Birdman

= Birdman =

«Birdman» (ingliz tilida: Birdman or (The Unexpected Virtue of Ignorance), rus tilida: «Birdmen, yoki Jaholatning kutilmagan fazilati») — 2014-yilda suratga olingan amerikalik qora komediya, rejissyor Alejandro G. Iñárritu. Syujet Gollivudlik aktyorning teatrda pyesa sahnalaştirişga urinişi haqida hikoya qiladi. Rollarda Michael Keaton, Edward Norton, Naomi Watts, Emma Stone.

Filmning 193 ta mukofoti bor, şu jumladan törtta «Oskar»: Yilning eng yaxşi filmi, Eng yaxşi rejissyorlik, Eng yaxşi asliy ssenariy, Eng yaxşi operatorlik ishi, va yana 297 ta nominatsiya.

Filmning 18 million dollarlik byudjeti Nyu-Yorkning markaziy qismi dekoratsiyalarini qurişga imkon bermadi, xuddi «Yangi Hyumanböl: Yuqori kuçlaniş» filmida qilinganidek. Şuning uçun 2013-yil martida boşlangan suratga oliş haqiqiy Nyu-York köçalarida ötkazildi.

Iñárritu suratga olişni boşidanoq bir kadrda amalga oşirişni rejalaştirgan edi, bu hayotga imkon qadar yaqin bölişi uçun: «Biz hayotimizni tahrir qiliş imkoniyatisiz yaşaymiz».

Hamkasblarining jiddiy eʼtirozlariga qaramay, u öz konsepsiyasini himoya qila oldi.

Suratga olişning bir qismi teatr xonalari dekoratsiyalarida ötdi, teatr fasadi, sahna va tomoşabinlar zali esa Qarorgoh Ğarbiy 44-köçadagi Sen-Jeyms teatrida tabiiy şaroitda suratga olindi. Maykl Kitonning Times-skverda iç kiyimda yuriş sahnasi ham tabiiy şaroitda, bir dublda suratga olindi. Filmda harakatlanuvçi kamera bilan uzluksiz suratga olişning zamonaviy uslubi qöllangan, kamera «Steadicam» tizimiga örnatilgan. Biroq, monteaj qirqimlari körinmasligiga qaramay, filmda ularning kamida 100 tasi bor. Kerakli effektga monteaj kadrlarini aniq taşkil etiş va qirqimlarni yaşiruvçi raqamli işlov beriş orqali erişildi. Filmning öziga xos xususiyatlaridan biri — suratga oliş guruhi aʼzolarining tasodifiy izlarini raqamli «tozalaş»: hatto operator va kameraning közgudagi aksi ham yöq. Boş qahramonning uçiş sahnalari uçun «Gravitatsiya» filmidagi texnologiya işlatilgan. Butun film «Arri Alexa» raqamli kinokameralarida suratga olingan, maʼlumotlar Wi-Fi orqali taşqi xotiraga uzatilgan va darhol köriş hamda monteaj belgilaş uçun mavjud bölgan. Şu va dastlabki taşkiliy işlar tufayli suratga oliş bir oydan kamroq vaqtda yakunlandi, monteaj esa ikki hafta davom etdi.

Filmning asosiy musiqiy şerigi faqat yakkaxon jazz perkussiya partiyalaridan iborat baraban partituradir, uni Antonio Sánçez ijro etgan. Musiqani maşhur klassik asarlar töldiradi, jumladan Malerning va Çaykovskiyning asarlari. Iñárritu klassik pyesalarning aniq tanlovi unçalik muhim emas deb hisoblagan. Şunga qaramay, klassika tanlovi asosan XIX asrning çuqur melodik partituralariga yönaltirilgan edi (Maler, Çaykovskiy, Rahmaninov, Ravel). Iñárritu klassik komponentlar pyesaning öz dunyosidan kelib çiqqanini taʼkidlagan, Riggannning xonasidagi radio va sahnalaştirişning özini şu musiqaning ikki manbai deb atagan. Klassik segmentlarga amerikalik kompozitor Jon Adamsning ikki kompozitsiyasi ham kiritilgan. Viktor Ernandes Ştumpfhauzer va Xuan Valentening bir neçta jazz asarlari Sánçezning asliy musiqasini muvozanatlaştiradi. Baraban bölimlari saundtrekning katta qismini taşkil etadi va Sánçez tomonidan yozilgan. Iñárritu bu tanlovni sahnalarni tuzişga yordam berganligi bilan izohlagan: «Baraban men uçun filmning ritmini topişning ajoyib usuli edi… Komediyada ritm — şoh, vaqt va fazoni aniqlaş uçun monteaj vositalarim bölmagani holda, filmning içki ritmini topişga yordam beradigan narsa kerakligini bilardim».

Iñárritu 2013-yil yanvarida dösti, jazz barabançisi Antonio Sánçez bilan boğlanib, unga film uçun musiqa yozişni taklif qildi. Faqat barabanlardan iborat saundtrek yaratiş taklifiga Sánçezning munosabati Lyubetskining bir kadrda film suratga oliş haqidagi fikrlariga öxşaş edi: «Bu qörqinçli taklif edi, çunki unga erişiş uçun menda heç qanday yöl-yöriq yöq edi. Men bunday saundtrekka ega boşqa biror filmni bilmayman». Sánçez ilgari kinoda işlamagan edi, ammo ssenariyni öqib çiqib, har bir qahramon uçun «ritmik mavzular» yaratdi. Biroq Iñárritu teskari yondaşuvni izlagan, spontanlik va improvizatsiyani afzal körgan. Sánçez produksiyaning Nyu-Yorkka köçirilişini kutdi, u yerda filmni yaxşiroq his qiliş uçun suratga oliş maydonçasida bir neça kun ötkazdi. Şundan söng, asosiy suratga oliş boşlanişidan bir hafta oldin, u va Iñárritu demo-materiallarni yoziş uçun studiyaga bordi. Bu seanslar davomida rejissyor avval sahnani unga batafsil tasvirlab berar, Sánçez improvizatsiya qilayotganda esa uni imo-işoralar bilan yönaltirar edi, masalan, hodisani belgilaş uçun qölini kötarar (aytaylik, qahramon eşikni oçadi), yoki ritmni ovozlar bilan taqlid qilar edi. Ular taxminan yetmişta demo yozib oldilar, Iñárritu ularni sahnalarning tempini aniqlaş uçun işlatdi va suratga oliş tugagaç, ularni qoralama monteajga kiritdi. Sánçez bu jarayonni şunday taʼrifladi: «Film barabanlar bilan oziqlandi, barabanlar esa videoqatordan oziqlandi». Rasmiy saundtrek 2014-yil oktabrida CD (77 daqiqa) va 2015-yil aprelida LP (69 daqiqa) şaklida çiqarildi.

2014-yil dekabrida Kinematografiya sanʼati va fanlari akademiyasi «Oskar» mukofotining eng yaxşi asliy musiqa nominatsiyasi uçun daʼvogarlar röyxatini (long-list) eʼlon qilganda, «Birdman» filmi röyxatda yöq edi. Bir kun oldin Sánçez mukofot qömitasidan bu qarorni 87-«Oskar» marosimining 15-qoidasiga havola qilgan xabarnoma oldi. Xatda qömita fikriça, «film, şuningdek, filmning köplab asosiy lahzalarida juda sezilarli yangraydigan, yarim soatdan ortiq noasliy (asosan klassik) musiqiy fragmentlarni ham öz içiga oladi, bu esa qömita uçun sizning arizangizni qabul qilişni qiyinlaştiradi», deyilgan. Sánçez apellyatsiya berişga qaror qildi va Iñárritu hamda «Fox Music» ijroiya vitse-prezidenti bilan birgalikda Akademiyaning musiqa bölimi ijroiya qömitasi raisi Çarlz Foksga qarorni qayta körib çiqişni sörab xat yölladi. Kötarilgan masalalardan biri şu ediki, qömita klassik va asliy musiqa nisbatini notöğri hisoblagan edi. Sánçez aniqliklar kiritilgandan söng u «juda mustahkam zaminda» bölişiga işonardi. Biroq Foksning 19-dekabrdagi javob xatida maxsus musiqa qömitasi yiğilişi ötkazilgani, uning aʼzolari partituraga nisbatan «katta hurmat» bildirgani va uni «aʼlo» deb topgani, lekin «klassik musiqa ham fon musiqasi (skoring) sifatida işlatilgan» va «filmning samaradorligiga teng darajada hissa qöşgan» deb hisoblagani, filmning musiqiy öziga xosligi esa barabanlar va klassika birgalikda yaratilgani aytilgan. Oxir-oqibat ular qarorini özgartirmadilar. Sánçez va Iñárritu bu izohdan norozi qolganini bildirdi.

2014-yil 27-avgustda film 71-Venetsiya xalqaro kinofestivalining asosiy tanlov dasturida taqdim etildi. AQŞda çeklangan prokatga 2014-yil 17-oktabrda, keng prokatga esa 2014-yil 17-noyabrda çiqdi.

Şarhlarni yiğuvçi «Rotten Tomatoes» saytida film 359 ta şarh asosida rekord darajadagi 91 % reytingni oldi: «„Birdman“ — rejissyor Alejandro Gonzales Iñárritu uçun hayajonli qadam. Bu köp qatlamli syujetga va Michael Keaton hamda Edward Nortonning ajoyib öyiniga asoslangan, şijoatli texnik namoyişdir».

Michael Keatonning «Birdman» filmidagi roli uning Tim Burtonning «Batman» (1989) va «Batman qaytadi» (1992) filmlaridagi Batman roli tajribasi bilan taqqoslangan. Köpçilik film Keatonning «Batman»dan keyingi hayotini aks ettiradi, deb xulosa qildi, çunki film özi kuraşayotgan, qarib borayotgan, karyerasining boşida qanotli supergeroyni öynagani bilan eng köp tanilgan aktyor haqida.

Rejissyor Iñárritu Riggan Thomson / Birdman roli yuzasidan Keaton bilan boğlanganida, Keaton undan Batmanni öynaganligi uçun uni masxara qilmayotganini söragan. Riggan va Keaton örtasidagi öxşaşliklarga qaramay, köpçilik rolni aktyor Batman roli bilan boğliq norozilikni ifodalaş uçun olgan, deb hisoblay boşladi. Biroq Keaton Batman rolidagi davri haqida gapirişni yaxşi körişini va bu rol uçun juda minnatdor ekanini aytdi.

Filmning 193 ta mukofoti bor, şu jumladan törtta «Oskar»: Yilning eng yaxşi filmi, Eng yaxşi rejissyorlik, Eng yaxşi asliy ssenariy, Eng yaxşi operatorlik ishi, va yana 297 ta nominatsiya.