Bitter Rice

1948-yil — Italiya tarixidagi uruşdan keyingi davrning oxiri va mamlakatda birinçi demokratik saylovlar vaqti. Oldin asosan agrar mamlakat bölgan Italiya tez tiklanib, şaharlaşdi. Uruş mamlakat madaniy hayotiga ham katta taʼsir körsatdi. Amerika kinosi, jurnallar va musiqasi mamlakatning har bir burçagiga kirib bordi. Amerika filmlari mamlakat ekranlarida hukmronlik qilib, italyan prokati kassasining 77 foizigaça taʼminladi. Şuningdek, ekranlarni mahalliy rejissyorlarning past sifatli filmlari ham töldirardi (bu yönalişning tipik vakillari, masalan, Raffaello Matarazzo va Guido Brignone (en) edilar). Ular maşhur janrlardan foydalanib, Amerika kino uslubini kör-körona nusxalar, ekranni zöravonlik va erotika bilan töldirar edilar, bu italyan tomoşabini uçun yangilik edi.

Örnatilgan patriarxal tartib va xorijiy yangiliklarning töqnaşuvi italyan kinosining yangi tölqini vakillarini taşvişga soladi. Juzeppe De Santis «Cinema Nuovo» jurnali atrofida birlaşgan ijodiy guruhning eng yoş aʼzolaridan biri edi — bu neorealizmning ğoyaviy markazi edi. Hali uruş yillarida De Santis jurnalda bir neça maqola çop etdi, ular keyinçalik neorealizmni mustaqil janr sifatida asoslaşga xizmat qildi. Uning sanʼat haqidagi qaraşlari sovet, yevropa va amerika kinosi taʼsirida şakllandi. De Santis, xususan, Pudovkin va Eyzenşteynni yuqori baholardi va ularning montaj nazariyasi hamda mizanssena quriş böyiça qaraşlarini bölişardi.

«Riso Amaro» Juzeppe De Santisning ikkinçi töliqmetrajli filmi böldi. Kartina ğoyasi Juzeppega 1947-yil sentabrda keldi. Juzeppe «Caccia tragica» filmining taqdimotidan Parijdan qaytayotgan edi va Milanda Italiyaning şimoliga yönalgan poyezdga ötirdi. Vagon yoş ayollar, mavsumiy işçilar (mondina) bilan töla edi, ular guruç dalalari tomon yöl olişayotgan edi. Uruşdan keyingi mamlakatda köpçilik uçun bu yagona daromad manbai edi. Ulardan u suvda tiz çökib işlaş, mavsum uçun 40 000 lira va bir qop guruç oliş haqida ğamgin hikoyalarni eşitdi. Rimga qaytib, Juzeppe dösti Karlo Lidzani bilan birga ssenariy ustida işlaşni boşladi va uni «Lux Film» kompaniyasiga taklif qildilar. Dino De Laurentisning versiyasiga köra, ğoyani unga Gvido Gatti aytgan, u guruç yiğuvçi ayollar haqida film suratga olişni taklif qilgan va tomoşabinlarga yoqadigan yengil erotika elementi bilan qiziqarli hikoya çiqişi mumkinligini taʼkidlagan. Gatti esa Juzeppe De Santisning nomzodini taklif qildi — u istiqbolli yoş rejissyor edi.

1947-yil kuzida De Santis Turinda «Lux Film» studiyasi rahbarlaridan biri Riccardo Gualino bilan uçraşdi. Ular suratga oliş uçun eng yaxşi joy Pyemont hududidagi, Turin yaqinidagi tabiat böladi, deb qaror qildilar, u yerda öşa paytda kinokompaniyaning ştab-kvartirasi joylaşgan edi. Ssenariy ustida De Santisning «Cinema Nuovo» jurnalidagi hamkasblaridan iborat bir neça muallifdan iborat jamoa işladi. Ssenaristlar qişloq joylariga borib, turmuş tarzi va mehnat şaroitlari bilan batafsilroq tanişdilar. Kelajakdagi syujetga De Santisning sevimli yozuvçilari Flober va Mopassan taʼsir körsatdi, xususan, ularning «Madam Bovari» va «Marjon» asarlari.

Ssenariyda yangi, uruşdan keyingi butun mamlakat hayoti aks etgan edi. Gözallik tanlovlari, amerika modasi jurnallari, naşr bozorini egallagan, maşhur musiqa. Boş qahramon öqiydigan «Grand Hotel» (it) foto-komiks jurnali — Italiyaning uruşdan keyingi tarixining ramzlaridan biri. Bunday naşrlar qişloqdan kelgan, savodi kam va yaxşiroq taqdirni orzu qiladigan kişilar orasida maşhur edi.

Ssenariy ustida ish 1947-yil oktabrda boşlandi. «Lux Film» rahbariyatiga ssenariy juda yoqdi va yoş rejissyor nomzodi şubha uyğotgan bölsa-da, uning oldingi filmi «Caccia tragica» muvaffaqiyati hamma narsani özi aytib berdi. Juzeppe De Santis kommunistik qaraşlarga ega edi, De Laurentis esa köproq örtaça sotsialist edi. Şunga qaramay, suratga oliş maydonçasida ularning örtasida deyarli heç qanday kelişmovçilik bölmadi. Kartina davlat subsidiyalarisiz suratga olindi; bu tufayli senzura taʼsiridan qoçiş mumkin böldi. 1947–1948-yil qişida ssenariy ustida ish davom etdi va u 1948-yil 18-aprelda tayyor böldi. Aynan parlament saylovlari kuni Italiya tarixini köp yillarga belgiladi. Palmiro Tolyatti boşçiligidagi Kommunistik partiya kutilmaganda saylovda yutqazib, oppozitsiyaga ötdi. Keskin siyosiy inqiroz boşlandi, mamlakat namoyişlar tölqini va umumiy ish taşlaş bilan falajlandi, bu esa suratga olişning boşlanişini biroz keçiktirdi.

Syujetdagi asosiy rol Silvana uçun prodyuserlar quyidagi nomzodlarni körib çiqdilar: Karla Del Poggio, Jina Lollobrigida, Martine Carol va Lucia Bosè. Ularning hammasi De Laurentisga mos kelmadi. U mavsumiy işçi tipiga mos keladigan yoqimli qiz izlardi. Rim böylab keçqurun sayr qilayotganda Dino «Miss Italia» tanlovi afişasida kökragi baland, gözal qizni kördi. «Mana u, — dedi u döstiga, — bizning mondina». Tanlovda iştirok etayotgan 18 yoşli rimlik qiz Silvana Mangano edi. U Rimdagi moda uylaridan birida manekençi bölib işlardi. Uning kino tajribasi bir neça massovka rollari bilan çeklangan edi, lekin qiz kinoda karyera orzusida edi. «Lux Films» kompaniyasi dastlab bu kutilmagan nomzodga qarşi çiqdi, lekin Dino De Laurentis öz obrösi bilan uning kafolatini berdi. Qiz birinçi marta studiyaga kelganida, bundan oldin kuçli yomğirga tuşib, soç turmagi va makiyajini buzib olgan edi. Dino uni darhol tanimadi, lekin keyingi sinovlar uning fikrini faqat mustahkamladi. Uning obrazi u uzoq vaqt izlagan narsaning özi edi: «qöşni eşikdagi qiz» arxetipi va Gollivudda qadrlanadigan pin-ap ramzining ajoyib uyğunligi.

Kartinaning törtta yetakçi aktyori italyan kino ekranida karyerasini endigina boşlagan edi. Film Raf Vallone uçun deyarli birinçi jiddiy rol böldi va uning serhodisa hayotidagi yangi buriliş edi. Turinlik Vallone professional futbolçi bölgan, «Torino» jamoasida öynagan. Uruş yillarida u qarşilik harakatiga kirgan va uruş tugagaç, kommunistik «LʼUnità» gazetasining jurnalistiga aylangan. Uning asosiy rolga nomzodini gazetaning boş muharriri Davide Ladjolo taklif qildi. Vallone aktyor bölişni niyat qilmagan edi, lekin keyinçalik özi eslaganidek, u De Santisning ssenariy ğoyasi bilan «yuqtirib oldi». Vittorio Gassman asosan teatr aktyori sifatida tanilgan edi, lekin 1946–1947-yillarda bir neça kiçik rolda suratga tuşişga ulgurgan edi. Uruşdan keyin Doris Dowling singlisi bilan birga AQŞni tark etib, Yevropa kinosida omad izlagan edi. De Santis Franческа rolini Doris Dowlingga berdi, çunki bu qahramonni Silvanaga qarama-qarşi qöygan, aynan amerikalik qiz sifatida tasavvur qilgan edi. Dowling ansamblning yagona haqiqiy yulduzi hisoblanardi — u Uayldernikida «Yöqotilgan dam oliş kuni» filmida rol öynagan edi. Gabriella ikkinçi rejadagi muhim rol Mariya Grasiya Frantsiyaga tegdi. 17 yoşli aktrisa qişloq ayolining murakkab fojiali obrazini ijro etişi kerak edi, u guruç dalasida bola tuşiriş natijasida deyarli halok böladi.

Filmni suratga oliş 1948-yil yozida Verçelli şahri atrofida bölib ötdi va 75 kun davom etdi. Işlab çiqariş Italiya yozining eng issiq davriga töğri keldi, bu esa bir qança muammolarni keltirib çiqardi — kartina asosan tabiatda suratga olingan edi. Mamlakatning eng boy odamlaridan biri — FIAT konserni egasi Janni Anyelli, Riccardo Gualinoning yaqin tanişi, öz yordamini taklif qildi. Suratga oliş Venerio Lingana fermasida bölib ötdi, u Anyelliga tegişli edi va u şaxsan işlab çiqariş hamda moddiy taʼminotda yordam berdi. Suratga oliş guruhi qahramonlar yaşagan joyning özida — FIAT kompaniyasi bölinmalaridan biriga tegişli barakalarda joylaşdi.

Işlab çiqariş neorealizmning boşqa vakillari yaratilgan odatiy spartan şaroitlari va kam byudjetdan bir oz farq qilardi. Rejissyor boş qahramon Silvana dinamik sahnalarda yaxşiroq körinişini sezib, köpinça postanovka sahnalari va operator izlanişlariga murojaat qildi. De Santis va kinooperator Otello Martelli kran va harakatlanuvçi kameradan keng foydalandilar. Filmda şuningdek, dala ustidan tortilgan arqonga mahkamlangan kamera bilan keng maydonni qamrab oluvçi panoramali suratga oliş ham bor. Katta massovka iştirok etdi, noprofessional aktyorlar — haqiqiy guruç yiğuvçilar keng jalb qilindi. De Santis mizanssena ustida eng nozik tarzda işladi va kadrni qöyib çiqdi. Silvana va Valter buggi-vugi raqsga tuşadigan asosiy sahna, garçi improvizatsiyaga öxşasa-da, professional xoreograf bilan uzoq tayyorgarlik va maşqlar natijasi edi. Italyan kinosida odat bölganidek, barça boş rol ijroçilarining ovozlari boşqa aktyorlar tomonidan dublyaj qilindi.

Kartina ustida işlaş davri Italiya tarixidagi keskin voqealar bilan töğri keldi. Ish boşlanganidan boşlab, işlab çiqariş tafsilotlari matbuotda keng yoritildi. Suratga oliş maydonçasiga madaniyat arboblari taşrif buyurdilar: Cesare Pavese, Italo Calvino, Antonello Trombadori, Davide Lajolo va boşqalar. Kartina suratga oliş maydonçasidan olingan bir qator suratlarni Robert Capa çop etdi. Mangano suratlari butun mamlakatga tarqaldi va unga köplab maşhur şaxslar ergaşişga urindilar. Suratga oliş maydonçasida Janni Anyelli va Marcello Mastroianni paydo bölib, 18 yoşli aktrisaga iltifot körsatdilar. Cesare Pavesening filmdagi aktrisa singlisi — Constance Dowling bilan yaqin tanişuvi fojiali yakunlandi. 1950-yilda ular ajraşganidan keyin u öz joniga qasd qildi.

1948-yil 14-iyulda Palmiro Tolyattiga suiqasd uyuştirildi. U uç öqdan keyin zörğa tirik qoldi, lekin bu voqealar mamlakatdagi keskinlikning yanada kuçayişiga olib keldi. Tasodifan, aynan 14-iyulda «LʼUnità» gazetasida Italo Calvinoning kartina suratga oliş maydonçasidan reportaji çop etildi va mamlakatda katta rezonans uyğotdi. Namoyişçilar va politsiya örtasidagi eng keskin töqnaşuvlar aynan kartina suratga olingan hudud — Verçelli atrofida böldi, şuning uçun maqola mamlakatdagi siyosiy keskinlikning oşişiga katta taʼsir körsatdi.

Kartina ustidagi ish 1948-yil oktabrda yakunlandi. Filmning debyut namoyişi 1949-yil bahorida Kann festivalida böldi. Italiya prokatiga film faqat 1949-yil kuzida çiqdi, Yevropa, jahon va Amerika prokatiga esa yana yarim yil ötgaç çiqdi. Keçikişning sababi mamlakatdagi siyosiy keskinlik şaroitida axloq jihatidan oçiq kartinani namoyiş etiş xavotiri edi. Oçiq sahnalarning ançagina miqdori (1940-yillar mezonlari böyiça) ham katolik çerkovi, ham çap doiralar vakillarining hujumlariga sabab böldi. Silvana Mangano yengil şortiy va tor bluzkada tasvirlangan provokatsion suratlar va afişalar butun mamlakat va undan taşqariga tarqaldi. Prodyuser şovqin-suron biroz bosilişini kutib, namoyişni keyinroqqa qoldirişni maʼqul kördi. Kartina italyan prokatida yuqori körsatkiçlarni namoyiş etdi, bunga de Sika va Rossellini eng yaxşi asarlari maqtana olmagan edi. Mutaxassislar filmning «ayollar» mavzusi yoşlarning kayfiyati bilan uyğun yangradi, bu esa prokatda yaxşi natijalarga katta darajada sabab böldi, deb taʼkidladilar.

Kartina Yevropa prokatida, xususan, Fransiya va Buyuk Britaniyada juda muvaffaqiyatli böldi. AQŞda kartina axloqiy mazmuni, haddan taşqari zöravonligi va xristian qadriyatlarini masxara qilgani uçun Layoqat legionining qarşiligiga uçradi. Lux film dastlab legiondan ruxsat ololmadi va faqat ança keyinroq, maʼlum qisqartirişlar evaziga C reytingini oldi. Ayrim amerikalik tanqidçilar hatto kartinani kommunistik ruhdagi deb ham atadilar. Şunga qaramay, filmga qiziqiş şunçalik katta ediki, AQŞda avval subtitrli versiya çiqarildi, 1951-yilda esa dublyajlangan versiya qayta prokatga çiqdi, uni «Lux» kompaniyasi vositaçilarsiz bevosita kinoteatrlar tarmoqlariga sotdi. AQŞ prokatida «Riso Amaro» 3,4 million dollardan ortiq yiğdi. «Newsweek» jurnali kartinani Amerika ekranlarida namoyiş etilgan barça xorijiy filmlar orasida eng maşhuri deb atadi.

Janrdagi pionerlik asarlari («Rim, oçiq şahar», «Velosipedlar öğrilari») şahar muhitida keçardi. Visconti («Yer titraydi») va De Santis öz asarlari bilan neorealizmning qişloq mavzusini rivojlantira boşladilar. Öşa davr neorealizmining boşqa heç bir vakili kabi «Riso Amaro» jamiyatni qamrab olgan özgarişlarni ramziy ifodaladi. Butunlay italyan bölgan kartina, bir xil maʼnoda, neorealizmga antitezaga aylandi va juda xilma-xil janrlarga murojaat qildi. Kartina boşqa maşhur italyan filmlarida bölgani kabi tor moliyaviy çegaralarda suratga olingani unçalik sezilmaydi. Biroq tomoşabinni janrlarning butun xilma-xilligi juda kamtarona dekoratsiyalarda suratga olingani ham jalb qiladi: barakalar, omborlar va guruç dalalari.

Film dokumental ruhda boşlanadi: baland nuqtadan suv bosgan dalalar panoramasi körsatiladi, suvda tiz çökkan dalaçilar geometrik çizilgan guruç ariqlarida körinadi. Fonda diktor ovozi eşitiladi, u guruç yiğimi mamlakat tarixida qanday rol öynaganini va yetiştiriş texnologiyasi sönggi beş asr davomida deyarli özgarmaganini hikoya qiladi. Keyingi epizodda, filmning boşida, Franческа Silvanani «Grand Hotel» foto-komiksini közdan keçirayotganda köradi. De Santis uruşdan keyingi davrda mamlakatda keng tarqalgan barça amerikaga xos narsalarga bölgan modani masxara qildi. Birinçi gözallik tanlovlari «Miss Mondina 1948» bayrami epizodida. Foto-komikslar va saqiçlar. Buggi-vugi maşhur musiqasiga iştiyoq. Kartinada jinoiy film, myuzikl va ozgina erotika xarakterli sahnalar ham bor. Guruç dalasida qöşiq aytayotgan ayollar bilan bölgan ajoyib sahna — paxta plantatsiyalaridagi qullar haqidagi maşhur sahnali amerikalik musiqali kartinalarga tahsin. Ularga ham gaplaşiş taqiqlangan edi va ular qöşiq aytiş orqali muloqot qilişga majbur bölardilar.

Neorealizm umuman olganda xarakterli bölganidek, sovet kino maktabining taʼsiri ham aniq sezilib turadi. Perestrelka bilan tugaydigan fojiali yakun Eyzenşteynning «Strayk» asariga ohangdoş. Şuningdek, fransuz uruşdan oldingi maktabi klassiklari Rene Klerning va Jan Renuarning taʼsiri ham seziladi. Baland nuqtadan olingan suratlar Renuar uslubiga hurmat ifodasidir. Kartina harakat bilan suğorilgan, ijtimoiy mazmun va ziddiyat köp jihatdan noverbal vositalar orqali — qahramonlarning imo-işoralari, tana tili, raqs orqali ifodalanadi. Kartina boşida xarakterli epizod bor: politsiyadan yaşirinayotgan Valter, şunga qaramay, Silvananing çaqiruvçi harakatlariga ergaşib raqsga tuşadi. Aynan Silvananing obrazi doimo voqealar markazida böladi, göyo voqealarni öziga tortadi.

Kartinadagi asosiy sahnalardan biri — barakada Silvana va Franческа örtasidagi suhbat. Uning erotik ostmatni aniq: ikki qiz içki kiyimda körinadi va oçiq mavzularda suhbatlaşadilar. Franческа obrazi 1930-yillar qahramonlariga öxşaydi: u sovuq va jinsiy jihatdan befarq. Silvana esa, aksinça, oçiqçasiga hissiy, yangi ayol obrazini namoyon qiladi. Silvana Franческанинг jinoiy ötmişi va boy mehmonxonada xizmatkor bölib işlagani haqidagi hikoyasini oçközlik bilan tinglaydi. Janob öğri Valter bilan uçraşib, Silvana göyo svetskaya xronika sahifalaridan çiqqan obraz bilan töqnaşadi. Rejissyor melodrama uçun odatiy bölgan muhabbat uçburçagi tuzilmasidan foydalanmay, törtta boş qahramondan foydalanadi. Öxşaş törtburçak tuzilma oldingi filmda ham bor edi, lekin bu yerda ziddiyat murakkabroq. Filmning ikki boş qahramoni örtasidagi qarama-qarşilik ziddiyatni alohida yoritadi. Kartinaning boşida Franческа kapitalistik boşlanişni ramzlaydi: farovonlik, romantika va sarguzaştlar. Silvana esa Italiyaning qişloq çekkasi vakili: şahar hayotiga, farovonlik atributlariga intiluvçi.

Syujet yakuniga yaqin, qizlar örinlarini almaştiradilar. Franческа qişloq ayollari orasida özini öz kişisi sifatida his qiladi va ijobiy qahramon Marko bilan umumiy til topadi. Silvana esa firibgar Valter bilan yaqinlaşadi. Kartinaning paradoksal motivi sovet kinosi uçun xos bölgan şaxs va jamiyatning qarama-qarşiligidan iborat. Rejissyor xalqdan çiqqan qiz Silvanaga yorqin individual xususiyatlar berib, öziga xos yeçim topdi. U doimo olomondan, qoidalar va kanonlardan taşqarida böladi. Syujet boşida kapitalistik lagerning nominal vakili bölgan Franческа kutilmaganda xalq muhitida öz bölib qoladi va boşqa işçi ayollar bilan aralaşib ketadi. Kartinaning hikoyasi va yakuni Pudovkinning individualizm yaxşilikka olib kelmaydi, degan nazariyasiga töliq mos keladi. Yakunda Silvana öz joniga qasd qilib, ramziy ravişda öz ildizlariga qaytadi, uning mehnat hamkasblari esa uni qaytarib qabul qiladilar, jasadiga guruç yoğdiradilar va özlarining qiyin mehnatidan topgan oz daromadlarini ulaşadilar. Ramziy ravişda qizlarning özi ham — guruç ötlarini tozalaş, begona ötlarni yöq qiliş, yomonlikdan tozalaş — ishi ham oçib beriladi. Italyança «mondina» sözi «mondariso» — yaʼni guruçni tozalaş sözi bilan ohangdoş.