Ben-Hur

Yehuda Ben-Hur — Rim ekspansiyasi davridagi yahudiy aristokrati. U oilasi va ukasi örnida bölgan Messala bilan Quddusda yaşaydi. Messala Sezarning öldirilişida iştirok etgan fitnaçilardan birining öğli. Yehuda öz mavqeiga qaramay, hisob-kitob bilan emas, muhabbat bilan turmuş qurişni istaydi va oilasi döstining qizi, öz xizmatkori Esfirga sovçilik qilişga intiladi. Ayni paytda u Messala bilan ixtilofga kiradi: Messalani ajdodlarining şarmandali ötmişi ezadi va öz nomini oqlaş uçun u Germaniyadagi qözğolonlarni bostiriş maqsadida Rim armiyasiga qöşiladi.

Uç yil ötadi. Yehuda va Esfir zealotlarning Rimga qarşi qözğolonlari haqida gaplaşadilar. Ular sönggi paytlarda Rim noibining harakatlari tufayli battar ğazablanganlar: Quddusda koliseyni quriş uçun rimliklar toşlarni qayerdan bölsa ham yiğadilar, hatto yahudiy qabrlarini ham buzadilar. Şunga qaramay, ular tomonlardan birini qöllaşdan boş tortib, mojaroning tinç yöl bilan hal bölişiga umid qiladilar. Şu kezda Yehuda Iso ismli mahalliy duradgor bilan tanişadi. Öşa keçqurun ularning mulkiga bir neça zealot yaşirinça kiradi. Ulardan biri — Dismas — legionerlar bilan töqnaşuvda yaralangan edi. Yehuda Dismasni davolaydi va bir muddat mulkida qolişiga ruxsat beradi, lekin uning döstlarini haydab yuboradi. Yehuda Dismasni Rimliklarga qarşi zöravonlikning befoydaligiga va xalqlar örtasida tinçlik izlaş zarurligiga işontirişga urinadi, ammo Dismas uni jiddiy qabul qilmaydi.

Şu orada leqatlikka erişgan Messala bolalik dösti huzuriga Quddusga qaytadi. U Pontiy Pilat qöşinida xizmat qilayotganini va Pilat legionining Quddus köçalari böylab tantanali yurişini ötkazmoqçi ekanini aytadi. Bu yurişni heç qanday holatda buzib bölmaydi. Yehuda yahudiy aristokratik oilalarini heç narsa qilmaslikka köndirişga vaʼda beradi, lekin Messalaga mahalliy zodagonlar orasidagi radikallarning ismlarini aytişdan boş tortadi. Messala uning rad javobidan jahli çiqadi, lekin buning oldini ololmaydi.

Ertasi kuni legion Quddus köçalari böylab ötadi. Yuriş paytida Yehudaning uyi yonida Dismas Pilatga yoy bilan öq uzadi, lekin uning örniga legionning bayroqdori halok böladi. Legionerlar Yehudaning uyiga bostirib kirib, Esfirning otasini öldiradilar va Esfirdan boşqa hammani hibsga oladilar; Esfir qoçişga ulguradi. Oilasini himoya qiliş uçun Yehuda suiqasd uçun aybni öz zimmasiga oladi va şu bilan birga Messaladan yordam berişni iltimos qiladi. Biroq Messala keçagi rad javobini eslatib, unga yordam berişdan boş tortadi. U Pilat bilan allaqaçon taranglaşgan munosabatlariga yana bir janjalni qöşişni ham istamaydi. Yehudaning onasi va singlisi xoçga mixlab öldiriş jazosiga hukm qilinadi, özi esa galeradagi eşkak eşuvçi sifatida qulçilikka yuboriladi.

Beş yil ötadi. Şu vaqt davomida Yehuda, öz taqdiriga böysungan qul sifatida, faqat omon qolişga harakat qiladi. U xizmat qilayotgan 3-Rim floti Gretsiya bilan uruşib, uning janubiy sohillari tomon harakatlanadi va şu payt Gretsiya flotiga duç keladi. Uning galerasi çökadi, lekin Yehuda omon qoladi va dengiz oqimi uni Şimoliy Afrika sohiliga olib çiqadi. U yerda uni aravalar poygasi bilan pul topadigan nubiyalik şayx Ildirim topib oladi. Ildirim Yehudani qoçgan qul sifatida rimliklarga topşirmoqçi böladi, lekin Yehuda çavandozlik va otlarga qaraş mahoratini körsatib, uni özida qoldirişga köndiradi.

Ildirimning karvoni Quddusga yetib keladi. Yehuda tun qoronğisida Iso izdoşiga aylangan Esfir huzuriga boradi. Esfir unga onasi va singlisining ölimi haqida xabar beradi va Messalaning endi Rimning fuqarolik faxriy unvoniga ega ekanini aytadi. Yehuda Messalani böş turgan mulkiga çaqirib, u bilan til topişmoqçi böladi, lekin Messala uni ğazablantiradi va Yehuda uning yuziga urib qoçib ketadi. Pilat yuzi kaltaklangan Messalani körib, bir neça yahudiyni xoçga mixlaşni buyuradi — bu bir askarga qöl kötarişga uriniş uçun ibratli jazo bölişi kerak. Möjiza bilan xoçga mixlaşdan qutulgan Esfir Yehudani topadi va uni qasos oliş iştiyoqi tufayli bemaʼni ölimlarga sabab bölayotganligi uçun tanbeh beradi. Yehuda adolatni qanday tiklaş va rimliklardan azoblari uçun qanday öç oliş haqida Ildirimdan maslahat söraydi. Şayx unga rimliklarni öz örnini bildirişning eng yaxşi yöli — ularning eng yaxşi çavandozini halol musobaqada yengiş ekanini aytadi: bu imperiyaning koloniyalardagi obrösiga zarba beradi va Rim ğururini poymol qiladi. Messala Quddusdagi Rimning eng yaxşi çavandozi ekanini bilib olgan Yehuda Ildirimdan uni poygaga yozdirişni söraydi. Ildirim Pilat bilan uçraşganda uni garovga çaqirişga beqaror urinadi, söngra garovni oşiradi: ğalaba qozonsa, Yehudaga qöyilgan barça ayblovlar bekor qilinadi, mağlub bölsa, Rim uni yana öziga qaytarib olişi mumkin.

Yaqinlaşib kelayotgan musobaqa haqida bilib, Esfir Yehuda va Messalani bu befoyda duelдан qaytarişga urinadi, lekin muvaffaqiyatsiz böladi. Poygadan oldingi keçada lagerga Drus keladi — sobiq rimlik askar, Messalaning şerigi, legiondan haydalgan. Drus Yehudaga onasi va singlisi tirik ekanini aytadi: ularning örniga öşanda boşqa ayollar xoçga mixlangan, ularning ikkovini esa eski döstligi tufayli Drus Quddus yaqinidagi yahudiy monastirida yaşirgan. Oila bilan uçraşuv şunga qaramay ularning kasali — ular moxov kasaliga çalingan bölib, bezovtalikda Yehudani haydab yuborişadi. Yehuda ğazablanadi va qanday bölmasin Messalani yengişni xohlaydi.

Poyga kuni keladi. Messala va boşqa çavandozlar bilan şafqatsiz raqobatga qaramay, Yehuda Ildirimning körsatmalariga amal qilib, baribir poygada ğalaba qozonadi. Bu ğalaba şayxga daromad keltiradi va poygani tomoşa qilayotgan yahudiylarni ruhlantiradi. Biroq öşa kuni keçqurun Yehuda Ildirimga eʼtirof etadi: Messaladan öç olgaç, u oldinga harakat qilişning maʼnosini yöqotgan — Messala albatta ölgan, onasi va singlisi esa tez orada kasallikdan vafot etadi. Ildirim Yehudani karvoniga qöşilib, u bilan birga çölga ketişga taklif qiladi. Şu paytda Gefsimaniya boğida Pilatning buyruğiga köra rimliklar Isoni hibsga oladilar va uni Golgota tepaligida xoçga mixlaşga hukm qiladilar. Xoç kötarib ketilayotgan çarçagan Isoni körib, Yehuda unga suv bermoqçi böladi, ötgan beş yil oldingi uçraşuvda Iso qanday qilgan bölsa, şunday. Ammo uni legion haydovçisi kaltaklaydi, Iso esa Yehudani rimliklardan öç olişdan voz keçişga daʼvat qiladi. Iso xoçda ölgandan keyin yomğir yoğadi, şu yomğir ostida Yehudaning onasi va singlisi moxov kasalidan şifo topadilar. Quddusdan ketişdan oldin Yehuda Messalani topadi. U hali tirik, lekin oyoğidan ayrilgan va Yehudani laʼnatlaydi. Yehuda uning oldida özi bir vaqtlar eʼtiqod qilgan tamoyillarga xiyonat qilib, ğazab va xafagarçilikka berilganligi uçun keçirim söraydi. Messala Yehudadan boşqa heç kimi qolmaganini anglaydi va öz gunohlaridan tavba qiladi.

Qayta uçraşgan aka-uka Yehudaning oilasi va Ildirim karvoni bilan birga Quddusni butunlay tark etadilar. Sönggi sahnada Yehuda va Messala yoşliklaridagi kabi yana otlarda poyga qilib çopadilar…