Avtomobildan saqlaning

Lirik tragikomediya «Beregis avtomobilya» Eldar Ryazanov va ssenariy muallifi Emil Braginskiy birgalikdagi ilk ishi böldi. Keyinçalik rejissyor eslaganidek, syujet asosida öşa yillardagi «sayyor afsona» yotgan: nomaʼlum mehnat daromadi bilan yaşovçi odamlar (poraxörlar, spekulyantlar, sotsialistik mulkni öğirlovçilar va şunga öxşaşlar) maşinalarini öğirlab, sotib, pulini bolalar uylariga ötkazuvçi odam haqida.

Ryazanov va Braginskiy bu hikoyani turli şaharlarda — Moskva, Leningrad va Odessada eşitişgan. Uni birinçi qöldan eşitiş uçun turli huquq-tartibot muassasalariga murojaat qilişgan, lekin maʼlum bölişiça, bu hikoya butunlay töqilgan ekan: «Xalq zamonaviy olijanob qaroqçi — Robin Gud haqida afsona töqigan, unda xohlaganini haqiqat deb qabul qilgan».

Real prototipning yöqligi ssenariy mualliflarini ajablantirdi, lekin ular ğoyadan voz keçişmadi; Ryazanovning sözlariga köra, qahramonni yaratişda ular jahon adabiyoti va kinematografi anʼanalariga tayanişgan: asosan muallif fantaziyasini Don Kixot, Çaplinning Charli obrazi va knyaz Myşkin oziqlantirgan.

Bir versiyaga köra, Detoçkinning prototipi Boris Vengrover bölgan: «Talonçilikdan olingan pullarning deyarli hammasini u kartada yutqazmagan, restoranlarda isrof qilmagan, aksinça, öz iştiyoqi bilan Ryazan viloyatidagi Sajanevskiy internat-maktabiga sarflagan. U yetim bolalarni sovğalar bilan hamon saxiylik bilan siylab turgan va bolalar futbol jamoalarini noqonuniy ravişda maşq qildirgan».

Goskino muharrirlariga ssenariy yoqqan, faqat simpatik qahramonning maşinalarni öğirlaşi yoqmagan: agar u şunçaki OBXSSga biror odamning firibgar ekanini va nomaʼlum daromad bilan yaşayotganini xabar qilganida, ança yaxşi bölardi.

Şunga qaramay, «Maşinani öğirlaşdi» nomli film tayyorgarlik davrida boşlangan edi, lekin Goskino raisi Aleksey Romanov ssenariyni rad etdi — sovet fuqarolari filmni tomoşa qilib, bir-birining maşinalarini öğirlaşni boşlab yuborişidan xavfsiragan holda; film «konservatsiya» qilindi.

Ryazanov va Braginskiy ssenariyni qissaga aylantirişdi, u 1964-yilda «Molodaya gvardiya» jurnalida çop etildi va yaxşi şarhlar oldi; şu vaqt içida rejissyor «Jaloba kitobini bering» filmini suratga olişga ulgurgan edi. Qissaga xayrixoh retsenziyalar MK (Markaziy Qömita)da taassurot qoldirdi va nihoyat filmni suratga olişga «yaşil çiroq» yoqildi.

Eldar Ryazanovning guvohligiga köra, Innokentiy Smoktunovskiyning Detoçkin rolidagi nomzodi 1962-yildayoq paydo bölgan: «Lekin faqat şunday tarzda: yaxşi bölardi…» — öşa paytda Smoktunovskiy «Gamlet»da suratga tuşayotgan edi va unga umid qiliş qiyin edi. Şunda boş rolga Yuriy Nikulin, uning antagonisti — tergovçi Maksim Podberyozovikov rolига esa Yuriy Yakovlev tasdiqlangan edi.

1964-yilda Ryazanov nihoyat suratga olişni boşlaşi mumkin bölganda, Yuriy Nikulin yana 1962-yildagidek sirk bilan uzoq xorijiy gastrolga ketdi va amalda taklif qilingan rolda özini rad etdi: «Menda şunday taassurot bor, men bu rolni allaqaçon öynaganman». Ryazanov Smoktunovskiyga murojaat qildi — butun suratga oliş guruhi Detoçkinni aynan uning öynaşini xohlardi; lekin bandligi va çarçoqlari tufayli aktyor rad etdi.

Ryazanov boş rol uçun köplab maşhur aktyorlarni sinab kördi (Leonid Bikov, Vasiliy Lanovoy, Mixail Derjavin, Aleksandr Belyavskiy); ular orasida Leonid Kuravlyov ham bor edi: «U işonçli, haqqoniy, simpatik çiqdi, — deb eslagan Ryazanov, — lekin unda ğalatilik yetişmasdi, aqlida yengil siljiş yöq edi». Detoçkin rolini Oleg Efremov ham sinab kördi — u öz qahramonini mahorat bilan körsatdi, lekin u qahramonning özi emas edi: «Yumşoqlik, mehribonlik va sodda köriniş ortidan irodali, temirdek odam körinib turardi». Rejissyorning hamkori Emil Braginskiy kinoproba materiallarini körib, keskin aytdi: «Nima deyapsizlar, örtoqlar? Bu-ku qöy terisi ostidagi böri!». Oxir-oqibat Ryazanov I. Smoktunovskiyni köndirişga muvaffaq böldi, uning tabiiy ğalatiligi boş qahramon xarakterini begonalaştirişga kerakli taʼsir berdi.

Bu yerda aktyor yana «Gamlet»ni öynadi, lekin Smoktunovskiy sifatida emas, havaskor teatr aktyori sifatida. Ryazanov öz filmida Smoktunovskiyning yana bir maşhur roli — knyaz Myşkinni ham esga oldi: bir sahnada Detoçkinning kelini Lyuba (Olga Aroseva) ğazab bilan aytadi: «Özingga qara! Sen-ku ahmoqsan!» Şu bilan birga Smoktunovskiy rejissyorni ssenariydan baʼzi joylarda çekinişga majbur qildi: masalan, Dima Semitsvetovning maşinasini birinçi marta öğirlaganda, poyezdga keçikkan odam uni olib ketişni söraganida, ssenariyga köra Detoçkin «uç aravaga yetgunça yolğon gapirib», begona yölovçidan qutulişi kerak edi, filmda esa Detoçkin hamma narsani öziça aytadi: u maşinani öğirlamoqçi ekanini va yölovçi noxuş vaziyatga tuşib qolişi mumkinligini. «Bu — Smoktunovskiy, — deb yozadi Ryazanov, — qahramonining yolğoniga qarşi çiqdi. U buni faqat Detoçkin xarakterining mantiğiga emas, balki, ehtimol, öz xarakterining mantiğiga ham amal qilib qildi».

Innokentiy Smoktunovskiy bu rolda sovet kinematografining eng maşhur obrazlaridan birini yaratdi; 2012-yil 9-noyabrda Samarada Eldar Ryazanovning 85 yilligi munosabati bilan Yuriy Detoçkinga yodgorlik oçildi.

Oleg Efremovda rejissyor ideal Maksim Podberyozovikovni topdi: bir tomondan, uning «pölat nigohi, qatʼiy yurişi, işonçli imo-işorasi, irodali yuzi» unga mos keldi; ikkinçi tomondan, Efremovda özini kuliş qobiliyati bor edi, bu esa unga tergovçi-aktyorni «göyo jiddiy emasdek», öz qahramoniga nisbatan yengil mehr-şafqat bilan öynaş imkonini berdi.

Olga Aroseva xotiralariga köra, u haqiqatan ham Moskva köçalarida troleybus haydaşiga töğri kelgan (buning uçun tegişli kurslarni ötgan), bundan taşqari, marşrutga çiqişga töğri kelgan va salondagi yölovçilar massovka emas, haqiqiy yölovçilar bölgan. Lekin troleybusning Detoçkin «Volga»sini quvişidagi sahnada texnik jihatdan qiyin burilişlarni uning örnida dublyor — troleybus parkining tajribali haydovçisi Pyotr Epişin bajargan.

Detoçkin quvdan qoçgan «Mosfilm»ning «GAZ-21» «Volga»si boşqa filmlarda ham suratga olingan: Tatyana Lioznovaning «Plyuxixadagi uçta terak», Leonid Gaydayning «Brilliantli qöl», Karen Şaxnazarovning «Zaharlar yoki jahon zaharlanişlari tarixi» va «Lyudmila» teleseriali. Keyinçalik maşina «Mosfilm» kinokontsernining muzeyiga qöyilgan. Militsioner Detoçkinni quvgan sahnada bir neçta turli oğir mototsikllardan foydalanilgan.

Boş qahramonlar maşq qilgan va keyinçalik spektaklni öynagan havaskor teatr ikki şaharda suratga olingan: içki qismi — Moskvada, «Kauçuk» zavodi madaniyat uyining tomoşabinlar zalida, binoga kiriş esa — Odessada, Jukovskiy va Ekaterinskaya köçalari kesişmasida, u yerda telefon stansiyasi joylaşgan. Filmda çap tomonda spektakl «Gamlet» afişasi körinadigan uçta keng eşikka töqqiz zinapoya olib borardi; ular saqlanib qolgan, lekin eşiklar uçta derazaga aylangan.

Rus tilida litva aksenti bilan gapiruvçi Donatas Banionisning ovozini köpgina filmlarda rus tilida gapiruvçi aktyorlar dublyaj qilişgan. «Beregis avtomobilya»da esa u öz ovozi bilan gapiradi.

Ryazanov va bastakor Andrey Petrovning birinçi birgalikdagi ishi bölib, Ryazanov Georgiy Daneliyaning «Qayiqqa yöl» filmidagi «Döst haqida qöşiq»ni eşitgandan keyin uni taklif qilgan. Rejissyorning özi filmning asosiy kuyini SSSRda yozilgan eng yaxşi vals deb hisoblagan — Xaçaturyanning «Maskarad» uçun valsi, Sviridovning «Boran» uçun valsi va Dogning «Mening erkalovçi va mehribon hayvonim» kartinasi valsi bilan teng. Keyinçalik Petrov «Qari qaroqçilar», «Xizmat romani», «Garaj», «Unutilgan fleyta kuyi» va Ryazanovning boşqa kinokartinalariga musiqa yozdi.

2014-yil avgust oyida «Beregis avtomobilya» filmini rangli tasvirga ötkaziş jarayoni boşlandi; film rejissyori Eldar Ryazanovning özi bölgan, u 2015-yil noyabrda vafot etgan. Işlar ikki yarim yildan ortiq davom etdi; Rossiyada rang berilgan versiyaning premyerasi Ryazanovning 90 yilligiga bağişlanib, 2017-yil 18-noyabrda «Birinçi kanal»da bölib ötdi.

Hujjatli film. Muallif va boşlovçi — Aleksandr Kazakeviç. Rejissyor — Konstantin Golençik. «Neofit» studiyasi MÇJ «Madaniyat» GTRK buyurtmasi bilan. 2017 y. (2020-yil 23-iyun). «Detoçkin ishi». 39 daqiqa. Rossiya-Madaniyat.