«Na kray sveta…» — Rodion Nahapetov rejissyorligida Viktor Rozovning «V doroge» pyesasi asosida suratga olingan sovet badiiy filmi. Premyera namoyişi 1976-yil 6-aprelda bölib ötdi. Film 1976-yilda Lyublyanada bölib ötgan III Xalqaro kinoforumda «Inson — mehnat — ijodkorlik» Katta mukofotiga sazovor bölgan.
1Rollarda
Vera Glagoleva, Vladimir Zeldin, Elsa Lezhdey
2Syujet
Filmning qahramoni — moskvalik Volodya (Vova). U ikki yil oldin maktabni tugatgan va şundan beri uçta ish…
Filmning qahramoni — moskvalik Volodya (Vova). U ikki yil oldin maktabni tugatgan va şundan beri uçta ish joyini almaştirgan. Uning beparvoligi va masxaraboz xulqi ota-onasini ezadi va xavotirga soladi. Ota ğazabda Volodyani «hissiz ahmoq» deb ataydi, ona esa uyquda uning uzun soçlarini («patli», otasining sözi bilan aytganda) qirqmoqçi böladi. Yana bir janjaldan keyin Vova Uralning narigi tomonidagi kiçik şaharçada yaşovçi amakisi Vasiyникiga ketişga qaror qiladi.
Amakining oilasi Vovani iliq kutib oladi, lekin bu yerda ham hayotda öz örnini topiş haqidagi suhbatlar muqarrar boşlanadi. Asabiylaşgan Vova bayram dasturxonidan töğri vokzalga yugiradi. Poytaxtlik mehmonni töxtatiş uçun amaki ortidan qizi Simani yuboradi.
Moskvaga ketuvçi poyezdga biletsiz yigitni çiqarişmaydi. Ğazabga tölgan Volodya şpallar böylab yuradi, Sima esa orqada qolmaslikka harakat qiladi.
Ular yöl nazoratçisi bilan uçraşadi — u Moskva jangida kontuziya olgan böladi. Dastlab u yigitlarni iliq kutib oladi, lekin Vova Moskvaning şovqin-suronini yoqtirmasligini bilgaç, uningdan «demak, Moskva uçun hayotingni bermaysanmi?» deb javob talab qiladi va ğazabga minadi.
Sima Vovaga özining tuğma emas, balki amakining farzandlikka olingan qizi ekanini aytadi. Vova quvonib ketadi: «Balki sen… Galya? Zina? Lera? Klava? Anna? Ira? Sveta? Ayt-chi, sen kimsan?.. Sen — sir, topişmoqsan!»
Vova pul topişga urinadi, lekin soxta yozuvlarga duç keladi va yana janjal bilan ketadi: «Sima, qara öğriga — ana ular qanaqa!»
Nihoyat, hayotsevar quriliş ustasi Vladimir Palçikov yigitlarni qurilişda qora işçi qilib joylaştiradi.
U yerda ularni Simaning otasi topadi («izdan, it kabi»). U Vovaga taşxis qöyadi: «Sening içingda qandaydir iflos şayton yaşaydi».
Balandlikda işlovçi yoş Vladimir Palçikov halok böladi. Vova buni boşdan keçiradi va qörquv hamda ölim nima ekanini his qilişga urinadi.
Yigitlar temir yölda yana bir neça masofa yuradi va kema quriş zavodiga işçi bölib joylaşadi: «Men bu yerda çötka bilan böyayman, sen esa nimanidir ur-tasan».
Simada «ikki tomonlama krupoz zotiljam» taşxisi qöyiladi. Volodya unga muhabbatini tan olgan xat yozadi. Huşsiz yotgan Simaga şifokor uni öqib beradi.
Finalda Vova va Sima (yangi köylakda) dalada yugurib, his-tuyğularini baland ovozda aytişadi.
3Yaratiliş tarixi
1960-yillarning örtalarida rejissyor Mixail Kalatozov Viktor Rozovning «V doroge» pyesasini ekranlaştirişga…
1960-yillarning örtalarida rejissyor Mixail Kalatozov Viktor Rozovning «V doroge» pyesasini ekranlaştirişga birinçi urinişni qildi, biroq ish nomi «A, b, v, g, d…» bölgan taklif kino idoralari amaldorlari tomonidan rad etildi. 10 yil ötgaç, Rodion Nahapetov Goskinoga Rozov özining pyesasi asosida yozgan ssenariyni yana taqdim etdi. Bu safar eʼtiroz bildirilmadi. Biroq aktyorlarni tanlaş ham, suratga oliş jarayoni ham «Mosfilm» kinostudiyasi rahbariyati tomonidan juda qattiq nazorat qilindi.
Sima rolining ijroçisi Vera Glagolevani operatorlar studiya bufetidagi navbatda körişdi, u örtoq qizi bilan kelgan edi. Şu paytgaça Glagoleva «Mosfilm»da işlab, filmlar uçun bolalarni tanlaşda yordam bergan. Glagoleva Volodya rolini sinab körayotgan aktyorga hamroh bölişga rozi böldi. U matnni tez yod oldi va juda tabiiy özini tutdi. Nahapetov Veraning erkinligini uning aktrisa karerasiga intilmagani bilan izohladi, şu sababli u hayajonlanmagan. Glagolevaning özi esa unga rolni darhol taklif qilinganini aytadi, şuning uçun u yagona nomzod ekaniga işongan va şu sababli hayajonlanmagan. Aslida Sima rolига boşqa aktrisa tasdiqlangan edi, ammo Rodion Nahapetov Glagolevaning filmda suratga tuşişini talab qildi. Köp ötmay Nahapetov va Glagoleva turmuş qurişdi.
Volodya roliga badiiy kengaş Vadim Miheyenkoni tasdiqladi, uning kino va teatr sohasida oz bölsa-da tajribasi bor edi. Palçikov rolining ijroçisi Aleksandr Feklistovni «Mosfilm» kinostudiyasi direktori Nikolay Sizov maʼqullamadi. Yoş verxolaz Palçikov rolini oxir-oqibat Andrey Rostotskiy ijro etdi.
Tayyor kartinani körib çiqqaç, Goskino rahbariyati uni qayta işlaşni talab qildi. Kinoguruh tuzatişlar va qisqartirişlardan keyin tasmani uç marta Kinematografiya işlari davlat qömitasiga taqdim etdi, va uç marta uni studiyaga qaytarişdi. Rejissyorning sözlariga köra, hatto qayta ovozlaştiriş va urğularni siljitişdan keyin ham film rahbariyat uçun «boşidagidek ötkir va qabul qilib bölmas» bölib qoldi.
Matn: maqola tarjimasi «На край света…» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.