Kanał (film)

Voqealar 1944-yil 25-sentabrda, Varşava qözğolonining sönggi kunlarida bölib ötadi. Filmning hikoyaçisi tomoşabinlarni qahramonlarni diqqat bilan kuzatişga çaqiradi, çunki bular ularning hayotidagi sönggi soatlardir.

Leytenant „Zadra“ 43 nafar Armia Krajowa (Vatan armiyasi) askarlari va tinç aholidan iborat guruhni Varşavaning endilikda duşmanning qurşovida qolgan Mokotów tumanidagi vayronalar orasida yangi pozitsiyaga boşlab boradi. Kompozitor Mixal nemislar egallab borayotgan şaharning boşqa qismidagi xotini va bolasiga telefon qilişga muvaffaq böladi. Telefon aloqasi uzilişidan oldin xotini unga nemislar binoni tozalayotgani va uning ortidan kelayotganini aytişga ulguradi.

Ertalab karter ofitseri „Korab“ örinbosar leytenant „Mądry“ va aloqaçi qiz Xalinkani birga yotgan holda topadi (Xalinka keyinçalik „Mądry“ uning ilk sevgilisi ekanini aytadi). Nemislarning hujumi qaytariladi, biroq „Goliath“ minasini zararsizlantiriş çoğida „Korab“ yarador böladi.

Duşman qurşovida qolgan „Zadra“ga kanalizatsiya tarmoqlari orqali markaziy tumanga çekiniş buyruği beriladi. Safni davom ettirişga yaroqli qolgan 27 kişi, jumladan „Korab“ ham qoronğulikda, çiriyotgan jasadlar orasida va har daqiqada nemislar hujumiga uçraş xavfi ostida iflosliklar içida yöl bosib borişadi.

Ularning yölboşçisi bölgan „Stokrotka“ „Zadra“dan boşqalar öz yölini özlari topib ketişini aytib, „Korab“ga yordam berişiga ruxsat berişini söraydi; „Zadra“ bunga rozi böladi. Biroq ikki yoş ortda qolaveradi. Ular Vilça köçasidagi belgilangan çiqiş joyiga yetib kelganlarida, „Korab“ tepaga kötariladigan nişab tuneldan çiqişga juda zaif edi, şuning uçun qiz daryo tomon harakatlanişga qaror qiladi va uni töxtatişga yöl qöymay oldinga yetaklaydi. Nihoyat, ular quyoş nurini körişadi. Şu paytga kelib „Korab“ yarim kör bölib, butunlay holsizlangandi. U çiqiş joyi temir panjaralar bilan berkitilganini va ularning qopqonda qolganini körolmaydi. „Stokrotka“ oxir-oqibat öz tuyğularini oçib aytadi, unga dam olişi mumkinligini taʼkidlab, peşonasidan öpadi.

Asosiy guruh bir muddat „Zadra“ga ergaşadi, biroq „Stokrotka“siz ular yöqolib qolişadi. Nihoyat, „Zadra“ serjant „Kula“ga qisqa tanaffusdan söng ularni oldinga boşlab borişni buyurganda, ular joyidan jilmay qolişadi. „Kula“ „Zadra“ni harakatni davom ettirişga majbur qiliş uçun hamon ergaşib kelişayotganini aytib yolğon gapiradi. Oxir-oqibat „Zadra“ va „Kula“ga ergaşib kelayotgan yagona askar mexanik „Smukły“ bölib qoladi.

Şu paytda „Mądry“, Xalinka va Mixal ham yer osti labirintida adaşib qolişadi. Oxir-oqibat Mixal aqldan ozib, ökarina çalgança uzoqlaşib ketadi. Berk köçaga yetib kelgan „Mądry“ yaşaşi uçun sababi borligini aytib yiğlab yuboradi. Xalinka kimligini söraganda, u xotini va bolasi borligini aytadi. Qiz undan çiroğini öçirişni söraydi va özini otib öldiradi. „Mądry“ tösilmagan çiqiş yölini topadi, biroq kanalizatsiyadan çiqişi bilanoq nemis askari tomonidan qurolsizlantiriladi va öşa lyukdan çiqqan boşqa odamlar bilan birga hovliga haydaladi. Umidsizlikka tuşgan u allaqaçon otib öldirilganlarning jasadlari yoniga tiz çökadi.

„Zadra“, „Kula“ va „Smukły“ ham belgilangan çiqiş joyini topolmay, boşqasiga duç kelişadi, biroq u tuzoqqa qöyilgan edi. „Smukły“ ikkita granatani zararsizlantirişga ulguradi, ammo uçinçi tuzoq qurboni böladi. Omon qolgan ikki kişi çarçagan holda vayronaga aylangan şaharning kimsasiz qismiga çiqib kelişadi. „Zadra“ „Kula“ga qolgan odamlarni ham olib kelişni buyurganda, „Kula“ yolğon gapirganini va ularni allaqaçon taşlab ketişganini tan oladi. Ğazablangan „Zadra“ „Kula“ni otib öldiradi va karaxt ahvolda yana kanalizatsiyaga qaytib tuşadi.

Teresa Iżewska – „Stokrotka“ (Maysa)

Tadeusz Janczar – xorunji „Korab“

Wieńczysław Gliński – leytenant „Zadra“

Tadeusz Gwiazdowski – serjant „Kula“ (Töp)

Stanisław Mikulski – „Smukły“ (Öğir)

Emil Karewicz – leytenant „Mądry“ (Donişmand)

Maciej Maciejewski – „Gustaw“

Vladek Şeybal – Mixal, kompozitor (titrda Władysław Şeybal sifatida körsatilgan)

Teresa Berezowska – Xalinka

Hikoya va ssenariy qözğolon paytida polyak qarşilik harakati – Armia Krajowa (Vatan armiyasi) ofitseri sifatida kanalizatsiyalardan omon çiqqan Jerzy Stefan Stawiński tomonidan yozilgan. Film Łódź şahridagi Badiiy filmlar studiyasida „KADR“(studio) kinostudiyasi tomonidan işlab çiqarilgan. U özidan oldingi „Avlod“ filmiga xos bölgan oçiq kommunistik taşviqotdan xoli bölib, Stalin vafotidan keyingi Bolesław Bierut rejimi qulagandan söng ekranga çiqarilgan.

„Kanal“ filmining premyerasi 1957-yil 20-aprelda Varşavada bölib ötgan. 2019-yil aprel oyida filmning qayta tiklangan versiyasi Kann kinofestivalining „Cannes Classics“ bölimida namoyiş etiş uçun tanlab olingan.

„Kanal“ Vajdaga 1957-yil Kann kinofestivalida Maxsus hakamlar hayʼati mukofotini olib keldi. Rotten Tomatoes agregatorida film 8 ta şarhga asoslanib 100% ijobiy baholangan va örtaça bali 8,1/10 ni taşkil etadi.

Vajdaning debyut filmi „Avlod“ (1955) tanqidçilar tomonidan vazmin kutib olingan bölsa, „Kanal“ polyaklar örtasida uning badiiy qiymati borasida keng bahs-munozaralar va ziddiyatlarni keltirib çiqardi. World Socialist Web Site naşri xodimlari Donota Niemitz va Stefan Steinberg şunday yuborişgan: „Film Polşada iliq kutib olinmadi. Qözğolon qahramonlarining axlat va iflosliklarga burkanib fojiali tarzda nobud bölişi milliy şahidlarning ideallaştirilgan qiyofasiga mos kelmas edi“. Tanqidçi Leon Buko „Dziennik Polski“ gazetasida şunday şikoyat qilgan: „Butun bu Varşava, bu butun qözğolon axlatda, tarix çiqindixonalarida ğarq bölmoqda…“ „Trybuna Ludu“ gazetasidan Aleksander Jackiewicz esa şunday yozgan edi: „Ehtimol, „Kanal“ tariximiz, özimiz va butun bir avlod haqidagi haqiqatni aytişning boşlanişi bölar. Ehtimol, u ogohlantiruvçi sanʼat, poklaniş sanʼati, hayot qahramonligining ölim qahramonligi ustidan ğalabasi bölib çiqadi“.

„Kanal“ filmining asosiy mavzularidan biri „polyakça qahramonlik“ tuşunçasi hamda polyaklar tarixan „umidsiz bölgani kabi befoyda jasorat körsatişga moyil“ ekanligidir. Vajda dastlab Polyak tarixidagi maşhur – va yarim öz joniga qasd qiliş bilan teng bölgan – otliqlar hujumlarini, jumladan Napoleon davridagi Samosierra jangi, Birinçi jahon uruşidagi Rokitna jangi va 1939-yilda nemis tanklariga qarşi uyuştirilgani aytiladigan Krojanty jangi epizodlarini film boşida keltirişni öylagan, biroq oxir-oqibat bu fikrdan voz keçgan.

Yer osti kanalizatsiyasiga tuşiş sahnasi Dantening „Dözax“ asarida tasvirlangan azob çekayotgan ruhlarga qiyoslangan va buni rejissyorning özi ham tan olgan. Miçałek yozganidek: „Kanal tuşkunlik, açiniş va nokaslik kayfiyati bilan suğorilgan. Butun tuzilma çiqiş yöli ham, umid ham, najot topiş imkoni ham yöqligi ğoyasiga qurilgan“.

Vajda „Kanal“ filmida kötarib çiqqan tarixiy mavzu uruşdan keyingi Polşadagi eng siyosiy va ijtimoiy sezgir mavzulardan biri edi. 1950-yillarning örtalariga kelib, jamiyatda bu voqea yuzasidan ikkita asosiy yondaşuv şakllangandi: birinçisi – Vatan uçun jon bergan mard yoş şahidlarning ommaviy romantik obrazi bölsa, ikkinçisi – yuqori qömondonlikning vatanparvarlarni halokatli işga boşlab borişdagi niyatlarining tozaligiga nisbatan rasmiy şubha-gumonlar edi.

Vajda uşbu ikki ijtimoiy qaraşni „Kanal“ filmida sintez qilişga harakat qilgan. Polyak tanqidçisi Krzysztof Teodor Toeplitz filmdagi qahramonlarning „qahramonona qirralari“ hamda 1944-yilgi qözğolonga nisbatan „yaşirin şubha“ uyğunligini taʼkidlab ötgan. Şuningdek, filmda sovet qöşinlarining polyak harakati iştirokçilariga yordam bermagani kabi kommunistik Polşada oçiq muhokama qilinişi taqiqlangan bahsli mavzu ham nozik tarzda (sovet artilleriyasi otişni töxtatgandagi sukunat orqali) aks ettirilgan.