Brat

Vyaçeslav Butusov

Sergey Çigrakov

Nastya Poleva

«Akvarium» guruhi musiqaçilari, jumladan Andrey Romanov va Oleg Sakmarov

«Nautilus Pompilius» guruhi musiqaçilari, jumladan Igor Kopilov

«2va samolyota» guruhi musiqaçilari

«Kolibri» guruhi musiqaçilari, jumladan Natalya Pivovarova

«Prepinaki» guruhi musiqaçilari

Aleksey Poluyan — Viktor Bagrov (Viktor Suxorukov roli)

Aleksandr Stroyev — Dumaloq (Sergey Murzin roli)

Valeriy Kuxareşin — klip rejissyori (Sergey Debijev roli)

Aleksandr Başirov — bandit (Igor Lifanov roli)

Viktor Byçkov — suratga oliş guruhining jabrlangan aʼzosi, militsiyadagi epizod (Konstantin Anisimov roli); Svetaning qöşnisi (Anatoliy Gorin roli); final sahnadagi yuk maşinasi haydovçisi

Aleksandr Polovtsev — reketir (Denis Kirillov roli)

Nina Usatova — Danila va Viktorning onasi (Tatyana Zaxarova roli)

Sergey Russkin — Pavel Yevgrafoviç, Svetaning eri (Vladimir Yermilov roli)

Rejissyor Aleksey Balabanov eslaşiça, «Brat» syujeti uning bandilar va musiqaçilarni bir filmda birlaştiriş haqidagi eski ğoyasidan tuğilgan, çunki u ikkalasi bilan ham muloqotda bölgan. Musiqa bölajak filmda yetakçi rollardan birini öynaşi kerak edi. Mos saundtrek izlab, Balabanov tanlovni «Nautilus Pompilius» guruhiga töxtatgan, çunki u Sverdlovskdagi hayoti davridan vokalist Vyaçeslav Butusov bilan döst bölgan. Suratga olişga, şuningdek, «Akvarium» musiqaçilari, vokalist Nastya Poleva va Sergey Çigrakov («Çij & Co» guruhi) taklif qilingan.

Balabanovning xotini, filmda kostyum rassomi bölib işlagan Nadejda Vasilyeva guvohligiga köra, «Brat» ssenariysi daçada yozilgan. Baʼzi aktyorlar «sirtdan» tasdiqlangan, jumladan «Qalʼa» filmida rol öynagan Svetlana Pismiçenko va «Baxtli kunlar»dagi roli bilan tanilgan Viktor Suxorukov. Prodyuser Sergey Selyanovning sözlariga köra, hammasi 1996-yilda Balabanov «Kinotavr» festivalida Sergey Bodrov-kiçik bilan tanişgaç, uning «Kavkazlik asir» filmidagi öyinidan taassurot olgandan keyin aniq bölgan.

Naşr etilgan ssenariyda filmdan farqlar bor, masalan:

Sveta va uning eri Pavel Yevgrafoviç sadomazoxizmga qiziqadi. Suratga olişda Balabanov bu sahnalarni oila zöravonligi yönalişida qayta körib çiqqan, lekin keyinroq bu mavzuni BDSM sifatida özining keyingi filmi — «Nogironlar va odamlar haqida»da örgangan.

Jinoiy nizo va uy kontserti bir xil kvartirada bölib ötgan. Rejissyor Stepan tasodifiy garovga olingan emas, balki uy kontsertining taşkilotçisi bölgan. Nişon rok-musiqaçilarning prodyuseri bölgan, rivoyatga köra, u musiqaçilarga telefonda çiqiş uçun ölpon solgan. Danila akasi uni bu nizoga tuzoq qilganini tuşunib, banditlar nafaqat prodyuserni, balki kvartiradagi barça musiqaçilarni ham otmoqçi ekanini bilgaç, şeriklarini qöşni xonada öldiradi.

Dumaloq sheʼriy maqollar aytmaydi.

Baʼzi personajlar yöq, masalan: Kett qizi, tramvayda çiptasiz yöl yurgan kavkazliklar va turli epizodik personajlar.

Danila qöşib yiğilgan kompakt-disklardan bronijilet yasaydi.

«Brat» Balabanov mustaqil «STV» studiyasida suratga olgan birinçi töliq metrajli film böldi. Studiya 1992-yilda prodyuser Sergey Selyanov tomonidan Balabanov bilan birgalikda taşkil etilgan. Dastlab Selyanov loyihadan ilhomlanib va VHS bozorining istiqbollarini körib, «Baxtli kunlar»ni körgan va Balabanovga hurmat bilan qaragan taniş prodyuserlarni işga jalb qilmoqçi bölgan, lekin investor topa olmagan.

Film öttiz bir kun davomida suratga olingan. Selyanovning guvohligiga köra, suratga olişga taxminan 10 ming AQŞ dollari sarflangan; oxir-oqibat film öz mablağlari hisobidan suratga olingan. Köpçilik aktyorlar ramziy haq evaziga yoki bepul işlagan. Svetlana Pismiçenkoning sözlariga köra, «Brat» uçun unga ming dollar tölangan. Tramvay vagonboşisini u sinov paytida kiygan köylagi va kofta bilan öynagan; şu bilan birga, Sveta roli uçun aktrisa tramvay haydaşni maxsus örgangan. Danila Bagrov kiygan yirik töquvli sviterni rassomi Nadejda Vasilyeva bloxa bozoridan öttiz beş-qirq rublga sotib olgan. Tusovçi Kett uçun teri «kosuxa» kurtkasini qöşiqçi Nastya Poleva bergan, u filmda kameo rolini öynagan (lekin Milyutina buni tasdiqlamaydi). Qahramon uçun botinkalar Astaxovning qizida topilgan.

Pavel Yevgrafoviç oyoğiga öq tegiş sahnasini suratga oliş paytida, pirotexnikning xatosi tufayli, Vladimir Yermilov haqiqatda oyoğidan yaralangan — uning oyoğiga ikkita tiqin tegib ketgan.

Final sahnadagi yuk maşinasi haydovçisi rolini filmning operatori Sergey Astaxov ijro etgan, çunki suratga oliş oxirigaça yuk maşinasini boşqara oladigan aktyor topilmagan, tryuk ijroçilari esa Balabanovga öyini bilan yoqmagan.

Bir neça epizoddan taşqari, butun film Sankt-Peterburgda suratga olingan. Viloyat şaharini körsatiş va boş qahraman Danila Bagrovni syujetga kiritiş uçun suratga oliş guruhi Leningrad viloyatidagi Priozersk şahriga borgan, u yerda «Korela» qalʼasi yaqinida «Nautilus Pompilius» guruhi klipi bilan boğliq epizod suratga olingan. Kadrda Priozersk markaziy maydoni — Lenin maydoni ham bor.

Danilaning Sankt-Peterburgga kelişi epizodi Vitebsk vokzalida suratga olingan. Filmda şaharning markaziy qismini — Senat maydonini, Millionnaya köçasini, Griboyedov kanali qirğoğini, Moyka daryosi qirğoğini, Isaak sobori va boşqa joylarni köriş mumkin — bu joylar qahramonning akasini kutib şahar böylab sayr qilgan sahnalarida bor. Bodrov va Suxorukov qahramonlarining birinçi uçraşuvi Marsovo maydonidagi «Adamini uyi»da bölib ötadi.

Filmning katta qismi Vasilyevskiy orolida bölib ötadi. Danila va Nemis tanişiş sahnalari Andreyevskiy bozorida suratga olingan. Smolenskoye lyuteran qabristoni bu ikki qahramon hayotning maʼnosi haqida gaplaşadigan bir neça sahnada bor; aniqroği, suratga oliş general-mayor Aleksandr Aleksandroviç fon Bekmanning oilaviy qabrida bölgan. Bundan taşqari, Danila öldirilgan banditlarning jasadlarini Smolenskoye qabristoniga olib boradi. Qotilning Danilaga suiqasdi orolning ğarbiy çekkasida, Korabelstroitelyey köçasidagi uylardan biri yonida suratga olingan. Bozordagi otişmadan keyingi quvğin sahnasi Tuçkov xiyobonining bir hovlisida suratga olingan.

Suratga oliş, şuningdek, «Çernişevskaya» metro bekati atrofida, Sennaya maydoni yaqinida, Senniy bozorda (Çeçenning öldiriliş sahnasi) va Petrogradskaya tomonida ham davom etgan. Oxirgisida Danila va Kett «Makdonalds»da, Kamennoostrovskiy prospektida suhbatlaşadi (suratga oliş paytida şaharda yagona bölgan). Bandilar va vagonboşi Svetaning uçraşuvi Vasilyevskiy orolining 22-liniyasida bölib ötadi. Svetа va Danila qatnaşgan «Nautilus Pompilius» kontserti aslida «Çij & Co» guruhining kontserti bölgan. Svetlana Pismiçenkoning sözlariga köra, guruh muxlislari mast holda ikkalasini olomon içida deyarli bosib yuborişgan.

1997-yil 17-mayda «Brat» Kann festivalining asosiy tanlovidan keyingi ikkinçi muhim dasturi — «Maxsus nigoh»da namoyiş etilgan. Guvohlarning sözlariga köra, namoyişda taxminan ming tomoşabin qatnaşgan va ular ön beş daqiqa davomida olqiş bildirişgan.

Film videokassetalarda 1997-yil iyun oyida çiqqan. Birinçi namoyiş Peterburgdagi Kino uyida bölgan. Filmni körgan tanqidçi Sergey Dobrotvorskiy, Aleksey Balabanovning filmi mamlakatning «asosiy voqeasi» böladi, deb taʼkidlagan.

Filmning televidenieda premyerasi 1997-yil 12-dekabrda «NTV» telekanalida bölib ötgan. Premyera filmning yaratuvçilari iştirokida jonli efirda muhokama bilan birga ötkazilgan.

Yirik ulgurji kompaniyalar maʼlumotiga köra, 2000-yilda film eng köp sotilgan 50 ta videofilm röyxatini yopgan (qiziqarlisi, bu röyxatning yuqori qismida «Brat 2» filmi turgan).

2022-yil 24-martda film ikkinçi qismi bilan birga qayta kinoprokatga çiqarildi. «Vesti.ru» sayti şunday taʼkidlagan: «Filmning birinçi prokat kuni 7 mln rubl keltirdi, joriy vaziyat uçun bu şunçaki yaxşi emas, balki aʼlo natija. Çet el relizlari uikendda «Brat» bir kunda özlaştirganidan ança kam pul işlaşi ham böladi». Film prodyuseri Sergey Selyanov eʼtirof etdi: «Biz heç qanday prognoz qilmagan edik, lekin natija eng jasur umidlarimizdan ham oşib ketdi. Bizni hayratga soldi, ikkala filmni ham 10–20 martadan körgan tomoşabinlar baribir kinoga kelişdi. Göyo filmlar afsonaviy, hayron böladigan heç narsa yöq, lekin baribir ajoyib».

2022-yil 3-aprel holatiga köra, qayta prokatdagi film 59,5 mln rubl, yoki 577 ming AQŞ dollari yiğgan, tomoşabinlar soni esa 219 ming kişi bölgan.

Prodyuser Sergey Selyanovning sözlariga köra, «Brat»ning asosiy maʼnolaridan biri — sotsializmdagi «jamoaviy hayot tizimi»dan kapitalizmdagi «individual masʼuliyat»ga ötişni körsatişdir. U şunday taʼkidlagan: «1990-yillarda alohida inson özini maksimal darajada namoyon etiş imkoniyatiga ega böldi», lekin filmning nomini izohlovçi qarindoşlik aloqalari ham işlamay qoldi. Balabanov yöqolgan aloqalarning ahamiyati va qadrini körsatmoqçi bölgan, garçi boş qahramon atrofdagi dunyoning barça şaroitlariga yakka özi qarşi turgan.

Adabiyotşunos va publitsist Viktor Topovov filmning dastlabki ssenariysini örganib, u turli tafsilotlar va rejissyor iqtiboslari orqali Balabanovning oldingi va keyingi filmlari bilan boğlanganini taʼkidlagan.

Balabanovning yaxlitligi uning yozgan kinossenariylarini öqişda ayniqsa aniq seziladi, ular orasidagi içki aloqalar bu yerda yagona qon aylaniş tizimiga öxşaydi.

[…]

«Brat» ssenariysidan bir ajoyib ip çiqib turibdi, uni tortsangiz, Balabanov ijodining köpi — hatto yarmi — yeçilişi mumkin. Danilaning «yoshi kattaroq» dösti, hayot bilan ança ezilgan vagonboşi bu yerda qattiq SM muxlisi bölib çiqadi: unga azoblaniş yoqadi, u şkafda saqlaydi va özida işlatişga tayyor — SM arsenalining deyarli hammasini. Bu bir tomondan uni «Nogironlar»dagi ikki «porno-diva» va «Yuk-200»dagi raykom kotibining qizi bilan birlaştiradi, boşqa tomondan esa, aynan Fassbinderga xos tarzda, uni azob çekayotgan ona-Rossiyaga aylantiradi! Aynan şunday, na köproq, na kamroq.

Tanqidçi, şuningdek, Balabanovning «Trofim» qisqa metrajli filmida boş qahramonning avval Peterburgga, keyin esa Danila Bagrov kabi Moskvaga borişini taʼkidlaydi. Şu bilan birga, Sankt-Peterburgga keliş sahnalari ikkala filmda ham bir xil vokzalda — Vitebskda suratga olingan. Kinotanqidçi Sergey Kudryavtsev bu kuzatuvni tasdiqlaydi va «Brat» filmi bilan «Trofim» novellasini alohida körib bölmasligini taʼkidlaydi: ham Danila, ham dehqon-«qotil» Trofim ularga bir xil begona, qörqitadigan şaharga keladi. Yagona farq, ehtimol, şundaki, zamonaviy şahar imperiya poytaxtining belgilarini yöqotib, «ğamgin qabristonga öxşaş narsa»ga aylangan.

Kinotanqidçi Anton Dolin filmning boş qahramonini «kontekstdan çiqib qolgan, katta özgarişlar davrida yaşayotgan, lekin Tarixni his qilişni töxtatgan inson» deb taʼriflaydi. Uning fikriça, Danila Bagrovga yaqinlar va qarindoşlar kerak, lekin u ularni topmaydi yoki topganida izlaganidan boşqa narsani topadi.

Tomoşabinga deyarli yaqin, qadrdon personaj filmning dunyosida yaşaydi — 1990-yillarning, agar yagona bölmasa ham, öşa buriliş önyilligini töliq tasvirlab, umumlaştirgan asosiy filmida. Va, albatta, Balabanov uçun ham asosiy. Unda «Brat-2»ning hali ham oçiqça xalq tasviri va «Yuk 200»ning qattiq giynolʼi yöq, lekin «Baxtli kunlar» va «Qalʼa»ning ezoterik öyçanligi ham sezilmaydi. Şu bilan birga, Balabanov keyinçalik «fantastik realizm» deb ataydigan narsa bor, bu yerda bezaksiz hujjatlilik öta şartlilik bilan çegaradoş. Qattiq, aniq va jasur, u oçiqlikni soddalik bilan, poeziyani musiqiylik bilan uyğunlaştiradi va bitta ortiqça kadr yoki sözni öz içiga olmaydi. Hayratlanarli aktyorlik ishi bilan, öz organikasi va energiyasi bilan «aktyorlik ishi» tuşunçasidan ança taşqariga çiqadi, — худди «Taksi haydovçisi»dagi De Niro yoki «Pianinoçi»dagi Yupper kabi. Mukammal ravişda «şedevr» taʼrifiga mos keladi.

[…]

«Brat» — qahramonning yolğizligi haqidagi fojia ham, komediya ham, u yaqinlarni orzu qilgan, lekin özini Lyuteran qabristonida, öz pistoleti bilan, nemis va ölgunça uni qörqitadigan rejissyor bilan birga topadi. U yangi zamonlar yaqinlaşayotganini his qilgandek, ularda na muallifga, na aktyorga joy qoladi. Qahramonni esa filmda uni öldirişga behuda urinib körgan Dumaloq bandasining oddiy öğrilari özlaştirib, «akam» deb ataşadi. Aslida, Danila Bagrovning heç qanday akasi bölmagan. U yagona şunday edi.

Sergey Selyanov 2000–2010-yillarda rus kinosida Danila Bagrov bilan teng keladigan kuçli obraz paydo bölmaganini taʼkidlaydi.

Danilaning akasini ijro etgan aktyor Viktor Suxorukov film çiqqanidan yigirma yil ötib, Sergey Bodrovning qahramonida ham qahramonlik, ham ziddiyatlilikni qayd etgan.

Qahramonlarga ehtiyoj doim mavjud, eposlar, dostonlar, ertaklardan boşlab. Qahramon nima? Bu uçlik ot içidagi asosiy ot. U qora ot, aravani, aravaçani, gumbazni, böğinni tortadi. Bugun bizda şunday biri bormi? Yöq. Qahramon tuğilişi kerak. Faqat mafkura orqali emas, balki qarşilik, pozitsiyalar töqnaşuvi orqali.

[…]

Danya Bagrov qaysidir aniq frontda vatanga xizmat qildi, qaytib kelib, akasiga yordam berişga qaror qildi. Har birimizda yaxşilik, yomonlik, sevgi, nafrat, kuç va ojizlik ziddiyatlari aralaşgan. Şu ziddiyatda biz zaif va kuçlini özida birlaştirgan qahramonni topişimiz kerak — va aytişimiz kerak: «Ha, bu bilan yaşaş mumkin! Yöqotmasdan, boyib ketib, kuçli bölib va omon qoliş mumkin».

Rus jurnalisti va tanqidçisi Yuriy Sapriykin Danila şaxsini toza varaq sifatida taʼriflagan: unda eng yaqin qarindoşlarning ismlari, bir neça ahamiyatsiz axloqiy haqiqatlar («zaiflarni himoya qiliş kerak»), bir neça tuğma ijtimoiy instinktlar («men yahudiylarni unçalik yoqtirmayman») va sevimli guruhning nomi («Nautilus Pompilius») yozilgan. Sapriykin boş qahramonning sovuqqonligidagi öq otişni «barça axloqiy burçaklari kesilgan maqsad sari eng tez harakat» deb taʼriflaydi; har qanday vazifa uçun eng sodda yeçim, u töğri çiziqda uçayotgan öqqa öxşaydi.

Danila biznesmenni ham, oddiy bandit ham, befarq erni ham nişonga oladi, bir xil tayyorlik bilan. Xuddi şunday tayyorlik bilan u öq yönalişida qolib ketgan tasodifiy ötkinçini ham otib yuborardi. Uning oddiy qadriyatlar tizimida sinfiy adovat yöq, bu yerda muhim faqat özi va begona örtasidagi böliniş, va Tatarindan taşqari, u doim öz odami, çunki akasi, bu böliniş har doim vaziyatga qarab tasodifan örnatiladi.

Yuriy Sapriykin, şuningdek, Balabanov biografiyasi muallifi Mariya Kuvşinova bilan Nemis rolidagi örni haqida ham fikrdoş. Bu personaj rejissyorning öziga xos alter eğosi kabi körinadi. Nemis Danilaga qaraganda kuç va haqiqat haqida yaxşiroq tuşunadi, hayot okopda örganilgan axloqiy «ikki karra ikki — tört» dan murakkabroq ekanini biladi. Nemis Danilaning pulini olişdan boş tortadi va aytadi: rusga yaxşi bölgan narsa nemis uçun ölimdir.

Rotten Tomatoes agregator saytida filmning reytingi 100 %.