soyalari“ — spartaça ixçam film. Filmning nomi umuman metaforik emasligini esa faqat muzdek yakunlaniş paytida tuşunasan».

Emi Tobin: «Eng dahşatli şaroitlarda ham odamlar jasorat va mardlikka qodir. Biroq asosiy fojia şundaki, bunday qahramonlik faqat uruş deb ataladigan makonda amalga oşişi mumkin. Filmning sovuq gözalligi, rangsizlangan palitrasi va deyarli ötib bölmas qoronğuligi (filmning nomiga işora) tomoşabinni sekin-asta qabrtoşlar qatoriga — qora fonda oq harflarga olib boradi».