Braindead

«Tirik öliklar» (ingl. Braindead) — Yangi Zelandiya pародик dahşat filmi, 1992-yil. Rejissyor Piter Jekson, film kultga aylangan. Film Çerepa orolidan olib kelingan ekzotik hayvon tufayli yuzaga kelgan mahalliy zombi epidemiyasi haqida hikoya qiladi. Kino tanqidçisi Devid Strattonning fikriça, bu film kino tarixidagi eng qonli kartinalardan biridir.

Filmning asl nomi «Braindead» Şimoliy Amerika hududida prokat uçun «Dead Alive» deb özgartirilgan, sababi — tarqatuvçi paketida ikki yil oldin çiqqan, bir xil nomli «Miya öldi» (ingl. Brain Dead) filmi bölgan.

Film turli xalqaro kinofestivallarda 13 ta kino mukofotiga sazovor böldi va ikkita nominatsiyaga ega böldi.

1957-yilda zoologik ekspeditsiya Sumatradan janub-ğarbda joylaşgan Çerepa orolidan ekzotik hayvon — kalamuş-maymunni olib çiqadi. Ekspeditsiyani mahalliy aholi quvib yetgan quvğin paytida kalamuş-maymun zoologlardan birini tişlaydi. Buni sezgan yölboşçilar sababini tuşuntirmasdan, avval uning ikkala tişlangan qölini kesib taşlaydi, peşonasidagi yarani körgaç esa boşini ham kesadi.

Kalamuş-maymunni ular Vellington hayvonot boğining vakiliga sotadi.

Filmning boş qahramoni Laynel Kosgrouv bölib, u onasi bilan Yangi Zelandiya poytaxti Vellingtonda yaşaydi. Otasi nomaʼlum şaroitda halok bölgan, irodali ayol bölgan onasi esa uning hayotini töliq nazorat qiladi, ona hokimiyati bilan uni böysundiradi. Kamtar va odobli yigit Laynel oziq-ovqat dökonida sotuvçi bölib işlaydigan Pakita ismli qiz bilan tanişadi. Buvisi bergan başoratga köra, Pakita Laynelda tarot kartalari körsatgan öz tanlovini tan oladi.

Hayvonot boğida belgilangan uçraşuv çoğida Laynel va Pakita qafasda saqlanayotgan kalamuş-maymunni birinçi marta köradi. Laynelning onasi Vera Kosgrouv öğlini kuzatmoqçi bölib, kalamuş-maymun hujumiga uçraydi va u uning qölini tişlaydi. Keyingi kunlarda Veraning ahvoli yomonlaşadi, u asta-sekin zombiga aylanadi, fikrlaş faoliyati sönadi, parçalaniş jarayonlari boşlanadi. Laynelda onasini öldirişga qatʼiyat yetişmaydi va u uni hammadan, şu jumladan Pakitadan ham yaşirib xonada saqlaydi, Pakitani keraksiz xavfga duçor qilmaslik uçun munosabatlarni uzadi. U Vera dafnini taşkil qilişga majbur böladi, ammo tunda ölgan onasining jonlangan jasadini qazib olib, uyda saqlaydi. Şu orada Vera Kosgrouvning qurbonlari böladi: Pakitaning iti (uni tirik-tirik yeydi), uni parvariş qilgan hamşira MakTaviş, bir neça köça panklari va ruhoniy MakGruder.

Laynel Latviyadan kelgan, qoçgan natsist bölgan veterinardan tinçlantiruvçi dori solingan şişa sotib oladi va uni yordamida zombilarni tajovuzkor bölmagan holatda uşlab turişga harakat qiladi, ularni uy yertölasiga qamaydi. Va bir muddat bu unga muvaffaq böladi. Bir yertölada uzoq ötiriş natijasida ölgan ruhoniy va hamşira örtasida roman boşlanadi, uning mevasi zombi çaqaloq böladi, şuningdek, Vera dafnida paydo bölgan, meros uluşiga daʼvo qilayotgan nopok amakisi Les zombilarni topadi, ularni jasad deb öylaydi va Laynelga bosim ötkazişni boşlaydi.

Amakisi Les Kosgrouvlar uyida ziyofat uyuştiradi, ziyofat çoğida yertölada qamalgan zombilar ozod bölib, mehmonlarga hujum qiladi. Natijada Laynel, Pakita, amaki Les va yana bir neça kişi zombilarga töla uyda qolib, bu ekstremal şaroitda omon qolişga harakat qiladi, şu bilan birga Laynel otasining ölimi sirini oçadi (uni onasi Vera sevgilisi bilan birga vannada çöktirgan) va butun umrini bexabarlikda ötkazganini tuşunadi.

Filmda zombilar eng turli usullar bilan yöq qilinadi: ularni elektr toki bilan öldiradi, blenderda maydalaydi, kir siquvçi bilan yassi qilib yoyadi va hokazo. Ammo bunday xilma-xillikka qaramay, filmning asosiy sahnasi sifatida yakuniy qirğin hisoblanadi, unda Laynel kosa bilan qurollanib, jonlangan öliklarga töla zalni kesib ötib, Pakitaga yordam berişga boradi. Bu sahna kino tarixidagi eng qonli sahnalardan biridir: uni suratga oliş uçun 400 litr sunʼiy qon işlatilgan, u soniyasiga taxminan 20 litr tezlikda sepilgan.

Film 13 ta kino mukofotiga sazovor böldi, jumladan:

Fantafestival fantastik filmlar festivalining 2 ta mukofoti (1992) — «eng yaxşi aktyor» (Timoti Balm) va «eng yaxşi vizual effektlar»

Sijesdagi Kataloniya kinofestivalida eng yaxşi vizual effektlar uçun mukofot (1992)

Amsterdamdagi fantastik kino festivalida «Kumuş Qarğa» mukofoti (1993)

Avoriazdagi kinofestivalning Grand-prisi (1993)

Fantasporto xalqaro fentezi filmlar festivalining 2 ta mukofoti (1993) — «eng yaxşi film» va «eng yaxşi maxsus effektlar»

Yangi Zelandiya kino yilining 5 ta mukofoti (New Zealand Film and TV Awards, 1993) — «eng yaxşi dizayn hissasi», «eng yaxşi rejissyor», «eng yaxşi film», «eng yaxşi erkak dramatik rol», «eng yaxşi ssenariy»

«Saturn» mukofoti (1994) eng yaxşi videorelиз uçun

Bundan taşqari, film ikki «Saturn» mukofotiga (1993) — «eng yaxşi dahşat filmi» va «eng yaxşi spetseffektlar» uçun nomzod böldi.

Germaniyada film köplab zöravon sahnalar tufayli qattiq senzuraga uçradi. Ikki senzura versiyasi çiqarildi: birinçisida eng qonxör sahnalar olib taşlandi, ikkinçisida zöravonlik deyarli butunlay yöq edi. Mamlakatda filmning har qanday versiyasini ommaviy namoyiş qiliş qonun bilan taqiqlangan. Şuningdek, töliq versiyalar Singapurda, Koreya Respublikasida va Finlyandiyada ham senzuraga yoki taqiqqa uçradi.