Capote

1959-yil 14-noyabrga ötar keçasi Amerikaning Kanzas ştatida sensatsion jinoyat sodir böldi: ikki qotil Clutter oilasining uyiga bostirib kirib, tört kişini alohida şafqatsizlik bilan öldirdi.

Nyu-Yorkning maşhur kişisi, «Tiffanyʼda nonuşta» romani muallifi Truman Capote bu voqeani The Times gazetasida öqiydi va New Yorker jurnali uçun voqealarning öz versiyasini yozişga qaror qiladi. Şu maqsadda u jinoyatning barça guvohlari va iştirokçilari bilan şaxsan uçraşib, suhbatlaşişga qaror qiladi.

Muharriri bilan telefon orqali kelişib olgaç, u bolalikdagi dösti Harper Lee bilan birga Kanzasga yöl oladi. Capote va Lee Kanzasda bölgan paytda politsiya jinoyatda gumon qilinuvçilarni hibsga oladi. Qamoqxona maʼmuriyati Trumanga mahbuslar bilan uçraşiş imkonini beradi. Şunday qilib, nozik didli, odobli intellektual-estet bir tomondan, beayb odamlarni şafqatsizlik bilan öldirgan jinoyatçilar esa ikkinçi tomondan, uzoq davom etadigan uçraşuvlar, intervyular va suhbatlar zanjiri boşlanadi. Köplab uçraşuvlar davomida, ayniqsa ayblanuvçilardan biri — Perry Smith bilan suhbatlarda yozuvçi sodir etilgan jinoyatning iloji boriça köproq faktik tafsilotlarini, şuningdek jinoyatçining ijtimoiy-psixologik biografiyasi tafsilotlarini bilişga harakat qiladi, bu esa uning kelajakdagi adabiy asarining haqiqatga yaqinligi va hissiy çuqurligini oşiriş uçundir.

Perry bilan dastlabki uçraşuvlarida Truman tadqiqot obʼektiga nisbatan içki befarqlikni saqlaşga urinadi. Oilasi va yaqinlari bilan aloqasini uzgan Perry esa aksinça, taqdiriga biror darajada qayğuradigan yagona odamga nisbatan yaqinlik va hamdardlik his qila boşlaydi. Gey yozuvçi bilan qotil örtasida döstlikka öxşaş narsa paydo böladi. Kitob ustida ish tört yil davom etadi va Truman öz romani AQŞ adabiyotida yangi janr — hujjatli roman janrining xabarçisi bölişiga umid qiladi. U kitobni tezroq yakunlaşni xohlaydi, uning çiqişini mamlakat madaniy elitasi va öz naşriyoti sabrsizlik bilan kutmoqda. Biroq köplab apellyatsiyalar tufayli romanining yakuni (yaʼni ayblanuvçilarga ölim jazosi) muntazam ravişda çöziladi, bu esa Trumanni juda ham asabiylaştiradi.

Şu orada yolğizlik va vijdon azobi bilan qiynalayotgan Perry tobora köproq Trumanga hissiy qaram bölib boradi, unga xatlar yozadi va qamoqxonaga tez-tez kelib turişni söraydi. Perry, şuningdek, Truman öz aloqalaridan foydalanib, unga yaxşi advokat topib berişiga va uning afv etilişi uçun hukumat oldida vakillik qilişiga umid qiladi. Truman dastlab bu iltimoslar va umidlarni ğazab bilan eʼtiborsiz qoldiradi, lekin asta-sekin Perryga boğlanib qoladi. Trumanning dösti Harper Lee hatto uning Perryga oşiq bölib qolganidan gumon qiladi, garçi Truman bunga özi qatʼiy rad javobini beradi. Mahkumlarga ölim jazosi yaqinlaşgan sari Truman Perry va uning şerigining bu odamlarning hayotidagi rolini tobora köproq anglaydi, jamiyat ularga duşmanona munosabatda bölgan holda, ularning yaqinlaşib kelayotgan ölimi uni qayğuga solib, ezadi va bir payt u hatto yiğlab yuboradi. Perryning iltimosiga köra, Truman uning osiş orqali ölim jazosining ijro etilişida hozir böladi.

Nihoyat, kitob naşrga tayyor böladi, biroq u bilan boğliq holda Trumanning hayotida sodir bölgan voqealar adabiy ishi doirasidan ança çiqib ketadi va uni öz hayotidagi köp narsalarni tubdan qayta öylaşga majbur qiladi. Capote yozgan bu hikoya keyinçalik «In Cold Blood» (ingl. In Cold Blood) romani sifatida naşr etiladi.