Burnt by the Sun 2：Escape

Filmning prologida sobiq komdiv Kotov (Nikita Mixalkov) köradigan tuş körsatiladi: tuşida u xotini Marusya (Viktoriya Tolstoganova) bilan daçasida Stalinni (Maksim Suxanov) qabul qiladi va minnatdorçilik belgisi sifatida özi tayyorlagan, Stalinning şokoladdan yasalgan portreti tuşirilgan tortni sovğa qiladi. Stalin Budyonniy, Voroşilov va Beriya bilan birga uni tatib körmoqçi bölganda, ajoyib manzara keskin buziladi: Kotov kutilmaganda uni böynidan uşlab, yuzini tortga botiradi va u böğilib ölgunça uşlab turadi. Marusyaning qiçqiriği ostida tuş tugaydi va Kotov Sovet-Germaniya çegarasi yaqinidagi lagerda uyğonadi. Deyarli şu zahoti mahbuslarni kutilmaganda kazarmadan haydab, maydonga olib çiqişadi; şu payt NKVD ofitseri Kotovdan taşqari barça «siyosiy» mahbuslarni arra zavodiga ötişga buyuradi, u yerda ularni lager qöriqçilari qamab qöyadi. 58-modda bilan (kontrrevolyutsion jinoyatlarni anglatadi) hukm qilingan Kotov nima uçun ularga qöşilmaganini aniqlaşga urinadi va köp ötmay uning «siyosiy» moddasi «yuqoridan» kelgan maxsus farmoyiş bilan «jinoiy» moddaga (129-modda, yirik miqyosdagi öğirlik) almaştirilganini bilib oladi; bunga sabab heç kim aytmaydi. Köp ötmay maydonga yiğilgan «jinoiy» mahbuslarga öşa ofitser murojaat qiladi; ularning orasida Kotov özining tanişi Ivanni (Dmitriy Dyujev) topadi. Ofitser ularga 1941-yil 22-iyunda, bugun, Sovet Ittifoqi hududiga faşistik nemis bosqinçilari bostirib kirganini eʼlon qiladi va «jinoiy» mahbuslar piyoda evakuatsiya qilinadi, «siyosiy» mahbuslarning hammasi esa arra zavodida qöş pulemyotlardan otib taşlanadi. Şu payt lagerga kutilmaganda nemis samolyotlari uçib keladi, maydonga bir neça bomba taşlab, ofitser va deyarli barça mahbuslarni öldiradi; Kotov va Ivan esa qöriqlanayotgan maydondan sönggi daqiqada qoçib, binolardan birining tomiga yaşirinişga muvaffaq bölişadi.

Hikoya 1943-yil mayga ötadi: Stalinning Yaqin daçasiga öz joniga qasd qilişga urinişdan omon qolgan polkovnik NKGB Mitya Arsentyev (Oleg Menşikov) keladi (filmning kengaytirilgan televersiyasida aniqlanadiki, uni öşa paytda uyiga kelib qolgan Marusya qutqargan). U Iosif Vissarionoviç va Beriya bilan uçraşadi, ular unga Kotov 1941-yilda ölimdan qoçib qutulganini, hujjatlarda esa u otib taşlangan deb körsatilganini aytişadi. Şu sababli Stalin Arsentyevga Kotovni qayerda bölmasin topib, unga maʼlum bir portfelni topşirişni buyuradi; uning içidagi narsa tomoşabinga hali oşkor qilinmaydi. Keyin Arsentyev Pavlik Morozov nomidagi pionerlar lageriga boradi; u yerda qatağon qilingan Kotovning voyaga yetgan qizi Nadya (Nadejda Mixalkova) pionervojatiy bölib işlaydi. Arsentyev lager boşliğidan (Andrey Panin) Nadya otasidan voz keçişni xohlamayotganini, uni «xalq duşmani» deb eʼlon qilgan bölsa ham, şunday ekanini bilib oladi. Arsentyev Nadyaga şunday gaplar uning otasiga zarar yetkazişi mumkinligini aytadi va şu tariqa uning tirik ekanligini körsatadi; söng u Marusya bilan birga lagerni tark etadi. Marusyani u ölimdan özi qutqargan va unga uylanib, uning hamda qizining xalq duşmani, sobiq komdiv Kotov bilan qarindoşlik aloqasini yaşirgan.

Tomoşabin 1941-yil iyuniga, Kotov va Ivanning lagerdan qoçiş paytiga qaytariladi. Ular daryo qirğoğiga yetib, dam olişga qaror qilişadi, lekin kutilmaganda svastikali ulkan bayroqlar osilgan nemis tanklarini körib qolişadi va ulardan qoçib, daryoga sakraşadi hamda suzib ketayotgan yoğoçga yopişib olişadi. Daryoning pastroğida şu paytda fuqarolik aholisi evakuatsiya qilinmoqda va sovet qöşinlari nemislar yaqinlaşayotgani sababli katta yoğoç köprik orqali çekinmoqda; yaradorlar bilan yuk maşinasining yölini tösgan sovet ofitseri maşina tomida ötirgan askarlardan duşman hujumini töxtatişga borişni talab qiladi, lekin askarlardan biri uni miltiqdan otib öldiradi. Şu bilan birga ikki sovet askari köprikni pastdan minalaştiradi — nemislar uni daryodan ötiş uçun işlatmasligi uçun portlatmoqçi. Katta leytenant-sapyor (Yevgeniy Styçkin) hamkasbiga qizil bayroqçani silkitgandan söng bombalarni faollaştirişni buyuradi va özi ötiş joyini yopişga ketadi. Şu payt köprik ustida yana nemis samolyotlari paydo böladi, odamlar ustunini bombalaydi va öşa yerda bir amaldorning (u deyarli darhol boşqa bombadan halok böladi) million sovet rublini olib ketayotgan yuk maşinasini vayron qiladi. Samolyotlar uçib ketgaç, katta leytenant köprikka kirişni avtomobil bilan tösadi, lekin daryodan ötişga şoşilayotgan odamlar uning gapiga quloq solmaydi; ulardan biri, tankist mayor Nikolay (Andrey Merzlikin), suhbat çoğida uni qattiq itaradi, natijada sapyor tasodifan bayroqçani silkitib yuboradi. Hamkasbi, qirğoqdagi binokl orqali kuzatib turgan, buni köprikni portlatiş buyruği deb qabul qiladi va darhol bombalarni faollaştiradi. Köprik öşa paytda uni kesib ötişga urinayotgan barça odamlar bilan birga portlaydi. Qaytib kelgan nemis samolyotlari ikkala qirğoqni yana bombalaydi; portlaşdan karlaşgan katta leytenant suvga sakraydi — öşa paytda yoğoçda suzib ketayotgan Kotov va Ivan yonidan ötib ketadi. Uning ortidan Nikolay ham sakraydi, çunki u katta leytenantni köprikdagi yuzlab odamlarning ölimida aybdor deb hisoblaydi. Yoğoçda tört qahramon falokat joyidan uzoqlaşadi va oxirgi marta öşa bayroqli tanklar vayron bölgan qirğoqqa çiqayotganini körişadi.

Söngra hikoya 1941-yil avgustiga ötadi. Boltiq dengizi böylab Nadya Kotova vojatiy bölgan öşa pionerlar lagerini evakuatsiya qiliş boşlanadi; u bolalarni barjaga kuzatib boradi, uning trumi va palubasining katta qismi allaqaçon qurolini topşirayotgan köplab yaralangan askarlar bilan band. Şu portda kiçik paroxodga partiya funksioneri Igor (Aleksandr Adabaşyan) boşçiligida partiya arxivi, Stalin byustlari va uning xotinining (Mariya Şukşina) şaxsiy buyumlari yuklanadi. Barja boşqalaridan oldin dengizga çiqadi; kapitan Pindyurin (Valeriy Zolotuxin) yaradorlarga palubada yoyilgan, qizil xoç tuşirilgan transparantni olib taşlaşni buyuradi, toki bu hudud ustidan parvoz qilayotgan nemislar uni bombalamasin. Köp ötmay barja ustida haqiqatan ham nemis samolyotlari paydo bölib, uning ustida manevr qila boşlaydi, yölovçilarni qörqitadi, lekin aslida unga bitta ham bomba taşlamaydi. Şunga qaramay, manevrlardan zerikkan nemis uçuvçilaridan biri hamkasbi bilan bahslaşib, katta tezlikda kabinadan boşini çiqarib, barjaga siyişni möljallaydi va rejani amalga oşiradi, garçi eskadron qömondoni bunga ruxsat bermagan bölsa ham. «Fonari» oçiq samolyot barja ustidan uçayotganda, palubadagi yaralangan askarlardan biri (ilgari Pindyuringa qurolini topşirişdan boş tortgan) kutilmaganda unga signal pistoletidan öq uzadi va ikkinçi uçuvçining boşiga aniq tegib, uni öldiradi. Birinçi uçuvçi hamkasbining ölimidan ğazablanib, barja ustiga keskin tuşadi va çetga qoça olmagan Pindyurinni old ğildiragi bilan öldiradi. Sodir bölgan voqeadan larzaga tuşgan eskadron qömondoni qolgan uçuvçilarga barjani barça yölovçilari bilan birga harbiy jinoyatning guvohlari sifatida yöq qilişni buyuradi; bir neça daqiqada nemis samolyotlari barjani bombalab, çöktiradi, yopiq trumda köplab yaradorlar halok böladi, suzib çiqişga uringanlarni esa havodan pulemyotlar bilan otişadi. Nadya ham çökayozgan edi, qizil xoçli transparantga çalkaşib qolgan, lekin uni sönggi daqiqada oyoqlari yöq, aslida ruhoniy bölib çiqqan serjant (Sergey Garmaş) qutqaradi. U Nadya bilan birga falokat joyidan unça uzoq bölmagan joyda topilgan dengiz minasiga tayanib turadi va Nadyani suvga çöktirişni taklif qiladi; lekin ularning suhbatini tasodifan qaytib kelgan, omon qolganlarni otiş uçun kelgan nemis samolyoti buzadi. Uçuvçi hamkasbining ölimidan hali ham ğazablangan holda, tumanda ham minani va undagi ikki omon qolganni otişga urinadi. Ruhoniy baland ovozda 90-zabur öqiyotgan paytda nemis uçuvçisi boşqaruvni yöqotib, samolyotini suvga uradi. Köp ötmay serjant Nadyaga suvga çöktiradi va unga özining zanjirli xoçini beradi; şundan söng u ikkala oyoqsiz uzoq yaşay olmasligini anglab, dengizga suzib ketadi va Nadyani yolğiz qoldiradi. Biroz vaqtdan keyin tuman tarqaladi va Nadya ufqda partiya arxivi bilan suzib ötayotgan paroxodni köradi; uning ekipaji ham uni payqaydi va minani olib taşlaş niyatida böladi, lekin Igor töxtamaslikni buyuradi va paroxod közdan yöqoladi. Şunga qaramay, mina köp ötmay Nadyani özi qirğoqqa olib çiqadi; qiz uni qöyib yuborişi bilan oqim minani ilib, dengizga qaytarib olib ketadi va öşa paroxodning bortiga urilib, uni butun ekipaji bilan çöktiradi. Qirğoqda qolgan Nadya, plyajga Stalin byustining siniği uçib kelganda, otasini eslaydi va agar u tirik bölsa, uni topişi kerakligini tuşunadi.

1943-yil may, SSSRning ozod qilingan hududlari. SMERŞ ştabiga okkupatsiyadan qaytgan SSSR fuqarolarini söroq qilayotgan kapitan Lunin (Sergey Makoveskiy) huzuriga Mitya keladi va undan 1941-yil iyunidan keyin Kotovning taqdiri haqida söraşni boşlaydi. Lunin unga 1941-yil oktabrda Kotov uruşning ilk kunlarida tanişgan «jangovor örtoqlari» bilan birga jazo batalyoniga yozilganini aytadi; batalyonga muhim yönalişda nemis hujumini töxtatiş vazifasi qöyilgan. Keng dalada jazo batalyoni askarlari yaqin atrofdagi talon-taroj qilingan pionerlar lageridan olingan mebel parçalari bilan xandaqlarni mustahkamlaydi, batalyon qömondoni katta leytenant Izyumov (Yevgeniy Mironov) esa jinoyatçilarga qörqoqlik haqida maʼruza öqiydi. Köp ötmay xandaqlarga Kreml kursantlaridan iborat rota keladi va ular jazo batalyoni bilan bir xandaqqa joylaştiriladi. Biroz vaqt ötgaç, xandaqlarga kutilmaganda nemis tanklari hujum qiladi; ular oldindan emas, orqadan kelgan — boşqa uçastkada yorib ötgan nemislar sovet qöşinlarini qurşovga oladi. Yagona töp bitta tankni urib tuşiradi, lekin şu zahoti javob zarbasi bilan yöq qilinadi; nemis piyodalari texnika himoyasida xandaqlarga ommaviy hujum qiladi, jangda köplab kursantlar va jazo batalyoni askarlari halok böladi. Kotov bu qirğin orasida uçta nemisni öldirişga muvaffaq böladi, lekin oxirgisining taşlangan jasadi uni yerga bosadi va ikkalasini nemis tanki bosib ötadi. Jangdan bir oz vaqt ötib öziga kelgan Kotov yer qatlami ostidan çiqadi va jasadlarga töla vayron xandaqlarni köradi; u yerda faqat bir neça omon qolganlarni topadi: Ivan, Nikolay, jazo batalyonining askari Yurok va oğir yaralangan Izyumov, u ölişdan oldin Qizil Armiyaning nemis hujumini töxtata olmasligidan şikoyat qiladi va keyin özini otadi. Kotov va qolganlar xandaqlarni tark etadi; söngra ular nemis samolyotidan uruş maydoniga taşlanayotgan köplab teşik qoşiqlarni körişadi, ularda «Ivan, uyga qayt, men tez orada qaytaman» kabi tarğibot xabarlari yozilgan.

Hikoya yana 1941-yil avgustiga, Germaniya tomonidan okkupatsiya qilingan SSSR hududiga ötadi. Kiçik, böm-böş qişloq orqali nemis kolonnasi ötadi, undan velosipedda uçta askar orqada qoladi va quduq yonida suv oliş uçun töxtaşadi. Ulardan biri, Otto, yaqin uy orqasiga ötib, aravali bir neça sigoynni köradi va aravani musodara qilmoqçi böladi, lekin sigoynlar uni qöşiq aytib va raqsga tuşib yumşatmoqçi bölganda, kutilmaganda ularni avtomatidan şafqatsizlarça otib taşlaydi, bu ikki hamkasbini dahşatga soladi. Janjallaşgan askarlar qişloqqa tarqaladi; Otto uning çetiga çiqadi va u yerda örmondan çiqqan Nadya bilan töqnaşib qoladi. Qiz undan qoçib, qişloq aholisidan yordam söraşga urinadi, uylarning deraza va eşiklarini taqillatadi, lekin unga heç kim eşik oçmaydi. Oxir-oqibat Nadya indamay orqasidan kelayotgan Ottodan qoronği omborxonaga yaşirinadi; Otto ham öşa omborxonaga kirib, yöqoladi; keyinroq uni izlab ikkinçi askar ham öşa omborxonaga kiradi va u ham çiqmaydi. Qişloqqa uçinçi askar qaytadi, u avval otişmaga dahşatga tuşgan va hamkasblari bilan yaraşiş uçun kelgan edi, lekin omborxonada ularning ölik jasadlarini topadi (birinçisi çömiç va boltadan ölgan) va vahimaga tuşib qişloqqa yordam çaqiradi. Yangi kelgan nemislar omborxona oldiga qişloq aholisini yiğadi, u yerda juda köp odam bor, va ikki nemis askarining qotilligini kim tan olmasa, buning uçun hammaning javob berişini aytişadi. Omborxona tepaligidan bu manzarani Nadya va uni qutqargan qiz kuzatadi — bu mahalliy qiz ilgari nemislar tomonidan zörlangan, qişloq aholisiga heç qanday hamdardlik his qilmaydi, çunki ular unga yordam bermagan, xuddi bugun Nadyaga yordam bermaganidek. Qişloq aholisidan heç kim qilmişini tan olmagani uçun nemislar hammani öşa omborxonaga haydab kiritadi, benzin sepib yoqib yuboradi. Nadyada asabiy buziliş yuz beradi, u hanuz nemislarga borib, qotillikni tan olmoqçi böladi, lekin qutqargan qiz uni uşlab turadi.

1943-yilda Lunin Arsentyevga Kotovning harbiy biografiyasidagi yana bir epizod haqida gapirib beradi: 1942-yilning yozida u jazo batalyonidagi muddati tugagan bölsa-da, saf qismiga ötişdan boş tortgan, çunki u uyda «uni heç kim kutmayotganini» aniq bilar edi. Şundan köp ötmay Kotov nemis «tili»ni (asir) olişda iştirok etadi; u katta buğdoy dalasida qoçib ketişiga oz qolgan edi, asir taşlandiq çerkovda yaşiringan edi. Uning ortidan kirib, Kotov çerkovda bir vaqtlar kiçik dala gospitali joylaşganini bilib qoladi va tösiqlardan birida «serjant Kotova» deb yozilgan sumkani topadi; bu sumka aniq uning qizi Nadyaga tegişli edi, Kotov esa uni 41-yilda halok bölgan deb qatʼiy işonar edi. Kotov avtomatini qöyib, sumkadagi buyumlarni tekşirayotgan paytda, uning orqasidan yaşirinça yaqinlaşmoqçi bölgan «til» yoğoçdan yasalgan tayoq bilan qurollangan edi. Lekin u hujum qilişga ulgurmasidan, çerkov ustidan nemis bombardimonçisi uçib ötadi, uning kabinasidagi uç uçuvçi lyukdan tiqilib qolgan aviabombani taşlaydi, u çerkov gumbazini teşib, şamdonga çiroyli tarzda ilinib qoladi. Qörqib ketgan Kotov va «til» bomba yerga tuşib portlab, butun binoni vayron qilişidan oldin çerkovdan yugurib çiqişga ulgurişadi. «Til»ni boğlaş jarayonida Kotov yana Nadyani eslaydi va uning, ehtimol, hali ham tirik ekanligini anglaydi.

Filmning finalida 1942-yil fevrali körsatiladi. Qandaydir yirik şaharning vayronalari orasida sanitar Nadya yaradorlarni qidiradi va vayron bölgan tank yonida kuygan sovet tankistini topadi. U unga birinçi yordam körsatişga harakat qiladi, lekin uning jarohatlari juda oğir bölib çiqadi. Hayotining sönggi daqiqalarida yoş tankist Nadyadan köksini körsatişni söraydi, çunki u umrida buni heç qaçon körmagan edi; Nadya uning istagini bajaradi va şundan söng tankist vafot etadi. Sönggi marta hikoya 1943-yilga qaytadi: Lunin nihoyat Arsentyevga Kotovning hozir qayerda ekanligi haqida aniq javob beradi — uning kelişidan bir oy oldin u aniq bir qalʼada bölgan, lekin u yerdagi oğir ahvolni hisobga olsak, hozir tirik bölişi ehtimoli kam. Mitya zudlik bilan Sergey Petroviçni izlab öşa yerga jönaydi.