Attack from the Sea

Voqea Örta yer dengizida bölib ötadi. Uşakov eskadrasi Örta yer dengizi yurişi (1798—1800 yillar) davomida Suvorov qöşinlari bilan birgalikda Italiyani Fransiya birinçi konsuli Napoleon qöşinlaridan ozod qiladi.

1798 yil. Fransiyaning harbiy muvaffaqiyatlari Rossiya, Turkiya va Buyuk Britaniyani Fransiyaga qarşi koalitsiya tuzişga undaydi.

Sankt-Peterburgga çaqirilgan vitse-admiral F. F. Uşakov mansabdan çetlatilgan feldmarşal Suvorov bilan uçraşadi. Maʼlum böladiki, Uşakovni poytaxtga uning eski duşmani graf Mordovtsev çaqirgan. U Uşakovni imperator Pavelga flotni admiraltyeystvo ruxsatisiz taʼmirlagani va admiraltyeystvoga şikoyat qilgani bilan ayblamoqçi bölgan. Şikoyatga zanglagan mixlar solingan qopça ilova qilingan edi, bu flotga sifatsiz materiallar ajratilayotgani haqida işora edi. Şuningdek, Uşakov qoçgan mahkum Tixon Prokofyevni yaşirgani ham ayblanmoqçi edi. Biroq Buyuk Britaniya elçisi imperator Pavel I ni Fransiyaga qarşi çiqişga işontiradi. Bundan taşqari, Turkiya rus flotini Bosfordan ötkazişga va öz eskadrasi bilan kuçaytirişga rozi böladi, lekin şart qilib, flotga Turkiyada «Uşak-poşşa» deb atalgan admiral qömondonlik qilişi qöyiladi.

Mordovtsev istamay Uşakovga buyruqni öqib beradi va unga Horatio Nelson bilan birgalikda harakat qilişi kerakligini aytadi hamda inglizlarning dengiz yangiliklarini — çiziqli taktikadan voz keçiş, duşman kuçlarini bölib taşlaş va zaxira qöşinini — diqqat bilan örganişni maslahat beradi. Aralaşib qolgan Suvorov Mordovtsevga eslatadi, bir admiral ayni şu usullar bilan ön yil oldin maşhur bölgan. Mordovtsev kim ekanligini savol qilganda, Suvorov bu turk admirali Uşak-poşşa ekanini javob beradi. Suvorov va Uşakov navbat bilan Mordovtsevdan nega Rossiyada öz xizmatlarini qadrlamasliklarini, hamma çet ellik narsalarga sajda qilişlarini söraydi, biroq u javob berişga qodir emas.

Iyulda fransuz armiyasi Misrga qönadi. Bundan taşqari, Neapol qirolligi qulaydi, qirollik juftligi — Ferdinand I va uning xotini Mariya Karolina Nelsonning kemasiga qoçib ketadi. Rus-turk eskadrasiga boşçilik qilgan Uşakov Ion orollaridagi fransuz kuçlariga zarba beradi va Korfu bundan mustasno, hammasini tez orada egallaydi. Korfuda esa kuçli fransuz qalʼasi joylaşgan edi.

Admiral Nelson Neapoldagi Britaniya elçisi lord Gamilton bilan vaziyatni muhokama qiladi. Gamiltonning siyosati tufayli Britaniya floti Malta arxipelagini blokada qiliş bilan band, holbuki strategik ahamiyatga ega Ion orollarini rus kuçlari egallagan. Gamilton bir közli flotovodning şikoyatlarini eʼtiborsiz qoldiradi va şu bilan birga xotini ledi Emma, Horatio Nelsonning işqibozi, Uşakovga suiqasd uyuştiriş haqida işora qiladi. Nelsonga esa u rus eskadriyasini Britaniyaga böysunadigan turklar taʼminlayotganini aytadi. Kemada bölgan qirol Ferdinand I va qiroliça Mariya Karolinaga Gamilton ayтадиki, Britaniya kuçlari Uşakov tufayli Neapolni qaytara olmaydi, çunki u göyo imperatorning farmonlarini eʼtiborsiz qoldirib, Ion orollari bilan şuğullanmoqda.

Ledi Gamilton özining yordamçisi Orfano bilan — u Tixon Prokofyevni uzoqdan biladi — Uşakov eskadriyasiga qarşi rejalaştirilgan diversiya tadbirlarini muhokama qiladi. Bu rejalarga turk kemasida isyon kötariş va admiralni «tasodifiy öq» bilan öldiriş kiradi. «Diversiya guruhi»dan biri nega uning buyruqlarini bajarişi kerakligini tuşunmaydi. Orfano unga tuşuntiradi: «Men bu ayolni yigirma yildan beri bilaman. U Londonda, dengizçilar kabarelarida boşlagan. Endi uning xabarlarini lordlar öqiydi va şu bilan birga qöllarini tizzasiga qöyib turişadi».

Uşakov tayyorlanişda Korfuga hujum qiliş uçun davom etadi. Suvorovning «qon emas, ter yaxşi» degan tamoyiliga amal qilib, u qattiq desant maşqlarini ötkazadi. Muammolarga yana turk oziq-ovqatining sifatsizligi qöşiladi, bu Uşakovni mahalliy aholidan mahsulotlarni öz mablağlari hisobiga sotib olişga majbur qiladi. Uşakov huzuriga Neapol qiroli Ferdinandning elçisi keladi va uni Korfuni tark etib, Neapolga yordam berişga köndirmoqçi böladi. Lekin Uşakov bu «samimiy iltimos» ortida nima turganini tuşunadi va qatʼiy rad javobini beradi.

Misrda Napoleon generallari bilan dengizdagi vaziyatni muhokama qiladi va Korfu orolidagi qalʼa yengib bölmas degan xulosaga keladi. Şu paytda Uşakov hujumdan oldingi sönggi yiğilişni ötkazadi. Desant hujumçilarda quruqlik artilleriyasi bölmasa, Korfu qalʼasi yengilmas. Lekin Uşakovning yangiça ğoyasi şundaki, avval kema artilleriyasi yordamida desant bilan dengiz tomondan Korfuni qoplab turadigan Vido orolini egallaş, söngra yana kema artilleriyasi yordamida qalʼaning özini egallaş.

Yiğilişdan söng Uşakov zobitlari — Dmitriy Senyavin, Vasilyev, Metaksa va Grigoriy Belliyni qolişga çaqiradi va ularga Ion orollarida respublika tuziş haqidagi Rossiya qarori haqida gapirib beradi. Kelajak davlatning konstitutsiyasini ham u özi yozgan, «mahalliy anʼanalarga muvofiq». Yunon kelib çiqişli zobit Metaksa bu ğoyadan eng köp hayratlanadi va hokimiyatni «past tabaqaga» beriş böyiça respublika ğoyalarining xavfi haqida eslatadi. Uşakov uni öz mamlakatining anʼanalarini hurmat qilmaganlikda ayblaydi va Ion orollari Rossiyaga Örta yer dengizidagi baza sifatida ham kerakligini eslatadi. Zobitlar tarqalgandan söng Uşakov Senyavinni qolişga çaqiradi va ular örtasida özaro yoqtirmaslik bölsa ham, u uçun undan yaxşiroq vorisni körmasligini aytadi va unga buyruq topşiradi: agar u halok bölsa, flotga qömondonlikni öz zimmasiga oliş.

Ertasi kuni tongda Vido oroliga hujum boşlanadi. Bir soatlik artilleriya tayyorgarligidan söng rus kemalari desantni tuşiradi. Lekin tez orada sohil batareyalarining öqi linkor «Bogoyavleniye»ning langar arqonini uzib yuboradi. Kapitan Şapilovning notöğri harakatlari tufayli kema şamol tomonga buriladi va öq otiş imkoniyatini yöqotadi. Desant sohil batareyalarining öti ostida qoladi. Uşakov Şapilovni çaqirtiradi va uni öt ostiga tuşgan desantga qarab, halok bölganlarni sanaşga majbur qiladi, to «Svyatoy Mixail» yetib kelib «Bogoyavleniye»ni almaştirgunça. Desant Vido qalʼasini egallaydi. Flot Korfuga yönaladi.

Qattiq hujum davomida Korfu oroli rus kuçlari tomonidan egallanadi. Korfu hujumida iştirok etgan Tixon Prokofyev qalʼa ustiga Andreev bayroğini kötaradi, lekin uni fransuz zobiti öldiradi. Uşakov qirğoqqa tuşib, general Lui Şabo taslim bölişini qabul qiladi. Şu yerda uni Orfano otib öldirmoqçi böladi, lekin josuslikni payqagan Viktor Yermolayev admiralni öz kökragi bilan tösadi. Zobitlar javob öqi bilan Orfanoni öldiradi, lekin Viktor ölim xavfli yara oladi.

Ertasi kuni Korfu hujumida halok bölganlar harbiy marosim bilan dafn etiladi. Metaksa Ion orollari aholisiga kelajakdagi konstitutsiyani öqib beradi. Imperator kuryeri kelib, qoçgan mahkum Tixon Prokofyevni topşirişni talab qiladi, lekin Uşakov ovoz çiqarib, u hujum paytida halok bölganini aytadi.

«Konçanskaya surgun»dan qaytgan Suvorov Şimoliy Italiyadagi rus qöşinlarining qömondoni böladi. Korfu qalʼasining egallanganini bilib, u Uşakovga tabrik xati yuboradi va uni «nega men Korfu paytida midşman bölmadim-a» degan ibora bilan yakunlaydi. Xatni olgan Uşakov bu uning uçun har qanday mukofotdan ustun ekanini aytadi.

Korfu egallanganini zobitlari bilan nişonlayotgan Uşakov huzuriga turk bösovçisini kaltaklagan kanonir Pirojkovni olib kelişadi. U turk aholi örtasida tinç aholiga tegmaslik buyruğini buzib, mahalliy qizga tajovuz qilmoqçi bölganini tuşuntiradi. Buning uçun Uşakov Pirojkovning mast ekanini hisobga olib («grek şunçaki bir oz taklif qilgan»), unga ramziy jazo — uç kunlik qamoq tayinlaydi.

Ion orollarini ozod qilib bölgaç, flot Italiya portlari va Neapolni blokada qilişga ötadi. Belli boşçiligidagi otryad Neapolni egallaydi va britaniyalik komodor Fut bilan birgalikda fransuzlarning taslimligini qabul qiladi. Lekin Uşakovning harbiy muvaffaqiyatlari Britaniya hukumatini taşvişga soladi. Admiral Jon Jervis qömondonligidagi Britaniya kemalari Misrdan çiqqan törtta fransuz kemasini, Napoleon bortida bölgan holda, «tumanda yöqotib qöygan». Misrdan qaytgan rus zobiti Turçaninov Misrdan çiqişdan oldin Britaniya elçisining fransuzlar bilan aloqasi haqida xabar beradi. Uşakov öz navbatida quruqlikda ham şunga öxşaş holatlar bölganini aytadi.

Britaniya floti Neapol şahriga keladi. Flagmanda qirollik juftligi şaharga qaytadi. Qiroliça Mariya Karolina fransuzlar va respublikaçilardan, şu jumladan singlisi Mariya-Antuanettaning qatl etilişi uçun ham şafqatsizlarça qasos olişga qasamyod qiladi. Nelson Belli va Fut qabul qilgan taslimlikni yirtib taşlaydi. Fransuz asirlari va mahalliy respublikaçilarga qarşi qonli qirğin boşlanadi. Nelson bilan janjal çoğida Fut norozilik belgisi sifatida isteʼfoga çiqadi.

Neapolga Uşakov eskadrasi ham keladi. Uning zobitlari şahar «aqldan ozgan qirollik jallodlari» qöliga topşirilganidan ğazablanadi. Admiral Nelson diplomat Gamilton bilan bahslaşadi, siyosat uni jallodga aylantirganidan, eng yaxşi döstini yöqotganidan va ittifoqçilarning xiyonati tufayli Britaniyaning obrösi doğ tuşganidan ğazablanadi. Lekin Gamilton qatʼiy turadi va Nelson admiraltyeystvo buyruqlariga böysunişga majbur böladi.

Uşakov va Nelson «Vanguard» (HMS Vanguard) bortida uçraşib, Maltani egallaş böyiça keyingi harakatlarni muhokama qiladi. Nelson blokadani davom ettirişni, Uşakov esa hujumni talab qiladi. Admirallar örtasidagi şaxsiy uçraşuvda ham «tuşunmovçiliklar», ham Neapoldagi ommaviy repressiyalar haqida keskin suhbat bölib ötadi. Uçraşuv heç narsa bilan tugaydi, lekin Uşakov ham Nelsonga, ham qirollik juftligiga, Andreev bayroği qayerda ilinsa, u yerda qatl bölmasligini aytadi. Matroslar va grenadyorlar otryadi Rimga yöl oladi va u tez orada fransuzlardan tantanavor ozod qilinadi.

Uşakovning Örta yer dengizi yurişi tugaydi. Kemalar Sevastopolga qaytadi. Lekin yangi rus imperatori Aleksandr I Uşakovning xizmatlarini baholamaydi. Mordovtsevning ğalayonlaşi bilan u Uşakovni mundir va pensiya bilan isteʼfoga çiqaradi.

1811 yil. Isteʼfoga çiqqan admiral Uşakov «Svyatoy Pavel» linkoriga keladi. Uning eski hamrohi kapitan Vasilyev isteʼfoda bölişiga qaramay uni barça hurmat-ehtirom bilan kutib oladi. Kemada u sobiq matroslar Xovrin va Pirojkov, şifokor Yermolayev va uning kenja öğli Aleksandrni — halok bölgan Viktorning ukasini uçratadi.