Assault on Precinct 13

Aktyorlar tarkibi:

Jon Karpenter kinoga hali bolaligidan qiziqqan edi. U haftasiga bir neça marta kinoteatrga borardi. Unga amerikaça janr kinosi çuqur taassurot qoldirdi. U dastlab qörqinçli filmlar, fantastika va vesternlarni ajratib körsatardi. Uning sevimli rejissyorlaridan biri Govard Xoks böldi, u turli janrlarda muvaffaqiyatga erişgan edi. Keyinçalik Karpenter «rejissura nima va rejissyor kim ekanligini» aynan Xoks filmlari tufayli bilganini eslagan. Bölajak ssenariy muallifi va rejissyorning yana bir çuqur qiziqişi musiqa edi. Bu uning otasi — kompozitor va universitet öqituvçisi Govard Ralf Karpenterning taʼsiri bilan boğlanadi. Gitara çalişni örganib, u döstlaridan iborat yoş rok-n-roll guruhining aʼzosi böldi. Bu guruh bilan Jon Amerikaning köplab kiçik şaharlariga sayohat qildi. U bu davrni eng iliq hislar bilan eslaydi va uni «hayotning eng yaxşi yillari» deb ataydi. Öşa paytda unga bunday turmuş tarzi yoqardi va heç narsani özgartirişni istamasdi. Biroq ota-onasining taʼsiri ostida u öqişga kirişga va hayotda jiddiy biror narsaga erişişga qaror qildi. Avval u Kentukki Ğarbiy universitetida öqidi, bu yerda otasi musiqa fakultetiga boşçilik qilardi. Keyin esa Janubiy Kaliforniya universitetining kino bölimida öqidi. Şu davrda u özini kinoga bağişlaşga qaror qildi. Orson Uells, Jon Ford, Govard Xoks va Roman Polanski kabi rejissyorlarning maʼruzalari unga katta taʼsir körsatdi va kinoda işlaş niyatini yanada mustahkamladi. Uning talabalik ishi bölgan 1970-yildagi qisqa metrajli «Bronko Billining tirilişi» filmi prodyuserlarning eʼtiborini tortdi va uni kino doiralarida ança maşhur qildi. Keyingi yili 43-«Oskar» mukofoti marosimida u eng yaxşi qisqa metrajli film nominatsiyasida ğalaba qozondi. Biroq Gollivudning jozibali istiqbollariga qaramay, yoş rejissyor kam byudjetli «mustaqil» kinoga ötişni tanladi. Keyinçalik öqiş va şakllaniş davri haqida gapirar ekan, u Gollivudda muvaffaqiyatga erişiş uçun faqat isteʼdod yetarli emasligini, balki matonat va jamlanganlik ham kerakligini aytgan: «Tizim şunday tuzilganki, uni faqat fanatik darajada qatʼiyatli odam yorib ötişi mumkin. Aks holda heç narsa çiqmaydi. Men va doimiy guruhim asta-sekin, sekin, lekin işonç bilan, deyarli haq tölanmaydigan kam byudjetli filmlardan boşlab harakat qildik».

1974-yilda Karpenterning kam byudjetli ilmiy-fantastik «Qoronği yulduz» filmi ekranga çiqdi. Bu asarning birinçi varianti universitet kino fakulteti uçun suratga olingan qisqa metrajli film edi. Bir qator sabablarga, avvalo moliyalaştiriş bilan boğliq sabablarga köra, yakuniy variantni tugatiş uçun yana uç yarim yil kerak böldi. Frantsuz kino tanqidçisi Jak Lursel bu filmni original va topqir rasm deb baholaydi. Uning «öziga xos ohangi» bor, baʼzi epizodlarda rejissyor «ançagina dramaturgik samaradorlikka» erişgan. Şu muallifning kuzatişiça, «Qoronği yulduz»da Karpenterning original hazil tuyğusi allaqaçon sezilib turadi, uning ayrim sahnalari esa Ridli Skottning «Çet ellik» (1979) filmi uçun «komik eskiz» vazifasini bajaradi. Şundan söng Karpenter yana ikkita juda kam byudjetli film — «Közlar» va «Hujum» uçun ssenariy yozdi. Ularni prodyuserlar J. Steyn Kaplan va Jozef Kaufman moliyalaştirişi kerak edi. Biroq «Közlar» ssenariysini tez orada prodyuser Jon Piters sotib oldi. U bu ssenariy asosida öşa paytdagi sevgilisi Barbra Streysand boş rolda iştirok etadigan film suratga olişni istadi. Natijada film 1978-yilda «Columbia» studiyasida «Laura Marsning közlari» nomi bilan, boş rolda Faye Dunaway bilan çiqdi.

«Közlar» filmining ssenariysi sotilgandan söng, Kaplan va Kaufman diqqatini «13-uçastkaga hujum» filmini yaratişga qaratdilar. Karpenter keyinçalik yozganidek: «J. Steyn Kaplan Janubiy Kaliforniya universitetida öqigan paytlarimdan beri döstim edi. U esa Jozef Kaufmanni Filadelfiyadan bilardi… Aslida ularning otalari «13-uçastkaga hujum» filmini moliyalaştirgan». Bu ikki prodyuserning oilalari filmni moliyalaştiriş uçun CKK Corporation kompaniyasini tuzdilar.

Karpenter Govard Xoks uslubida, «Eldorado» (1966) yoki «Rio Lobo» (1970) kabi vestern suratga olişni xohlardi. Biroq 100 ming dollarlik byudjet buning uçun yetarli emas edi. Şuning uçun u «Rio Bravo» (1959) filmi syujetini zamonaviy şaroitga moslab, öz usulida qayta hikoya qilişga qaror qildi. Karpenter Xoksni amerikalik kinoning eng muhim rejissyorlaridan biri deb hisoblaydi. Uning eng sevimli filmlari qatoriga sarguzaşt melodrama «Faqat fariştalarning qanotlari bor» (1939) va klassik vestern «Rio Bravo»ni kiritadi. Uning fikriça, Xoksning bu va boşqa asarlari öziga xos dunyoga ega, çunki u «sarguzaşt hikoyasi, erkak va ayol munosabatlari hikoyasi» nima ekanligini çuqur tuşunadi. Şuningdek, u Amerika kinosining bu patriarxi uçun «hayot, ölim va xavf haqidagi muallif qaraşi» xos deb hisoblaydi. Karpenter fikriça, bu janr klassigi Amerika kinosi tarixidagi eng buyuk rejissyor va u Xoksni özining «ixtiroçisi» deb ataydi. Amerika tanqidçilari Xoks filmlariga nisbatan baʼzi eʼtirozlarga ega bölsa-da, Yevropada u 1950–1960-yillarda badiiy jihatdan kam baholangan Alfred Xitçkok kabi klassiklar qatorida tan olingan. Cahiers du cinéma jurnalining tanqidçilari Andre Bazen, Fransua Truffo, Jak Rivett va boşqalar Xoksni muallif kinosini yaratgan isteʼdodli ustalar qatoriga kiritdilar. Ularning fikriça, Xoksning eng jozibali tomonlaridan biri uning turli janrlarda kinoşedevrlar yaratiş qobiliyati edi. Karpenterning taqdiri ham şunga öxşaş: u turli janrlarda bir qator muhim filmlar yaratgan, ammo AQŞda «yolğiz amerikalik» bölib qolgan va asosan Yevropada original rejissyor sifatida tan olingan. Jak Lursel Karpenterni Xoksning vorisi va Amerika kinosining bir qator janrlarini yangilagan rejissyor deb ataydi. Talabçan Amerika tanqidçilarining eʼtiborsizligi haqida Karpenter şunday degan: «Frantsiyada men muallifman. Angliyada men qörqinçli filmlar rejissyoriman. Germaniyada men filmmeykerman. AQŞda esa men… şunçaki heç kim».

Ssenariy sakkiz kunda yozildi, bu haqda Karpenter hazillaşib: «Ssenariy tez yozildi, baʼzilar uni „juda tez“ deb aytişardi», deydi. Dastlabki ssenariy variantini «The Anderson Alamo» nomi bilan Karpenter Jon T. Chance taxallusi bilan yozgan (bu «Rio Bravo» qahramonining ismi), ammo titrlarda öz ismini körsatgan. «13-uçastkaga hujum» nomi berilgan bölsa-da, film asosan politsiya bölimi binosida bölib ötadi. Bişopga böysunadigan serjant radio orqali uni «9-uçastka, 13-bölim» deb ataydi, bu noaniq nom esa distribyutor tomonidan berilgan. Filmni distribyutorlarga sotiş bosqiçida rejissyor nomini qisqa vaqtga «Qamal» deb özgartirgan. Postprodyuser bosqiçida distribyutor Karpenter nomidan voz keçib, hozirgi nomni tanladi. Nomda «ön uç» raqamining qöşilişi filmga yanada yomon maʼno beriş uçun qilingan deb hisoblanadi.

Ssenariyda kino tarixiga va Karpenterga ilhom bergan asarlarga köplab işoralar mavjud, xususan, Govard Xoksning vesternlariga. Masalan, Li Zimmer ijro etgan qahramon «Rio Bravo» ssenaristlaridan biri Li Brakettga işora qiladi. Doimo «Çekiş uçun biror narsa yöqmi?» deb söraydigan Napoleon Uilsonning hazili Xoksning köplab vesternlaridagi şunga öxşaş sigaret hazillaridan ilhomlangan. Yana bir ilhom manbai Jorj Romeroning «Tirik öliklar keçasi» klassik zombi qörqinçli filmi bölib, u töda va uning aʼzolari obrazini ekranda körsatiş konsepsiyasiga taʼsir qilgan.

Şuningdek, Serjo Leone va Alfred Xitçkok ijodiga nozik işoralar ham bor. Leone asarlari vestern janrining kanonlarini yangilab, Vahşiy Ğarbning kinoda Amerikadagiga qaraganda realistikroq va şafqatsizroq manzarasini körsatdi. Italiyalik rejissyorning «Ğarbiy yovvoyi ölkada bir vaqtlar» filmi haqida Karpenter hayratlanib şunday degan: «Bu şunday kinoki, undan jağing şunçaki osilib qoladi. Ajoyib, mumkin bölmagan kino. Endi undan keyin nima qiliş kerak? Yaʼni, Genri Fonda va Çarlz Bronson örtasidagi otişmadan yaxşiroq otişmani suratga oliş mumkin emas. Yaxşiroq qiliş umuman mumkin emas». «13-uçastkaga hujum» filmidagi Uilson obrazi Bronson ijro etgan Garmonika qahramoniga taʼsir qilgan deb taʼkidlangan. Şuningdek, Leone va Karpenter asarlarida zöravonlik va qotilliklarning köplab sahnalari mavjud. «Hujum»ning eng maşhur epizodlaridan biri — töda aʼzosi tomonidan qiz bola va muzqaymoqçining yaqindan otib öldirilişi. Şunday şafqatsiz sahna «Ğarbiy yovvoyi ölkada bir vaqtlar» filmida ham bor, u yerda fermer oilasi öldiriladi. Karpenter filmining boşida Xitçkok hayotidagi voqeaga işora bor: Bishop politsiya bölimiga kirib, Liga bolaligidagi voqeani aytib beradi. Yigirma yoşgaça u bölimdan bir neça kvartal narida yaşagan, tört-beş yoşlarida esa otasi uni detektivga xat bilan politsiyaga yuborgan. Detektiv xatni öqib bölgaç, bolaga şunday degan: «Yomon xulq-atvor körsatadigan bolalarni biz kameraga qamaymiz». Truffoning «Xitçkok böyiça kino» kitobining boşida frantsuz rejissyori britaniyalik hamkasbidan uning bolaligidagi, ijodiga taʼsir qilgan maşhur «politsiya bölimidagi voqea» haqida söraydi. U şunday hikoya qilib bergan: «Ha. Menga beş yoş atrofida bölsa kerak. Otam meni xat bilan politsiyaga yubordi. Bölim boşliği xatni öqib, meni 5–10 daqiqaga kameraga qamadi va: „Yomon bolalarga biz şunday munosabatda bölamiz“, dedi».

Film preproduksiya bosqiçida bir neça oy davom etdi. Şu davrda Karpenter asosiy aktyorlar tarkibini tanladi. Bu tarkib asosan tajribali, ammo nisbatan kam tanilgan aktyorlardan iborat edi. Ikki boş rol uçun «Maymunlar sayyorasi uçun jang» (1973) va «Şiba gözali» (1975) filmlarida iştirok etgan Ostin Stoker va Darvin Joston tanlandi. Joston asosan televideniyada işlagan. Karpenterning tanlovida ehtimol Jostonning uning qöşnisi bölgani ham taʼsir qilgan. Oçiq kastingdan söng rejissyor asosiy aktyorlar röyxatiga Çarlz Sayfers va Nensi Loomisni ham kiritdi.

Kamera ortida işlaş uçun Karpenter Janubiy Kaliforniya universitetidagi öquv dösti operator Duglas Nappʼni taklif qildi. Şuningdek, u art-direktor Tommi Li Uollesni, ovoz rejissyori Bill Vernini va rekvizitor Kreyg Sternsni jalb qildi. Uolles eslaydi: «Men bu ish nimadan iboratligini deyarli bilmasdim, lekin u menga işondi va, albatta, mening haqim töğri belgilandi. Bu öşa kambağal kunlarda Jon uçun xarakterli edi. U har qanday iqtidorli odamdan va öz ixtiyoridagi imkoniyatlardan maksimal natija olişga intilardi».

Karpenter filmning asosiy epizodlari uçun rakursli eskizlar (storiborddlar) çizdi. Bularga muzqaymoqçi maşinasi sahnasi, oq tanli töda yetakçisining ölimi, qamal boşlangandan söng Napoleon Uilsonning qöriqçidan kalitlarni olişga urinişlari va Uellsning muvaffaqiyatsiz qoçiş urinişi kiradi.

Maʼlumki, Karpenter ssenariy yozişni eng kam yoqtiradi: «Bu jarayon juda oğir — yolğiz özing biror narsani tahlil qilib, sözlarni joylaştirasan. Suratga oliş esa butunlay boşqa gap: atrofda şovqin-suron, kameralar, aktrisalar. Men suratga oliş maydonçasida özimni uyda kabi his qilaman: köp çekaman, köp qahva içaman».

Suratga oliş 1975-yil noyabrida boşlandi va Minnatdorçilik kuni bilan birga 20 kun içida, 100 ming dollarlik byudjet bilan yakunlandi. Film 35 millimetrli Panavision kamerasida, anamorflangan formatda, 2,35:1 nisbatda, Metrocolor plyonkasiga olindi. Bu Karpenterning Panavision kameralari va linzalari bilan birinçi tajribasi edi. Rejissyor kam byudjetli film suratga olişning öziga xosligi şundaki, imkon qadar kam plyonka işlatiş va har bir sahnani iloji boriça çöziş kerakligini aytgan.

Павilonda ikki hafta işlaganidan söng, taşqarida ikki hafta suratga oliş böldi. Politsiya bölimining içki qismi hozir mavjud bölmagan Producers Studios kinostudiyasi pavilonlarida suratga olingan, köça sahnalari va qamoq kameralari esa Venis tumanidagi eski politsiya bölimida olingan. Sonoraga ketayotgan avtobus Los-Anjeles tezyurar yöllarining yopiq qismida suratga olingan. «Köçalar böroni» tödasining bir neça aʼzosi politsiyaçilar tomonidan otib öldirilgan birinçi sahna Janubiy Kaliforniya universitetida suratga olingan. Töda aʼzolarini şu universitet talabalari öynagan, ular Karpenter taʼkidlaganidek, özlarining ölim usullarini öylab topişdan va özlarini qon bilan böyaşdan katta zavq olganlar.

Art-direktor Tommi Li Uolles filmning birinçi suratga olingan materialini körgan taassurotini eslaydi. Körsatuv prodyuserning «xarobaga öxşaş» kvartirasida bölib ötgan, tasvir oddiy çoyşabga proeksiya qilingan: «Jağim osilib qoldi, boşimning soyasini taşlaydigan darajada tik ötirdim. Bu son-sanoqsiz dollarlarga öxşardi. Bu haqiqiy kinoga öxşardi». Keyinçalik Karpenter bu filmni rejissyor sifatida olgan eng katta zavqi deb eslagan.

Filmning öziga xos badiiy xususiyatlaridan biri musiqa böldi. Uni Jon Karpenter uç kun içida yozgan va Tommi Li Uolles bilan birga ijro etgan. Sintezator tovuşlari, monoton elektron şovqinlar va drum-maşinalardan foydalaniş bu film musiqasini öşa davrdagi kino musiqasining köp qismidan ajratib turadi. Bunday original musiqiy xususiyatlar minimalistik elektron saundtrekning aniq belgilangan uslubini yaratdi, Karpenterning nomi va ijodi aynan şu bilan boğlana boşladi. Bu filmda musiqa ikki asosiy guruhdan iborat: tanib böladigan sintezator ohangli asosiy mavzu va sokin sahnalarda işlatiladigan sekinroq, mulohazali mavzu. Ikki asosiy mavzudan taşqari, film musiqasiga yana qörqinçli ğuvillaşlar va oddiy baraban kompozitsiyalari ham kiradi. Ular köpinça qoronğulikdagi tödani körsatuvçi sahnalarga hamroh böladi. Karpenterda, unga Dan Vaymen yordam bergan, bir neça bir xil sintezator bor edi. Har bir yangi tovuşni yaratiş uçun ularning birini öçirib, boşqasini yoqiş kerak edi, bu esa juda köp vaqt olardi. Karpenter musiqa ustida işlagan paytda juda eski texnologiyalardan foydalanişga majbur bölganini eslaydi: «Kerakli tovuşlarni oliş juda qiyin edi va juda oddiy narsani oliş uçun ham köp vaqt kerak bölardi». Karpenter uç-beş alohida musiqiy parça yaratdi va keyin ularni filmga mos ravişda tahrir qildi.

Asosiy musiqiy mavzu qisman Lalo Şifrinning «Qöpol Garri» (1971) filmi musiqasidan va Led Zeppelin guruhining «Immigrant Song» qöşiğidan ilhomlangan edi. Sintezator riffi va drum-maşina yordamida yaratilgan bu mavzu Devid Bernard va Migel Mera sözlariga köra «faqat tekstura jihatidan, lekin mavzu jihatidan emas» tuzilgan. Heç qanday özgarişsiz uşlab turilgan baland sintezator noti, faqat içki çastota modulyatsiyalaridan taşqari, töda aʼzolarining musiqiy motiviga aylanadi va filmdagi muayyan şafqatsiz voqealar paytida paydo böladi. Filmda sintezatorlar va drum-maşinalar şaharni va tödani ifodalaydi.

Karpenter, şuningdek, leytenant Bishop birinçi marta bölimga kirgan sahnalarda elektr pianinoda çalinadigan qayğuli mavzudan foydalanadi. Bu mavzu filmda qamal paytidagi tinçlik davrida takrorlanadi va qamalning özi uçun musiqiy timsolga aylanadi. Bishop filmning boşida va oxirida aynan şu ohangni xirgoyi qiladi va unga, bir tanqidçi sözlariga köra, «körinadigan manbadan körinmas ijro» beradi. Bernard va Mera oddiy musiqiy yeçimlar yordamida, farqlardan qatʼi nazar, inson xulq-atvorining umumiy maxrajini körsatişga intilişni taʼkidlaganlar.