Patsany — Dinara Asanova rejissyorligida, Yuriy Klepikov ssenariysi asosida 1983-yilda suratga olingan sovet dramasi. Film «Lenfilm» kinostudiyasining Birinçi ijodiy birlaşmasi tomonidan tayyorlangan. U birinçi marta 1983-yil iyulida Moskva xalqaro kinofestivalida namoyiş etilgan. Keng prokatga film 1983-yil 5-noyabrda çiqqan.
1984-yil aprelida «Sovet ekrani» jurnali öquvçilarining fikriga köra «1983-yilning eng yaxşi filmlari» röyxatida ikkinçi örinni egalladi, birinçi örin «Vokzal dlya dvoix» filmiga berildi. Şuningdek, aktyor Valeriy Priyomixov «yilning eng yaxşi aktyorlari» qatorida nomlandi. 1984-yil mayida Kiyevda bölib ötgan XVII Butunittifoq kinofestivalida bolalar va ösmirlar filmlari bölimida birinçi mukofotni oldi. 1984-yil yozida Olmaotada bölib ötgan XIX Butunittifoq bolalar filmlari haftaligida žyuri mukofotiga sazovor böldi. 1984-yil 11-sentyabrda rejissyor Dinara Asanova va dramaturg Yuriy Klepikov F. E. Dzerjinskiy nomidagi mukofotga sazovor bölişdi. 1984-yil sentyabrida film sotsialistik mamlakatlar yoş kinematografçilarining Xalqaro kinofestivalida (Qöşalin, Polşa) mukofot oldi, aktyor Priyomixov esa erkak rolining eng yaxşi ijrosi uçun mukofotga loyiq topildi.
1Rollarda
Valeriy Priyomykhov, Valeriy Priyomykhov, Yevgeny Nikitin
2Syujet
Film hujjatli film sifatida boşlanadi: ösmirlar — kartinaning kelajakdagi qahramonlari «Odamni urişing…
Film hujjatli film sifatida boşlanadi: ösmirlar — kartinaning kelajakdagi qahramonlari «Odamni urişing mumkinmi?», «Yaxşilik nima?» va şunga öxşaş savollarga javob berişadi.
Keyin 15 yoşli Vova Kireyevning sudi körsatiladi — uni haqiqiy qamoq jazosi kutayotgan ögirlik qilgan bola. Aslida bu bola nosoğlom muhitning qurboniga aylangan. Bolani sudga SIZOdan «voronka»da olib kelişadi. Uning uçun sudda guvoh bölgan Pavel Antonov söz qöyadi. Sönggi sözida bola suddan «unga kamroq berişni» söraydi va bayonnomada uning tavba qilgani qayd etiladi.
Pavel Antonov (Valeriy Priyomixov) — Leningrad jismoniy tarbiya institutining bitiruvçisi, «qiyin» ösmirlarni yiğgan yozgi sport-mehnat lagerining boşliği. Ularning köpçiligi militsiyada hisobda turgan. U bu yoş qahramonni aynan hukm öqilgan sud zalidan kafolatga olib çiqadi: bolaga ikki yil ozodlikdan mahrum qiliş jazosi tayinlangan edi, lekin bir yillik muddatga taʼtil berildi. Ular poyezdda yozgi lagerga yöl olişadi. Film nosoğlom bolalarning hayotini, ularning xulq-atvorini va voqealarga munosabatini, ota-onasiga, ayolga, kattalarga bölgan munosabatini, ularning ijodiy va sport faolligini körsatadi.
Lagerda ular çodirlarda yaşaşadi, bu mavsum uçun anʼanaviy «jamoat foydali mehnat» — dala ötlarini yuliş va boşqa işlar bajariladi. Lagerdagi asosiy köngiloçar tadbir — keçqurungi raqslar bölib, ularning şarafiga lager boşliği har safar raketa uçiradi. Film şunday tugaydi: navbatdagi raqs eʼlon qilinayotganda raketa töpponça yöqolganligi maʼlum böladi. Uni Vova Kireyev otasidan öç oliş uçun olganligi aniqlanadi. Uning otasi sevgilisini xursand qiliş uçun qizini — boş qahramonning singlisini soçini oldirgan, şu sababli qiz gazdan zaharlangan. Butun lager jamoasi Kireyevni taʼqib qiliş uçun temir yöl stansiyasi tomon yugurib ketadi.
Filmdagi öyin syujetlari — apenditsit xurujini simulyatsiya qiliş va sevişgan juftlikni bezovta qiliş sahnalari — oldinroq suratga olingan «Sizning huquqlaringiz?» filmidan olingan.
3Rollarda
Valeriy Priyomixov — Pavel Vasilyeviç Antonov, qiyin ösmirlar uçun yozgi sport-mehnat lagerining…

Valeriy Priyomixov — Pavel Vasilyeviç Antonov, qiyin ösmirlar uçun yozgi sport-mehnat lagerining boşliği
Andrey Zikov — Vova (Vladimir Ivanoviç) Kireyev
Olga Maşnaya — Margarita Ivanovna Kireyeva «Margo», Vovaning singlisi
Sergey Naumov — Sasha Belousov
Yevgeniy Nikitin — Oleg Pavloviç Kurenno
Oleg Xorev — Andrey Zaytsev
Aleksandr Sovkov — Rublev
Aleksandr Xaraşkeviç — Boris Şmiryov
Aleksey Poluyan — Sinitsin
Viktor Mixeev — «Slavyan» otryadi komandiri
Yulian Gruzdev — «Avangard» otryadi komandiri
Vladimir Gusev — «Spartaçilar» otryadi komandiri
Yekaterina Vasilyeva — Zaytsevning onasi
Zinoviy Gerdt — sud zasedateli
Sergey Losev — Vasiliy Vasilyeviç, trener
Yuriy Moroz — Kostya
Marina Levtova — Kostyaning dösti
4Kinoguruh
Ssenariy muallifi — Yuriy…
Ssenariy muallifi — Yuriy Klepikov
Boş rejissyor — Dinara Asanova
Boş operator — Yuriy Veksler
Boş rassomlar — Natalya Vasilyeva, Vladimir Svetozarov
Kompozitorlar — Viktor Kisin, Vitaliy Çernitskiy
Tovuş operatori — Aliakper Hasanzoda
Qöşiq matnlari muallifi — Viktor Bolşakov (ijrosida Vitaliy Çernitskiy)
Leningrad davlat filarmoniyasining simfonik orkestri, dirijyor — Pavel Bubelnikov
5Suratga oliş
Filmda «qiyin» deb ataladigan ösmirlarning hayoti, turmuşi va muammolari, yozni sport-mehnat lagerida…

Filmda «qiyin» deb ataladigan ösmirlarning hayoti, turmuşi va muammolari, yozni sport-mehnat lagerida ötkazayotgan bolalar aks ettirilgan. Kartina yaratuvçilari bu yigitlarni tarbiyalaş usullari va yoşlarning öz harakatlari uçun javobgarligi haqida mulohaza yuritişadi.
Film real voqealarga asoslangan: deyarli 15 yil oldin yoş leningradlik Sergey Alekseev militsiyaning bolalar xonalarida hisobda turgan öğil bolalarni yiğib, ularni yozda «Prometey» sport-mehnat lageriga olib borgan, ular foydali işlarda özlarini sinab körişlari uçun. Tajriba muvaffaqiyatli çiqdi: bolalarning köpçiligi ularga berilgan saboqni özlaştirdi. Leningrad hujjatli kinematografçilari rejissyor Mixail Litvyakov boşçiligida bu haqida «Qiyin bolalar» (1966) nomli film suratga olişgan. Rejissyor Dinara Asanova va ssenarist Yuriy Klepikov bu filmni tomoşa qilişgan, lagerning özida bölişgan, keyin esa yuristlar, sotsiologlar bilan uçraşib, sudlarda ötirişgan va «qiyin» ösmirlar bilan suhbatlaşişgan.
Rejissyor Asanovaning sözlariga köra, lager tarbiyalanuvçilari rolida suratga tuşgan bolalarning köpçiligi professional aktyorlar bölmagan, balki har biri militsiyaga bir neça marta olib borilgan «qiyin» ösmirlar bölgan. Film yaratuvçilari öz oldilariga bu bolalarning içki dunyosiga nazar taşlaş va ularga özlarini anglaşda yordam beriş vazifasini qöyişgan. Bolalar haqidagi kartina, birinçi navbatda, kattalarga qaratilgan va ular muammoga yangiça fikr bilan qaraşga undaşi kerak, aks holda muammo mavjud bölib qoladi, agar ular undan ötib ketsa va maktab, militsiya hamda boşqa taşkilotlardan umid qilsa.
Suratga oliş jarayonida ssenarist Klepikov va leningradlik teleжurnalist Vladimir Konovalov yordam berişdi. Konovalov «qiyin» ösmirlar haqidagi «Vaziyat» telekörsatuvining boşlovçisi edi. Sport-mehnat lageri Leningrad yaqinidagi Priozersk tumani, Melnikovo (Räisälä) posyolkasida daryo qirğoğida qurilgan. Ösmirlar operator Yuriy Veksler kamerasiga deyarli eʼtibor bermagan, ular filmning davomida ularning döstiga va obröli kişisiga aylangan lager boşliği Pavel Antonovga qaraşgan.
6Tanqid
1983-yilda «Kinotomoşabin yöldoşi» jurnalining sentyabr sonida kinotanqidçi Miron Çernenko bu yöldan adaşgan…

1983-yilda «Kinotomoşabin yöldoşi» jurnalining sentyabr sonida kinotanqidçi Miron Çernenko bu yöldan adaşgan bolalarning «odamlar orasiga qaytişi» — «juda murakkab, lekin baribir hal etilişi mumkin bölgan vazifa» deb xulosa qildi.
«Sovet ekrani» jurnalining oktyabr sonida kinotanqidçi Aleksandr Lipkov finalda raketa öğirlagan Kireyev ortidan hammaning, butun lager bilan yugurganini taʼkidladi, demak Antonovning mehnati behuda ketmagan.
«Kino sanʼati» jurnalining oktyabr sonida esa kinotanqidçi Tatyana Xloplyankina Asanovaning navbatdagi kartinasi ekanligini, «improvizatsiya usulida suratga olingan va notajriba aktyorlar tomonidan öynalgan» deb yozdi. «Patsany»da har bir kadrda muallifning voqelikka munosabati bor: bolalarga özlarini öynaş imkoniyati berilgan bölsa-da, mualliflar istalgan vaqtda hikoyani töxtatib, öz fikrlarini bildirişga tayyor. Muallifning fikriça, Antonovning «qutqariş kerak!» degan iborasi filmning asosiy leytmotiviga aylangan: u sudda Kireyevni himoya qilib gapirganda, Şmiryni militsiyadan qutqarganda, lager vayron bölgandan keyin ösmirlarni tinçlantirganda, final yugurişda Kireyevni otasining hayotiga suiqasddan qutqarganda.
7Şarhlar
Milosserdova N. Patsany. Badiiy film // RusskoyeKino.Ru. —…
Milosserdova N. Patsany. Badiiy film // RusskoyeKino.Ru. — 01.10.2008.
2014-yil 3-aprel sanasidagi «Gapirsin» dasturining çiqişi «Patsany: 30 yil ötgaç» deb nomlangan. Bu çiqişda filmda suratga tuşgan aktyorlar va uning yaratilişida iştirok etgan odamlar körsatilgan.
Filmda yangragan «Qança sarson böldim…» qöşiğini 1990-yillarda maşhur bölgan «hovli qöşiqlari» ijroçisi Petlyura (Yu. Barabaş) qayta ijro etgan. Bu qöşiqni uning 1994-yilda çiqqan «Налётчик Беня» albomida eşitiş mumkin.
Matn: maqola tarjimasi «Пацаны (фильм, 1983)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.