Battleship Potemkin

"Bronenosets Potyomkin" — sovet tarixiy-inqilobiy agitatsion badiiy filmi bölib, rejissyor Sergey Eyzenşteyn tomonidan 1925-yilda «Goskino» birinçi kinofabrikasida suratga olingan. Turli yillarda tanqidçilar, kinorejissyorlar va tomoşabinlar sörovlari natijasida bir neça bor barça davrlar va xalqlarning eng yaxşi yoki eng yaxşi filmlaridan biri deb tan olingan.

Aleksandr Antonov — Vakulençuk

Vladimir Barskiy — komandir Golikov

Grigoriy Aleksandrov — leytenant Gilyarovskiy

Ivan Bobrov — yoş dengizçi

Mixail Gomorov — dengizçi

Aleksandr Levşin — zobit

Nina Poltavtseva — pensne taqqan ayol

Vladimir Uralʼskiy — dengizçi

Andrey Fayt — teruvçi

Sergey Eyzenşteyn — odessalik

Konstantin Feldman — menşevik fitnaçisi

Aba Glauberman — zinapoyadagi yaralangan bola (epizod)

Beatris Vetoldi — aravaçali ayol

Iona Biy-Brodskiy — talaba

Ariadna Pekatoros — titrlarda yöq (Potyomkin zinapoyasidagi otişma sahnasi)

Birinçi rus inqilobining 20 yilligiga bağişlangan yubiley komissiyasi VIKning 1905-yil inqilobiy voqealariga bağişlangan bir qator spektakllarni qöyiş töğrisida qaror qabul qildi. Bundan taşqari, bayramlar doirasida «maxsus ramkalarda körsatiladigan, notiqlik kiriş qismi, musiqiy (yakkaxon va orkestr) hamda dramatik hamrohliklarga ega, maxsus yozilgan matn böyiça katta film» rejalaştirilgan edi. Ssenariyni yoziş Nina Agadjanovaga topşirildi, kartinani suratga oliş ishi esa 27 yoşli Sergey Eyzenşteynga işonib topşirildi.

Ssenariy böyiça film 1905-yil inqilobi bilan boğliq bir qator epizodlarni yoritişi kerak edi: rus-yapon uruşi, arman qirğini, Sankt-Peterburgdagi inqilobiy voqealar, Moskvadagi janglar. Suratga oliş SSSRning bir qator şaharlarida ötkazilişi rejalaştirilgan edi.

Eyzenşteyn Leningraddan suratga olişni boşladi va temir yöl ish taşlaşi epizodini, konkani, tungi şaharni hamda Sadovaya köçasidagi namoyişning tarqatilişini suratga ulgurdi. Keyingi suratga olişga ob-havoning yomonlaşuvi xalaqit berdi: doimiy tumanlar boşlandi. Şu bilan birga rejissyor qattiq vaqt çegaralari içida qoldi: film yil oxiriga qadar tugallanişi kerak edi, holbuki ssenariy atigi 4-iyunda tasdiqlangan edi. Vaziyatni xolisona baholab, Eyzenşteyn ssenariyning faqat bir epizodi — atigi bir neça sahifani (41 kadr) egallagan «Potyomkin» brenosetsidagi qözğolon bilan çeklanişga qaror qildi.

Film tarixiy voqealar joylari bölgan Odessada suratga olindi, bu şahar öşa paytda kinematografiya markazlaridan biri edi. «Knyaz Potyomkin-Tavriçeskiy» brenosetsi utilizatsiyaga tayyorlanayotgan va noqulay holatda edi. Uning örniga filmda Odessa portida turgan «Ön ikki havoriy» brenosetsi suratga olindi. Öşa paytda u suzuvçi minalar omboriga aylantirilgan edi, bu esa suratga olişni qiyinlaştirardi. Içki xonalarda böladigan sahnalar «Kominterin» kreyserida suratga olindi. Suratga oliş jarayonida na Agadjanova ssenariysida, na Eyzenşteynning özining ssenariy eskizlarida közda tutilmagan epizodlar paydo böldi, masalan, filmni boşlaydigan böron sahnasi.

«Brenosets „Potyomkin“»ning birinçi namoyişi 1925-yil 24-dekabrda Bolşoy teatrida 1905-yil inqilobining yubileyiga bağişlangan tantanali majlisda bölib ötdi.

Filmning syujetiga köra, qözğolonçilar brenosetsning ustida qizil bayroqni kötaradi. Ammo öşa vaqtdagi imkoniyatlarda qizil bayroq qora-oq tasvirda qora körinardi. Şu sababli kartinada oq bayroq suratga olingan. Bolşoy teatridagi premyera uçun möljallangan nusxada bayroq paydo böladigan 108 kadrda u qölda qizil rangga böyalgan edi, bu tomoşabinlarda katta taassurot qoldirdi.

Premyera 1926-yil 18-yanvarda Moskvada 1-Goskinoteatrda bölib ötdi (hozir — «Badiiy» kinoteatri).

Sukut saqlagan film 1930-yilda ovozlaştirildi (rejissyor S. M. Eyzenşteyn hayotligida), 1950-yilda tiklandi (bastakor Nikolay Kryukov) va 1976-yilda qayta çiqarildi (bastakor Dmitriy Şostakoviç). Bu ish «Mosfilm» kinostudiyasida SSSR Davlat kinofond va S. M. Eyzenşteyn muzeyi iştirokida, Sergey Yutkeviç badiiy rahbarligida amalga oşirildi.

1926-yilda filmning asl negativi nemis «Prometheus» firmasiga sotildi, u esa tsenzura aralaşuvigaça ham unga bir qator özgartirişlar kiritgan edi. Keyin Berlin tsenzurasi talabiga köra undan baʼzi kadrlar kesib olib taşlandi.

Keyinçalik film SSSRda ham tsenzuradan ötdi. Baʼzi kadrlar va oraliq titrlar olib taşlandi. Bundan taşqari, asl epigrafda L. D. Trotskiyning sözlari işlatilgan edi:

Ular 1935-yilda V. I. Leninning iqtiboslari bilan almaştirildi:

2005-yilda «Nemis kinematekasi» jamğarmasi (nem. Deutsçe Kinemathek) umumiy rahbarligida, Davlat kinofond va Rossiya davlat adabiyot va sanʼat arxivi iştirokida filmning muallif versiyasi tiklandi va Edmund Maysel musiqasi bilan ovozlaştirildi.

«Brenosets „Potyomkin“» filmining bir neça musiqiy hamrohligi bölgan. Ulardan biri — Edmund Maysel va Dmitriy Şostakoviç musiqasi.

SSSRda film L. Betxoven simfoniyalaridan parçalar hamrohligida ekranga çiqdi. Edmund Maysel 1926-yilda filmning Yevropa prokati uçun musiqa yozdi. Naum Kleymanning sözlariga köra, 1926-yil yanvarida Yevropa premyerasi bölib ötgan Berlinga Eyzenşteyn «Siz qurbonsiz yiqildingiz» qöşiği yozuvli plastinkalarini (uning ostida Odessada «Vakulençuk bilan xayrlaşuv» sahnasi suratga olingan) va «Dubinuşka»ni («xalq stixiyasi» musiqiy obrazi sifatida) olib keldi, şunda nafaqat ritm, balki kayfiyat ham mos tuşsin. Maysel ikkala mavzuni ham öz işlovida işlatdi.

Özining simfonik rivojlanişga boy musiqasiga Maysel turli şovqinlarni ham kiritdi va şu yöl bilan sukut saqlagan kinofilmning tovuş töqimasini boyitdi, şu bilan birga şovqinlarni qandaydir ritmik birlikka keltirişga intildi. Bu tomoşabinlarda qöşimça hissiy taʼsir yaratdi.

2005-yilda Berlinda tiklangan nusxaning Maysel musiqasi bilan namoyişi bölib ötdi. Aleksandr Troşin yozgan edi: «Bu portlovçi, asabni tirnaydigan musiqa bilan (töxtovsiz barabanlar, taraqalar, qandaydir huştak va yana kema dvigatelining tezlaşayotgan porşenlari taktiga mos zanjir şaqirlaşi bilan), Feyxtvangerning „kvazi“ qahramoni tomonidan „jirkanç“ deb baholangan musiqa bilan, ammo... „sizni öz hokimiyatidan çiqarmaydigan“ musiqa bilan, men bir marta Eyzenşteynning filmini körişga töğri kelgan edim: Drezden filarmoniya orkestri hamrohligida — 1996-yilda kinoning 100 yilligiga bağişlangan Rigadagi „Arsenal“ xalqaro kinoforumi şu musiqa bilan oçilgan edi. „Yovvoyi“, „keskin“, „xavf tuğdiruvçi“ (Feyxtvangerning taʼriflari) Maysel musiqasi öşa paytda menga Eyzenşteyn asariga mutanosib tuyulgan edi. Endi uning bilan yana, jonli ijroda uçraşuv uning gipnotik kuçini tasdiqladi…»

Guvohlarning sözlariga köra, Maysel musiqasi Eyzenşteynni şunçalik hayratga soldiki, u bastakordan keyingi filmi — «Oktyabr» uçun ham musiqa yozişni taklif qildi.

Filmning 1950-yilda qayta prokatga çiqarilişi uçun, negativlar Germaniyadan SSSRga qaytarilgandan keyin, hamrohlik musiqasini Nikolay Kryukov yozdi.

1976-yilda filmning yangi tahririda hamrohlik sifatida Dmitriy Şostakoviçning 4-, 5-, 8-, 10- va «1905-yil» deb nomlangan 11-simfoniyalari işlatildi. Ular tasvirga şunçalik garmonik mos keldiki, musiqa va filmning köplab qismlari deyarli bir-biriga töğri keldi.

2004-yilda britaniyalik «Pet Shop Boys» guruhi Londonning Trafalgar maydonida öz saundtrek variantini taqdim etdi.

Şuningdek, amerikalik «The Sun Kings» guruhi va britaniyalik bastakor Maykl Nayman ham filmga öz saundtreklarini taqdim etişdi.

2025-yilda filmning 100 yilligi munosabati bilan namoyişlar uçun yangi saundtreklar yozildi: Roman Tsipişev torli kvartet varianti, Aleksey Sisoyev — yakkaxon pianino va 12 musiqaçidan iborat ansambl uçun, Yekaterina Xmelevskaya — kamer orkestri uçun yaratdi.

1954-yilda «eng yaxşilaridan biri» deb tan olingan. 1958-yilda Bryusselda tanqidçilarning xalqaro sörovi natijasida barça davrlar va xalqlarning eng yaxşi 12 filmi orasida birinçi örinni olgan (117 ovozdan 110 tasi). Dunyo kinoşunoslarining sörovi böyiça eng yaxşi 100 film orasida birinçi (1978).

1926-yilda Parijdagi Jahon körgazmasida mukofot olgan.

Britaniyaning Sight & Sound jurnali har ön yilda bir marta, 1952-yildan boşlab naşr etadigan va yuzdan ortiq kinoşunos hamda (1992-yildan) turli mamlakatlar rejissyorlarining fikriga asoslangan jahon kinosining eng muhim önta filmi reytingida «Brenosets „Potyomkin“» olti marta qatnaşgan bölib, uçinçidan yettinçigaça örinlarni egallagan. 2012-yilda 11-örinni olgan, ammo röyxatga kirmagan. Undan köproq bu röyxatga faqat ikki kartina kirgan — Jan Renuarning «Öyin qoidalari» va Orson Uellsning «Fuqaro Keyn».

Empire jurnalining 2010-yilda tuzilgan «Jahon kinematografining eng yaxşi 100 filmi» röyxatida uçinçi örinni egalladi (röyxatga ingliz tilidagi filmlar kirmagan).

Film Uçinçi Reyx tarğibot vaziri tomonidan yuqori baholangan. 1933-yil 28-martda kinematograflar bilan uçraşuvda Gebbels şunday degan:

Bu ajoyib film. Kinematografik nuqtai nazardan u benazir. Işonçi mustahkam bölmagan kişi, ehtimol, uni körgandan keyin bolşevik bölib qolişi mumkin edi. Bu yana bir bor isbotlaydiki, bir şedevrga muvaffaqiyatli ravişda muayyan tendensiya joylaştirilişi mumkin. Hatto eng yomon ğoyalar ham badiiy vositalar yordamida tarğib qilinişi mumkin.

Film 1950-yillargaça Buyuk Britaniyada taqiqlangan edi.

Film köp marta iqtibos keltiriş obʼektiga, hatto kinopародиyalarga aylangan, köpinça Potyomkin zinapoyasidagi otişma sahnasi va ayniqsa, dumalab ketayotgan aravaça kadri eʼtiborga olingan bölib, turli mamlakatlarda turli rejissyorlar tomonidan suratga olingan önlab filmlarda aks etgan. Ular orasida: 1935-yilda suratga olingan «Odessa» hujjatli filmi; Gennadiy Polokining «„Brenosetsning“ qaytişi» (1996, Rossiya-Belorussiya), Volfgang Bekkerning «Xayr, Lenin!» (2003, Germaniya), Anno Zaulning «Kebab Connection» (2005, Germaniya), Piter Sigalning «Yalanğoç qurol 33⅓: Oxirgi zarba» (1993, AQŞ), Brayan De Palmaning «Daxlsizlar» (1987, AQŞ), Terri Gilliamning «Braziliya» (1985, AQŞ), «Simpsonlar» multserialining («Treehouse of Horror XI» epizodi), «Ruhlar nazorati» animesi (24-qism), şuningdek «Közga körinmas»ning ikkinçi bobida, Bill va Beverlining mehmonxonadagi suhbati paytida zinapoyadan skeytbord dumalab tuşa boşlaydi va boşqalar.

Eng batafsil parodiyaviy aks etiş maşhur film ikki komediyada topdi:

1976-yilda italiyalik rejissyor va aktyor Paolo Villaggio özining «Ikkinçi fojiali Fantossi» komediyasining bir epizodida filmni grotesk parodiyaviy nom ostida — «Sergey Eynşteynning „Kotyomkin“ brenosetsi» deb körsatdi. Epizodning mazmuni şundan iboratki, mayda kotib Fantossining (komediya qahramonining) boşliği, buyuk filmning aşaddiy muxlisi bölib, har kuni ish tugagaç, barça xodimlarini şu filmni tomoşa qilib, muhokama qilişga majbur qiladi. Heç kim boşliqqa qarşi çiqişga jurʼat etolmaydi, garçi hammasi uning zöravonligidan norozi bölsa ham. Birinçi bölib Fantossi çiday olmaydi va navbatdagi seansda butun zal oldida baqiradi: «Bu-ku, nodir axlat!» Isyonçi xizmatçilar zerikarli filmning plyonkasini yoqib yuborişadi, boşliq esa garovga olinadi. Ammo tez orada uni ozod qilişadi va u xizmatçilaridan öç oliş uçun ularni filmni qayta suratga olişga majbur qiladi. Fantossining özi aravaçadagi sahnada çaqaloq rolini öynaydi.

1987-yilda polşalik eksperimentator rejissyor Zbignev Rybçinskiy «Zinapoya» qisqa metrajli filmini suratga oldi. Zamonaviy televizion texnika tufayli u öz asarining qahramonlarini «Brenosets Potyomkin» filmi sahnalaridan birining kadri içiga kiritdi. Lenta syujetiga köra, öta zamonaviy televizion studiyaning mehmonlariga ekskursovod Potyomkin zinapoyasidagi otişma sahnasining tasviri içiga qiziqarli sayohat taklif qiladi.

1988-yilda polşalik kinorejissyor Yuliuş Maxulskiy özining «Deja vu» gangster komediyasida, harakati 1925-yil yozida Odessada bölib ötadigan, filmga iqtibos keltiradi. Boş qahramonlar — qotil Pollak va uning qurboni, mafiya boşliği Neçiporuk tasodifan filmning suratga oliş maydonçasida qolib, maşhur Potyomkin zinapoyasidagi otişma sahnasini suratga olişda iştirok etişga majbur bölişadi. Bu parodiyaviy sahnada qotil Pollak öz qurbonigaça yetiş uçun otişmani boşqaruvçi jandarm zobitini öynaşga majbur böladi, mafiozi Neçiporuk esa oyoqsiz dengizçi rolida undan yaşirinişga harakat qiladi. Neçiporukni quvayotganda Pollak tasodifan zinapoyadan bolalar aravaçasini itarib yuboradi. Buni körgan Eyzenşteyn ilhom bilan operatorga tezroq bu kadrni olişni buyuradi va Pollakning harakatidan özining ajoyib rejissyorlik topilmasi sifatida foydalanadi.

«Okean Elzy» guruhining «Tam, de nas nema» klipida Potyomkin zinapoyasidagi otişma sahnasi parodiya qilingan (ukr. — «Bizning yöq joyda»).

Filmning Odessada suratga olinişi Aleksey Kaplerning «„Brenosets“ning qaytişi» qissasida aks etgan…

…agar biror nomaʼlum kinoteatrda «Brenosets „Potyomkin“» körsatilayotgan bölsa va uni köriş kerak bölsa, u butun bir soat yomğirda yura oladi, hatto dunyo qulasa ham…

«Brenosets „Potyomkin“» filmining ekranga çiqqanining 40 yilligiga SSSR 1965-yilgi poçta markasi çiqarilgan (ЦФА [АО «Марка»] № 3257), unda isyon epizodini körsatuvçi kadr tasvirlangan: birinçi planda dengizçi Vakulençuk (aktyor Aleksandr Antonov).

Filmdan kadr fragmenti SSSRning 1979-yilgi poçta markasida tasvirlangan, u sovet kinosining 60 yilligi va XI Moskva xalqaro kinofestivaliga bağişlangan.

Filmga SSSRning markali konverti ham bağişlangan.