Ashes and Diamonds

Filmning (va Yejji Andjeyevskiy romanining) nomi polyak şoiri Tsiprian Norvidning sheʼridan olingan:

Rejissyor: Andjey Vayda

Ssenariy: Yejji Andjeyevskiy, Andjey Vayda

Prodyuser: Andjey Vayda

Operator: Yejji Vuyçik

Rassom: Roman Mann

Kompozitorlar: Filip Novak, Yan Krents

Montaj: Xalina Navrok

Zbigniev Tsibulskiy — Matsek

Eva Kşijevska — Kristina

Adam Pavlikovskiy — Andjey

Bogumil Kobela — Drevnovskiy

Vatslav Zastşejinskiy — Şuka

Adolf Xronitskiy — Podgurskiy, Şukaning yordamçisi

Yan Tsetserskiy — portye

Stanislav Milskiy — Penenjek

Zbigniev Skovronskiy — Slomka, restoran egasi

Yuzef Peratskiy — Putsyatskiy

Ignatsi Maxovskiy — mayor Florian (Vaga)

Xalina Kvyatkovskaya — Staneviçning xotini

Artur Mlodnitskiy — Kotoviç

Aleksander Sevruk — Svetskiy

Viktor Grotoviç — Frantsişek Pavlitskiy

Ferdinand Matisik — Staşek Gavlik

Barbara Kraffuvna — Stefka, Staşekning kelini

Zofya Çervinskaya — buffetçi Lili

Tadeuş Kalinovskiy — Veyxert

Yejji Adamçik — mayor Vrona

Grajina Stanişevskaya — Xanka Levitskaya

F. Şopen, la major polonezi, Op. 40.

M. Oginskiy, «Vatan bilan xayrlaşuv» polonezi.

«Monte-Kassinoda qizil gullar», Alfred Şutsning qöşiği, sözlari Feliks Konarskiyniki.

«Qoronği tun», N. Bogoslovskiy qöşiği (sözsiz ijro etiladi).

«Janubiy Ural», V. Solovyov-Sedoy qöşiği, sözlari A. Fatyanovniki.

Yejji Andjeyevskiyning «Popiół i diament» romani (pol. Popiół i diament) adabiy prototipning muallifi tomonidan 1948-yilda naşr etilgan. Filmning ssenariysi adabiy manbaning erkin moslaşuvidir. Andjeyevskiyning romani sotsialistik Polşada maktabda öqiş uçun majburiy edi va PPR hokimiyati tomonidan yaxşi qabul qilingan edi.

Dastlab romanni Erviн Aksyor va Antoniy Bogdzeviç ekranlaştirişi rejalaştirilgan edi. Andjey Vayda bu haqda 1957-yilda Tadeuş Yançardan bildi. Andjeyevskiyning romanini Vaydaga uning ikkinçi rejissyori Yanuş Morgenştern tavsiya qildi, u bunda filmga yaxşi material ekanini kördi. 1957-yil 15-noyabrda Vayda Andjeyevskiyga xat yöllab, romandan film yaratişni taklif qildi. U adabiy asarning ikki asosiy mavzusini çiqarib taşladi: Antoniy Kosetskiy tarixini va ösmir bolalardan taşkil topgan uyuşgan yer osti harakatini. Birinçi öringa Matsek bilan Şuka örtasidagi qarama-qarşilik motivi çiqdi. 1957-yil noyabrida Vayda Andjeyevskiy bilan şaxsan uçraşdi va dekabr oyining katta qismini ssenariy ustida jadal işlaşga bağişladilar. Ijodkorlar yon syujet çiziqlarini qoldirib, vaqt birligi klassik tamoyilini saqlaş uçun harakat vaqtini bir keça-kunduzgaça qisqartirişga qaror qilişdi. Ssenariy ustidagi ish 1958-yil yanvarida yakuniy tugallandi, bunga 17-yanvarda ssenariylarni baholaş komissiyasida körib çiqilgani dalil böladi. Komissiya raisi Tadeuş Karpovskiy oxir-oqibat filmni işlaşga rozi böldi, ammo «ssenariyni işlab çiqişdagi dramaturgik va [...] mafkuraviy xarakterdagi şubhalar»ni bildirdi.

Ssenariy tasdiqlangandan söng, rejissyor «Kadr» kinostudiyasida suratga olişga tayyorgarlik körişga kirişdi. Dastlab suratga olişni Lodzda ötkaziş rejalaştirilgan edi, lekin oxir-oqibat xayoliy Ostrovetsni Vrotslavdagi 2-sonli badiiy filmlar studiyasida suratga olişga qaror qilindi. Bu mablağlarni tejaş, şuningdek, bahsli loyiha ustida tösiqsiz işlaş zaruriyati bilan boğliq edi. 1958-yil 3-fevralda kinematografiya böyiça vazifani bajaruvçi direktor Yejji Levinskiy filmni işlab çiqarişni boşladi. Şu vaqtda Markaziy kinematografiya boşqarmasi tugatildi, uning örniga 1957-yilda Oliy kinematografiya boşqarmasi taşkil etildi. 1958-yil bahorigaça boşqarmaning raisi bölmagani sababli, deyarli erkin harakat qilgan Levinskiy kommunistik partiya nazoratidan qoçib, filmni işlab çiqarişni boşlaşga qaror qildi. Suratga oliş Tşebnitsada ham ötkazildi.

Avval studiyada qurilgan interyer sahnalari, söngra oçiq havodagi sahnalar suratga olindi. Asosiy harakat joyi — «Monopol» mehmonxonasi böldi — ramziy element — muassasa böron kabi harbiy yillardan keyin ham özining sobiq nafisligini saqlab qolgan, lekin aslida u allaqaçon inqirozga yuz tutgan edi. Suratga oliş şuningdek Varvara avliyo çerkovida, Frantsişkanskaya köçasidagi daromadli uyda va Tşebnitsa yonidagi kiçik ibodatxonada ötkazildi.

Aktyorlar tarkibini tanlaşda rejissyorga Morgenştern yordam berdi. Aynan uning talabi bilan Vayda Matsek rolига Zbigniev Tsibulskiyni tanladi, garçi dastlab Tadeuş Yançar taklif qilinişi rejalaştirilgan edi. Kostyum rassomi Katajina Xodoroviç va tarixiy haqiqatlarga qarşi ölaroq, boş aktyor öz kiyimida öynaşga qaror qildi: kurtka, jinsi şim va sayyohlik botinkalari (pioneerka), yelkasida brezent sumka bilan. Tsibulskiy köriş qobiliyati zaifligi sababli yana bir jasur tanlov qildi: Vaydaning eʼtirozlariga qaramay, u qora közoynakda öynadi. Şuka rolini Vatslav Zastşejinskiy oldi, Kristinani esa rejissyorning dastlabki şubhalariga qaramay, Eva Kşijevska ijro etdi. Andjey rolini Adam Pavlikovskiyga, Drevnovskiy rolini esa Bogumil Kobelaga topşirişdi.

«Popiół i diament» filmining suratga olinişi rasman 1958-yil 4-martda boşlandi (birinçi kun aslida 6-mart edi) va 7-iyunda tugadi, jami 60 kunlik suratga oliş böldi. Ular Vrotslav studiyasining ikki zalida — katta va kiçik zallarda olib borildi. Oçiq havoda suratga oliş noqulay ob-havo şaroiti tufayli suratga oliş guruhi uçun köp taşviş keltirdi. Ijodkorlar tanlagan kadr formati yangilik edi — uning tomonlar nisbati 1:1,85 bölib, bu polyak kinosida ilgari heç qaçon işlatilmagan edi. «Popiół i diament»ning asosiy sahnalari orasida Matsekning barda stakanlardagi spirtni yoqişi sahnasi bor; Vayda ortidan bu epizod ğoyasi Yanuş Morgenşternga tegişli deb hisoblanadi.

Vaydaning eng katta muammosi hokimiyatni «Popiół i diament»ni körsatişga köndiriş edi. Filmning premyerasi uçun tuzilgan dasturçada rejissyor öz ğoyasini oçib berdi. Uruşning sönggi kunida, birinçi tinç tong oldidan, Matsek yoşligiga qaramay, okkupatsiya ötmişining oğir yukini kötarib, çarçaganini tuşunadi. U qahramonliklardan çarçagan, bu oğir yukdan xalos bölişni istaydi, u har bir askar oldiga qöyiladigan tanlov oldida turibdi. U yangi hayot boşlaşni istaydi, lekin buyruqqa böysunib, yana öldiradi:

«U odamni öldirişni afzal köradi, hatto öziga qarşi bölsa ham, faqat qurolini bermaslik uçun, u faqat öziga va yaxşi yaşirilgan, işonçli, öq otmaydigan pistoletiga tayanadigan avlodning vakili sifatida ish tutadi…»

Vayda «bu böysunmas bolalarga» bölgan muhabbatini tan oladi, ularni yaxşi biladi, ularning «çigal va qiyin dunyosini» oçişni istaydi, özi ham şu avlodgamansub. Rejissyorning xotiralariga köra, bu oçiqlik, mavjud rejimga qarşi kuraşganlarga muhabbat sözlari, filmni ekranga çiqariş uçun masʼul bölgan amaldor ayolni çöçitib yubordi. U Vaydaga matnni senzura ötkazmasligini aytdi. Şunga qaramay, dasturça çop etildi va film prokatga çiqdi.

Partiya ziyolilari Matsek Xelmitskiyning filmning boş qahramoni bölganidan norozi edi. U partiya funksionerini öldirgan bölsa ham, romantik nurini yöqotmadi. Andjeyevskiyning özi aralaşib, adabiy hamkasblarining qöllab-quvvatlaşi bilan PORP faollarini filmning töğri mafkuraviy ğoyasiga işontirdi. Roman muallifisiz Vaydaning asarini tomoşabinlar heç qaçon körmagan bölardi. Rasmiy marosim 1958-yil 7-iyulda bölib ötdi, şundan söng «Popiół i diament» kinoteatrlarda prokatga ruxsat etildi. Aleksandr Fordning (uning «Haftaning sakkizinçi kuni» kitobi taqiqlangani sababli) filmning prokatini taqiqlaş talabiga qaramay, uning rasmiy premyerasi 1958-yil 3-oktyabrda bölib ötdi. Qaror qabul qiluvçi şaxslar bir oz ikkilanişdan söng, filmda polyak yer osti harakatining mustaqillik uçun kuraşi maʼnosizligi körsatilgan deb hisobladilar. Şunga qaramay, hali ham mavjud bölgan mafkuraviy şubhalar tufayli «Popiół i diament» Kann kinofestivalining asosiy tanlovida iştirok etişiga ruxsat berilmadi. Keyin rahbariyatning roziligi bilan Levinskiy Vaydaning işini Venetsiya xalqaro kinofestivaliga yubordi. Tanlovdan taşqari namoyiş etilgan kartina eʼtiborni tortdi va Xalqaro kino tanqidçilari federatsiyasining (FIPRESSI) mukofotiga sazovor böldi.

SSSRda filmni namoyiş etişga faqat 1965-yilda ruxsat berildi.

Filmda Vayda uçun xos bölgan barokko ekspressiyasi yetarli. Unda — eng birinçi kadrlardan boşlab — nasroniy ramziyligi faol işlatilgan. Polşaning ketayotgan va uruşdan keyingi Polşasi örtasidagi qarama-qarşilik Oginskiy polonezi ostida ekzistensial drama sifatida tasvirlangan, finali esa kartinaga tarixiy fojia uluğvorligini beradi. Vizual yeçimlarga «Asfalt örmonlari» va boşqa noir filmlari taʼsir körsatgan.

Aynan «Popiół i diament» filmida Zbigniev Tsibulskiy özining eng yaxşi rolini ijro etdi. Bu rolni ijro etişda u «Sababsiz isyonçi»dagi Jeyms Dinga taqlid qilgan.

1959 — «Film» haftalik jurnalining 1958-yilgi eng yaxşi polyak filmi uçun mukofoti.

1959 — Venetsiya xalqaro kinofestivalida FIPRESSI (Xalqaro kinomatbuot federatsiyasi) mukofoti.

1960 — BAFTA mukofotiga ikkita nominatsiya: eng yaxşi film, eng yaxşi xorijiy aktyor (Zbigniev Tsibulskiy).

«Popiół i diament»ning mavzuiy davomi sifatida Vayda 35 yil ötib suratga olişi kerak edi — «Toj kiygan burgutli uzuk» filmi. Uşbu filmga rejissyor «Popiół i diament»dan avtoiqtibos kiritdi — Matsek döstlari xotirasiga qadahlardagi vodkani yondiradigan maşhur sahna. «Popiół i diament» suratga olinganda qadahlarda aslida benzin bölgan, çunki u spirtga qaraganda yorqinroq alanga beradi.