Assa

Sergey Bugayev — Bananan, restorandagi xonanda, Alikaning sevgilisi

Tatyana Drubiç — Alika, hamşira, Krymovning sevgilisi

Stanislav Govorukhin — Andrey Valentinoviç Krymov (Svan), jinoiy avtoritet, sexçi

Dmitriy Şumilov — negr Vitya, Banananing dösti

Viktor Beşlyaga — Albert Petroviç, liliput, Krymovning sobiq şerigi

Anita Jukovskaya — Zoya, Albertning rafiqasi

Aleksandr Başirov — Şurik Babakin, Krymovning şerigi, soxta Havo kuçlari mayori

Ilya Ivanov — Arkadiy Petroviç (Şar), Krymovning şerigi

German Şorr — Çir, Krymovning şerigi

Anatoliy Slivnikov — Goşa (Ambal), Krymovning şerigi

Svetlana Tormakhova — Marya Antonovna, Banananing onasi

Andrey Khalyavin — Vadim (Soqol), KGB xodimi

Irena Kuksenayte — Lena, Soqolning hamrohi

Dmitriy Dolinin — Pavel I

Aleksandr Domogarov — Aleksandr I

Kirill Kozakov — Platon Zubov

Aleksandr Inşakov — restoranda Babakinni urgan odam

Aleksandr Spory­khin — Baranov, militsiya bölimida uşlangan şaxs

Musiqaçilar (kameo):

Viktor Tsoy

Sergey Ryjenko

Timur Novikov

Andrey Krisanov

Georgiy Gurʼyanov

Yuriy Kasparyan

Igor Tixomirov

Muallifning ovozi — Natan Eydelman

Ssenariy mualliflari: Sergey Livnev, Sergey Solovyov

Boş rejissor: Sergey Solovyov

Rejissor: Viktor Traxtenberg

Boş operator: Pavel Lebeşev

Operatorlar: Yuriy Yakovlev, Yuriy Kobzev

Boş rassom: Marksen Gauxman-Sverdlov

Kompozitor: Boris Grebenşikov

Tovuş operatori: Ekaterina Popova

Montajçi: Vera Kruglova

Filmga asl musiqa: Boris Grebenşikov va «Akvarium» guruhi

Film direktori: Vladimir Dudin

Filmning işçi nomi «Assa» — «Salom, bolakay Bananan!» bölgan; kinosinovlar ham şu nom ostida ötgan. Boş qahramonning ismi — «Bananan» — filmda yangragan «Salom, bolakay Bananan» qöşiğidagi personajning ismi edi. Bu qöşiqni Yuriy Çernavskiy özining maşhur «Bananan orollari» rok-albomida yozgan va ijro etgan, albom 1983-yil fevralida yozilgan.

Filmning nomini Banananning ijroçisi Sergey Bugayev taklif qilgan. Sergey Solovyov bilan suhbatdan:

— Aytgança, bu «Assa» nomi umuman qayerdan paydo böldi?

— Bu hammasi Serëja Bugayev, «Afrika» tufayli. Dastlab film «Salom, bolakay Bananan» yoki yana qandaydir boşqaça nom bilan atalgan, göyo «salom, yangi bola» maʼnosida. Bir kuni tunda Serëja oldimga kelib dedi: «Filmni „Assa“ deb ataymiz!» — «Lekin nega „Assa“?» — «Muhim emas, agar filmga omad tilasangiz, „Assa“ deb ataing, — deb turib oldi Afrika. — Nega ekanligini ertaga aytib beraman». Uni qutuliş uçun şunçaki vaʼda berdim. Ertasi kuni u «toza» va «nopok» qutqarilgan jonzotlar haqida, Eski Ahddagi Nuh haqida, körfazdan tuşib, «Ass-s-sa!!» deb qiçqirgani haqida qandaydir sözboz gap aytdi. Keyin esa, meni bularning hammasi bilan qançalik çarçatganini tuşunib, Bugayev dedi: «Mayli, unday xohlamasangiz, bu nomni qisqartma sifatida körişingiz mumkin: „Avtor Solovyov Sergey Aleksandroviç“».

«Assa» şiorini rok-muhitga rassom Oleg Kotelnikov kiritgan, bu şior «Kamçatka» bilan boğliq muhitda keng qöllanilgan.

2012-yilda Sergey Bugayev Yaltada «2-Assa-2» filmi namoyişida nomning kelib çiqişi haqida quyidagi versiyani taqdim etdi:

Yaltada filmni suratga olayotganimizda köp Massandra vinosini içardik. Bir kuni «Massandra» sözining birinçi harfini, keyin esa oxirgi bir neça harfini öçirib taşladik. Şunda çiroyli içimlik — «Assa» hosil böldi. Keyinçalik hatto vino zavodini «Assa»ga qayta nomlaş va bunday çiroyli nomli içimlik işlab çiqarişni taklif qildik.

Qahramon Banananning barça qöşiqlaridagi vokal qismlarini Sergey Ryjenko ijro etadi, u özini özi ijro etgan rolda ham suratga tuşgan. Dastlab Banananning rolini Boris Grebenşikovga taklif qiliş rejalaştirilgan edi, Krymov rolini esa rejissyorga Aleksandr Rozenbaumni taklif qilişgan. Ikkinçisi borasida Solovyovda şubhalar bor edi, Grebenşikov esa u va qahramon örtasida yoş farqi katta ekanini va har kim öz ishi bilan şuğullanişi kerakligini aytib rad etdi. Örniga musiqaçi Solovyovga yoş rassom Sergey Bugayevni yubordi. Grebenşikov kadr ortida ijro etgan qöşiqlardan biri — «Oltin şahar». Bu sahnada sevişgan Alika va Bananan kelajakda heç narsa bölmasligini his qilib, Yalta osma yölidagi kabinada yuqoriga va pastga jim «suzib» yuradi. Sanʼatşunos Aleksandr Kazakeviçning talqiniça, Grebenşikov ijrosidagi bu qöşiq filmda heç bir marta kadrda öpişmagan Alika va Banananning sevgi tarixining leytmotivi bölib xizmat qiladi — iztirobli, şiddatli, qurbonlikka tayyor sevgi.

Boş qahramonning ismi Alika — ssenariy muallifi Sergey Livnev şunday qöygan, çunki öşa paytda u aktrisa Alika Smexova bilan munosabatda edi va keyinçalik uning rafiqasi bölgan sevgilisining ismini abadiylaştirmoqçi bölgan. Tatyana Drubiç filmda öz qahramoni Alika tilidan öz ismi haqida şunday deydi: «Bemaʼni ism, şu. Onam Aleksandra deb atamoqçi bölgan, otam esa Lika. Ikkalasi örtaça bölib qolişdi. Alika bölib çiqdi. Vahşiylik, har qanday murosa kabi».

Film 1986—1987-yillar qişida Yaltada suratga olingan. Alika va Krymov «Oreanda» mehmonxonasida yaşagan. Banananing işlagan restorani, Krymov bilan Alika tuşlik qilgan joy, şuningdek Babakin bilan janjal sodir bölgan joy va Viktor Tsoy işga joylaşgan joy (Banananning örniga) «Tavrida» mehmonxonasining öng qanotida joylaşgan. Yonida «Yalta — Gorka» osma yöli (Yalta qirğoğidan Darsan tepaligigaça) joylaşgan, Alika va Bananan şu yölda sayr qilişgan. Film ekranga çiqqandan keyin u şaharning diqqatga sazovor joyiga aylandi. Krymovni videokuzatuv ostiga oliş sahnalari Nikita botanika boğida suratga olingan.

Kiçik noaniqlik Krymov va Banananning Yaltadan Simferopolga, hipodromga sayohati bilan boğliq. Film voqealari 1980-yilda bölib ötadi, holbuki Simferopol hipodromi 1970-yillarning boşidayoq faoliyatini töxtatgan edi. Bu epizod Moskvadagi hipodromda suratga olingan.

«Istayman özgarişlarni» qöşiğining ijrosi bilan boğliq epizod Moskvada, Gorkiy nomidagi Madaniyat va istirohat boğidagi Yaşil teatrda suratga olingan. Massovka uçun haq tölaş örniga, syomka guruhi «Kino» guruhining bepul konsertini taşkil qildi, aynan şu konsert davomida epizod suratga olingan. Syomka xususiyatlari tufayli qöşiq fonogramma ostida ijro etilgan. Konsertning qolgan qismi jonli ijro etilgan. Bepul konsertga kelgan tomoşabinlar sahnani suratga oliş uçun uzoq tayyorgarlik körilganidan şunçalik ğazablanişdiki, xavfsizlik texnikasi yuzasidan tayyor turgan öt öçiriş maşinasini ağdarib taşlaşgan.

Tarixiy sahnalar Leningraddagi Mixaylovskiy qalʼasida suratga olingan.

Bir epizodda Krymov Vladimir Vysotskiyning «Döst haqida qöşiq»ini xirgoyi qiladi. Krymovni ijro etgan Stanislav Govorukhin «Vertikal» filmining rejissyori bölgan, bu filmda uşbu qöşiq muallifning özi tomonidan ijro etilgan:

Film davomida personajlar köplab adabiy va musiqiy asarlarni keltiradi va ijro etadi.

Banananning «Kelajakçi Vladimir Mayakovskiy, pul uçun tuğilmagan» degan iborasi kam maʼlum va saqlanib qolmagan Mayakovskiyning «Pul uçun tuğilmagan» filmiga (Jek London romani «Martin Iden» ekranlaştirilgan asari) işoradir.

Kinoteatrda Alika va Bananan Charli Chaplin iştirokidagi «Tinç köça» filmini tomoşa qilişadi.

Krymov Puşkindan iqtibos keltiradi:

Bananan Alikaga qaratib aytgan «Kim sening oldingga paroxodda kelib qoldi? Daniya şahzodasimi?» degan iborasi Uilyam Şekspirning «Gamlet» fojiasiga işora qiladi.

Liliputlar teatri artistlari Imre Kalmanning «Silva» operettasidan parçalarni ijro etadilar.

Krymov, Albert va Zoyaning Nikita botanika boğida sayr qiliş sahnasida I. S. Bax-ning fa minor xoral preludiyasi «Iç ruf zu dir Herr Jesus Christ» yangraydi.

Negr Vitya xorijiy artist qiyofasida mehmonxona vestibyulida «Beyond the Sea» qöşiğini va Stingning «Moon over Bourbon Street» qöşiğini xirgoyi qiladi («The Dream of the Blue Turtles» albomi bu qöşiq bilan 1985-yilda çiqqan). Banananning xonasida «The Firstborn Is Dead» albomidan olingan Nik Keyvning fotosurati osilgan, albom 1985-yilda çiqqan.

Bir epizodda Alika va Krymov radioda Jo Dassenning «Salut» qöşiğini tinglaşadi.

Soxta mayor monologi Gagarin haqida — aktyor Aleksandr Başirovning sof improvizatsiyasi, u ssenariyda yozilgan matnni yodlay olmagan. Filmda Gagaringa yana bir işora bor: uning portreti Banananning xonasida osilgan.

«Oreanda» mehmonxonasi maʼmuriyatining syomkalarni ötkazişga dastlabki rad javobi faqat Sergey Solovyov Boş kotib Mixail Gorbaçyov manziliga umidsizlikda yuborgan telegrammadan keyingina hal bölgan. Tasodifan töğridan-töğri manzilga yetib borgan telegramma uni şunçalik ğazablantirdiki, masala zudlik bilan hal etilgan.

Film personajlari ötadigan dengiz böyidagi Brejnev portreti mahalliy rassom tomonidan syomkalar uçun maxsus tayyorlangan. Boş kotib vafotidan bir neça yil ötib portretning dengiz böyida paydo bölişi mahalliy aholi orasida eng ğalati taxminlarga sabab bölgan.

Mualliflar Banananning patefonida palma daraxtini joylaştiriş ğoyasini 1980-yillarning örtalarida SSSRda skа uslubida çalgan birinçi guruh «Kabinet» şou-konsertida bölganlaridan keyin olgan.

Banananning xonasidagi sanʼat buyumlari — «Kommunikativ quvur» (ingl. The Communication Tube) va «Temir parda» (ingl. Iron Curtain) — «Uya» guruhi (yönalişi «Moskva analitik kontseptualizmi») tomonidan yaratilgan.

1988-yilda «Kinotomoşabin yöldoşi» jurnalining martdagi sonida kinotanqidçi Grigoriy Simanoviç filmning janrini şunday taʼriflagan: detektiv-sarguzaşt, ijtimoiy-psixologik, musiqiy-sheʼriy melodrama, publitsistika, mistika va yumor elementlari bilan. Tanqidçining fikriça, film yoşlar ommaviy rok-madaniyatining «qayta quriş» uçun kuraşdagi örni masalasiga javob berişga harakat qiladi.

Publitsist Aleksandr Nefedov şunday taʼkidlagan: «Tsoy juda öz vaqtida halok böldi, Bananan yurak zarbasini juda öz vaqtida oldi va tubsiz çuqurga ğoyib böldi. Çunki «Assa» tomoşabinlarni yiğa boşlaganidan bir neça yil ötib, Krymovlar zamoni keldi, bunda Banananlarga örin yöq… «Assa»ning optimistik pafosi fojiali haqiqatga aylandi. Biz özgarişlarni xohladik, biz sehrlangan Banananlar mamlakatida yaşaşni xohladik — lekin özimizni tanqidçi va qöli egri Krymovlar mamlakatida topdik. «Assa»ning va biz hammamizning çuqur fojiasi şunda».

Galina R. Ivankinaning fikriça, «Sergey Solovyov dolzarb, lahzalik asar suratga olgan, unda hamma narsa Viktor Tsoyning yakuniy qöşiğiga böysundirilgan».

Rejissyorning özi «Afişa»ga bergan intervyusida şunday fikr bildirgan: «Hayot körsatdiki, «Istayman özgarişlarni!» qöşiği bilan gap juda şubhali. Çunki men öşa Gorkiy boğidagi ön ming kişilik olomonda qöllarimni silkitib turgan edim. Va öşa olomonda — qon bilan kafolat bera olaman — heç kim qanday özgarişlarni xohlayotganini bilmas edi va heç kim ularni haqiqatan xohlamas edi. Şunday bölib çiqdiki, men birinçi «Assa» bilan, işoning yoki işonmang, provokator eçki rolini öynadim. Albatta, «Özgarişlar!» deb qiçqiriş oson emas, özing nimani xohlayotganingni bilmasdan turib».

Rossiyalik rejissyor, ikki Milliy teatr mukofoti «Oltin niqob» laureati Anton Fyodorov drama sanʼatiga qiziqişi sakkiz yoşida namoyon bölganini, onasi uni «Assa» filmiga kinoteatrga olib borgandan keyin ekanini daʼvo qilgan. Filmda yangragan Viktor Tsoy va Boris Grebenşikov qöşiqlari unga kuçli taassurot qoldirgan, bola seans tugagandan keyin hatto zaldan çiqib ketişni istamagan.

2008-yilda, filmning 20 yilligi munosabati bilan rus musiqa jurnalisti va tanqidçisi Boris Barabanov kinokartinaga bağişlangan «Assa. Özgarişlar kitobi» kitobini çiqardi.