Casablanca

«Casablanca» (ingl. Casablanca) — 1942-yilda Michael Curtiz rejissyorligida suratga olingan, boş rollarda Humphrey Bogart va Ingrid Bergman iştirok etgan Gollivud romantik drama filmi. Film voqealari Ikkinçi jahon uruşining boşida, öşa paytda Viçi Fransiyasi nazorati ostidagi Marokaşning Casablanca şahrida röy beradi. Syujet insonning içki ziddiyatiga qaratilgan: u burç bilan tuyğu, sevgan ayoli bilan uning eri — nemislarga qarşi kuraşni davom ettiriş uçun Casablancadan qoçişi kerak bölgan Qarşilik harakati rahbari — örtasida tanlov qilişga majbur böladi.

Garçi «Casablanca» A toifasidagi film sifatida, taniqli aktyorlar va birinçi toifali ssenariyçilar bilan yaratilgan bölsa-da, heç kim ajoyib natijaga erişişga umid qilmagan. Haqiqatan ham, birinçi namoyişlar yaxşi, lekin katta bölmagan muvaffaqiyat keltirdi. Hisoblanişiça, bu Gollivudda har yili konveyer usulida işlab çiqarilgan önlab örtaça filmlardan biri edi. Film tezda keng prokatga çiqarildi, çunki Casablanca konferensiyasi va Şimoliy Afrikaga qöşinlar qönişi atrofidagi şov-şuvdan foydalaniş kerak edi. Bu voqea filmning premyerasidan bir neça hafta oldin bölib ötgan va tomoşabinlar hali uni yaxşi eslardi.

Ilgari sahnalaştirilmagan pyesani katta ekranga moslaştirişga urinib, ssenariyçilar bir neça marta almaştirilganiga va Bogart uçun bu birinçi romantik rol bölganiga qaramay, «Casablanca» uçta «Oskar» mukofotini qölga kiritdi, jumladan «eng yaxşi film» nominatsiyasida ham. Amerika kino instituti filmni AQŞ tarixidagi eng yaxşi melodrama deb eʼlon qildi. Personajlari, dialoglari va musiqasi amerikaliklarning eng sevimli asarlariga aylandi, filmning maşhurligi şu darajaga yetdiki, bugungi kunda uni Gollivud tarixidagi eng yaxşi filmlar qatorida tez-tez tilga olişadi.

Leonid Kinski — Sasha, Ivonga oşiq bölgan rus barmeni. Hisoblanişiça, u bu rolni Bogartning doimiy içkilikbozlik hamrohi bölgani uçun olgan.

«Casablanca» filmining adabiy asosi Murray Burnett va Joan Alison tomonidan yozilgan, lekin sahnalaştirilmagan «Hamma Rikka keladi» («Everybody Comes to Rickʼs») pyesasi böldi. Pyesani öqib çiqqaç, Warner Brothers kinostudiyasining tahlilçisi Stiven Karno uni «murakkab bemaʼnilik» («sophisticated hokum») deb atadi. Adabiyotşunos, ssenariy mahorati böyiça mutaxassis Mark Axelrod (Mark Axelrod) bu baholaşni «daʼvogarlik qilingan bemaʼnilik» («pretentious nonsense») iborasiga keltiriş mumkin, deb hisoblaydi. Pyesaga murojaat qiliş holatlari haqida studiyaning ssenariy bölimi muharriri Irene Li Dimond keyinçalik şunday degan: «Har yili meni Nyu-Yorkka yangiliklar orasida mos pyesa bor-yöqligini köriş uçun yuborişardi. U yerda men heç kim sahnalaştirmagan Murray Burnett va Joan Alisonning pyesasini uçratdim…». Dimond pyesani studiya prodyuseri, «Jek Uorner öng qöli» Hal Uollisga taqdim etdi va şundan keyin studiyada şu pyesa asosida film suratga olişga qaror qilindi.

«Casablanca» Warner Brothers rahbarlari tomonidan eng yorqin yulduzlarsiz va millionga yaqin örtaça byudjetli oddiy film sifatida rejalaştirilgan edi. Bu haqda ssenariyçilardan biri Julius Epstein keyinçalik şunday degan: «Öşa paytda Gollivudning barça yirik studiyalari yiliga ellik taça film çiqarardi — haftasiga bittadan. «Casablanca» ham oddiy film sifatida yaratilgan edi, ellikdan biri sifatida». Pyesa mualliflariga rekord darajadagi haqi tölandi, lekin Gollivud anʼanasiga köra filmga boşqa nom berilişi talab qilindi. Hal Uollis filmni «Casablanca» deb ataşni taklif qildi, bu körinib turibdiki, 1938-yilda rejissyor John Cromwell tomonidan suratga olingan «Jazoir» (Algiers) amerikalik dramasining muvaffaqiyati bilan boğliq edi. Bu film esa frantsuz poetik realizmining belgili filmi «Pepe le Moko»ning remeyki edi.

Ssenariyni qayta işlaşda bir neça kişi işladi; ular tarixga kirgan köplab dialoglarni öylab topişdi, lekin suratga oliş boşlanganda ssenariy tugallanmagan edi. Bergmanning qizi Pia Lindstrom şunday hikoya qiladi: «Ssenariyçilar öz qahramonlariga nima bölişini özlari ham bilmasdi. Film oxiri doimo özgarib turardi. Onam xafa bölardi, unga tuyulardiki, film yaratuvçilari qanday hikoya aytmoqçi ekanliklarini aniq bilişmaydi. Ular Ilza kim bilan qolişini — eri bilan yoki Humphrey Bogart qahramoni bilan qarorga kela olişmasdi?» Bu savol şved yulduzini juda qiziqtirardi va u mualliflardan qaysi erkak bilan qolişi kerakligini sörardi. Julius Epsteinning sözlariga köra, unga şunday javob berilgan: «„Biz buni bilişimiz bilan darhol sizga xabar beramiz…“»

Tayyorgarlik işlari davomida filmning prodyuseri almaştirildi — uning örniga Hal B. Uollis keldi. Aynan u öşa paytda hali unçalik maşhur bölmagan Ronald Reygan örniga yulduz Humphrey Bogartni tanladi, u boş rolni ijro etdi, garçi ilgari heç qaçon romantik melodramalarda suratga tuşmagan edi. Uollis, şuningdek, boş ayol rolga endigina boşlagan Ingrid Bergmanni taklif qildi. Rejissyor etib professionalligi bilan hurmatga sazovor bölgan vengriyalik Michael Curtiz tayinlandi.

Ikkinçi darajali rollarga Curtiz uruş boşlanişi bilan ish topolmay qolgan va Gollivud studiyalarini töldirgan köplab Yevropa aktyorlarini taklif qildi. Ular orasida nemis ekspressionizmining «M» va «Doktor Kaligari kabineti» kabi şedevrlari bilan maşhur bölgan Peter Lorre va Conrad Veidt kabi yuqori darajadagi professionallar ham bor edi. Lasloy rolini olgan Paul Henreid bir vaqtlar buyuk Reinhardt bilan işlagan, lekin «Casablanca»dagi rolini uning yutuqlari qatoriga qöşib bölmaydi — u kadrda juda qotib qolgan körinadi. U boşqa aktyorlar bilan kelişmasdi, Ingrid Bergman uni «primadonna» deb atardi, Henreid esa Bogartning aktyorlik qobiliyatlarini mensimay gapirardi. Keyinçalik kino tarixçisi Rudi Belmer filmning ajoyib tarkibini qayd etdi: «Boş rollar ijroçilari yorqin Gollivud aktyorlari — Sidney Greenstreet, Peter Lorre, Claude Rains bilan öralgan edi. Rejissyor Michael Curtiz sarguzaşt janrining şohi edi, u «Warner Bros.» studiyasida «Kapitan Blad» va «Robin Gudning sarguzaştlari» kabi kassa filmlarini suratga olgan».

Bergmanning xotiralariga köra, uning baland böyi tufayli rejissyor past böyli Bogartni ikkovlari birga suratga tuşganda, tagliklarga turişga yoki yostiqlarga ötirişga majbur qilgan. Şunga qaramay, romantik sahnalar işonarli çiqdi: Bergman, tanqidçi R. Ebertning sözi bilan aytganda, «uning yuzini öz nigohi bilan çizadi». Odatdagidek, şved aktrisasining yuzi çap tomondan suratga olingan, nurlar şunday yönaltirilganki, uning közlarida yaltiroqlik paydo bölgan; şuningdek, yoruğlikni yumşoq tarqatadigan filtr qöllanilgan. Suratga oliş tugagaç, Bergman keyingi filmi «Qönğiroq kimga çalyapti» (For Whom the Bell Tolls) uçun soçini qisqa qirqtirdi, bu esa ayrim sahnalarni qayta suratga olişni imkonsiz qildi. Kiçik byudjet va suratga oliş guruhining çeklangan imkoniyatlari öylab topişga majbur qilardi. Köplab topilmalar Curtizga tegişli edi. Filmdagi yordamçisi Li Kats bitta badiiy hiylani eslaydi: «Butun aeroport podiumga siğardi. U yerda fanerdan kesilgan samolyot konturi turardi, bu perspektiva illyuziyasini yaratardi. Lekin rejissyor rejasiga köra samolyot yonida texniklar işlaşi kerak edi. Biz tuşunardikki, oddiy böyli odamlarni maketning yoniga qöyib bölmaydi: masştab mos kelmaydi. Liliputlarni topişga töğri keldi; ular texniklar rolini öynadi».

Kompozitor Max Steiner filmga musiqa yozdi, unda ikki asosiy kuy motivlarini almaştirib turdi — romantik «As Time Goes By» mavzusi va vatanparvarlik «Marselyeza»si. Amerikalik kompozitor Herman Hupfeld «As Time Goes By»ni 1931-yilda sahnalaştirilgan «Hammaga xuş kelibsiz» (Everybodyʼs Welcome) Broadway mюzikli uçun yozgan edi. Qöşiq Burnettga juda yoqdi va u uni «Hamma Rikka keladi» pyesasida işlatdi. Steiner Broadway qöşiği musiqasidan foydalanişga salbiy munosabatda böldi. Xotiniga suhbatida u kuyni «jirkanç» deb atadi. Kompozitor majburan berilgan kuyni «yoqtirmasa-da», u butun filmning leytmotiviga aylandi va partituraga turli şakllarda 24 marta kiritildi. Bogartning maşhur yakuniy iborasi — «Menimça, bu gözal döstlikning boşlanişi böladi» — suratga oliş tugagaç yozildi va Bogart uni ish tugaganidan taxminan bir oy ötib aytdi. Ittifoqçilarning Afrikaga qönişi munosabati bilan Rik va Reno iştirokida yana bir sahnani qöşimça suratga oliş rejalaştirildi, lekin aktyorlarning boşqa loyihalarda band bölişi tufayli ulardan voz keçişga töğri keldi. Bundan taşqari, yangi finalga nufuzli prodyuser Devid Selznik qarşi çiqdi.

Filmning premyerasi Casablanca şahrining Amerika gazetalarining birinçi sahifalariga çiqişi bilan bir vaqtga töğri keldi: 1942-yil noyabrda ittifoqçi qöşinlar Casablancani egallagan, 1943-yil yanvarda esa u yerda Ruzvelt va Çerçill uçraşuvi bölib ötgan. Şu sababli «Warner Bros.» premyerani keçiktirmaslikka qaror qildi. Şunga qaramay, Şimoliy Afrikadagi amerikalik askarlar filmni körmadi: hukumat frantsuz mustamlakalaridagi köplab Viçi rejimi tarafdorlarini qözğatmaslikka harakat qildi.

1943-yil natijalariga köra, «Casablanca» Amerika prokatida 7-örinni egalladi, lekin filmning jozibasi kassa tuşumida yoki Akademiya mukofotlarida emas, hatto badiiy original ekanligida ham emas edi (buni Orson Wellesʼning «Grajdan Keyn» filmi bilan soliştiriş kifoya). Bu filmning kuçi uning öz vaqtida çiqqanligida körinardi — Gollivud konveyer işlab çiqarişiga qaramay, kino sehrini yarata olişini aks ettirardi. Rik Beynning heç kim uçun xavf tuğdirişni istamasligi Amerika jamiyatining Ikkinçi jahon uruşida iştirok etişga munosabatini metaforik tarzda aks ettirardi — bu munosabat Pirl-Harbordan oldin amalda bölgan izolyatsionizm siyosatida namoyon bölgan. Filmning oxiriga kelib Rikda sodir bölgan özgariş esa uruş eʼlon qilingandan keyin amerikaliklar kayfiyatidagi özgarişni ramziy ifodalardi.

«Casablanca» nima uçun vaqt sinovidan şunçalik muvaffaqiyatli ötgani va yillar ötgani sari yanada maşhurroq bölgani siri yana şundaki, 1957-yildan boşlab köplab kinoteatrlar filmni yozgi imtihonlar davrida namoyiş qila boşlagan, dastlab Garvardda, keyin boşqa universitetlarda ham. Yigirma yil ötib esa hisoblab çiqildiki, «Casablanca» Amerika televideniyesida boşqa har qanday filmga qaraganda tez-tez körsatilgan. Yangi avlod televizor tomoşabinlarining filmga yetib kelişini yanada osonlaştiriş uçun Ted Turner 1980-yillarda «Casablanca»ni rangli qilişni moliyalaştirdi. Bu qadam kinoixlos jamoatçiligida noaniq munosabat uyğotdi: masalan, Bogartning öğli filmni böyaş Milo Venerasiga qöl yopiştiriş bilan teng ekanini aytgan.

Frantsuz kino tarixçisi Jorj Sadulning fikriça, «Casablanca» — bu «klassik gangster filmi, uning qahramonlari Marokaşda nemis gestapoçilarini ikki yuzlamaçi viçistning yordami bilan aldagan Qarşilik aʼzolari bilan almaştirilgan». Uning bahosiça, bu lenta Ğarb ekranida mahalliy afrika aholisini stereotip va epizodik, «fon» sifatida körsatişning namunasi bölib, ular har doim «rangli odamlar» sifatida tasvirlangan, qora yoki buğdoyrang bölişidan qatʼi nazar. Amerikalik tanqidçi Roger Ebert qahramonlar film davomida içki evolyutsiyani boşdan keçirişini, ular ğalaba uçun özlari uçun juda qadrli bölgan narsani qurbon qiliş zarurligiga kelişini taʼkidlagan. Polşalik kino tarixçisi Yerzy Toeplitz filmga qattiq munosabatda bölgan. Uning fikriça, bu «köngiloçar» asar, tomoşabinlar orasida muvaffaqiyat qozonganiga va mukofotlar röyxatiga qaramay, uning haqida faqat yaxşi gap aytiş mumkin emas — bundan taşqari u juda mohirlik bilan yaratilgan: «Mergeys Barnett va Joann Ellisonʼning kuçsiz pyesasidan qiziqarli, psixologik jihatdan haqiqiy drama yaratiş mumkin emas edi». Bundan taşqari, uning bahosiça, «Casablanca»da mazmunning yöqligini studiya siyosati bilan ham izohlaş mumkin, bunda rahbariyat teatr tomoşasining «barça arzon melodramatik effektlarini» nusxalaşga intilgan. Faylasuf Umberto Eko ham bir neça asarida «Casablanca»ni «juda örtaça» film deb taʼriflagan. Uning fikriça, bu klassik Gollivudning haqiqiy klişe va stereotiplar uyumi, deb yozgan u «Adabiy örmonlarda olti sayr» kitobida. Agar bitta klişe kulgi uyğotsa, yuzta klişe esa köz yoşini oqizadi — ular bir-biri bilan özaro taʼsirlaşib, «qayta uçraşuvni nişonlayotgandek» bölib qoladi, deb fikrini davom ettirdi u. Uning gipotezasiga köra, muayyan asar atrofida kult şakllanişiga yordam beradigan omillardan biri bu asarning «boğlanmaganligi» yoki «bölaklanişi»dir: «Bundan taşqari, bizga maʼlumki, syujet rivojlanişi uçun ssenariyçilar filmga barça mumkin bölgan ekran va adabiy klişelarni tiqib qöyişgan, uni, şunday aytganda, kinematografiya muzeyiga aylantirişgan. Şu sababli «Casablanca»ni qismlarga bölib, har biri iqtibosga, arxetipga aylanadigan parçalarni ajratib qabul qiliş mumkin». «Casablanca, yoki xudolarning qayta tirilişi» esselarida Eko film «köplab filmlar»dan iborat ekanini, aslida butun antologiya ekanini yozgan. Ehtimol, bunday natija yaratuvçilar tomonidan qasddan erişilmagan, va aynan şu uning taʼsirini belgilaydi: «Unda hikoya qiliş kuçlari özining asl körinişida deyarli yer silkitadigan kuç bilan harakat qiladi, «sanʼat»ning ularni yönaltirişga hatto ehtiyoji yöq». Şu munosabat bilan ssenariyning barça nomuvofiqliklari va postanovka kamçiliklariga qaramay, ajoyib effekt erişiladi:

Frantsuz rejissyori Fransua Truffo 1973-yilda Warner Bros. kompaniyasi nomidan unga «Casablanca»ning remeykini suratga oliş taklif qilinganda, u bu taklifdan voz keçgan va bu uning Bogart bilan qilgan eng sevimli filmi emasligini taʼkidlagan. Uning bahosiça, bu film aktyor bilan rejissyor Govard Xoks suratga olgan «Bor va yöq» (1944) va «Çuqur uyqu» (1946) filmlaridan «ança pastda» turadi. Kino tanqidçisi Ian Hedn Smit «Casablanca»ni va Devid Linning «Qisqa uçraşuv» (1945) filmini soliştirgan, ular tomoşabinlarga «romantik unutiliş daqiqalarini boşdan keçiriş imkoniyatini bergan». U bu janrning kelib çiqişini frantsuz poetik realizmiga va birinçi navbatda Jan Gabin boş rolda ijro etgan Julien Duvivierning «Pepe le Moko» (1937) filmiga boğlagan. Smit bu frantsuz uruşgaça bölgan asarini «janrning eng uyatsiz romantik filmi» deb ataganidek, u Carol Reedning «Uçinçi odam» (1949) filmiga asos bölgan. Kinotanqidçi bölgan Bergmanning qizi Pia Lindstrom filmning kult xarakteri haqida şunday degan: «Filmning qahramonlari ikonaga, ramzga aylandi, filmdan taşqarida ham madaniyatning bir qismiga aylandi. Bugungi tomoşabinlar «Casablanca»ni öz romantikasi va idealizmi bilan ötgan davrning guvohi sifatida qabul qiladi. Yillar ötadi, «time goes by», lekin avvalgidek, «Rikka hamma keladi»». Jak Lurselle ham «Casablanca»ning şu xarakteri haqida töxtalgan: «Ammo filmning asosiy elementi, albatta, boş qahramon Rikdan çiqadigan tinçlantiruvçi, lekin yaxşi romantizm bölib, u Bogartning afsonaviy obrazini yakuniy şakllantirgan. Butun Amerika bu qahramonda özini zavq bilan tanidi va hanuz tanimoqda, unda taşqi sinizm va pragmatizm ortida sarsar bölmagan idealist yaşiringan. Filmning «afsonaviyligini» hisobga olsak, bunga nafrat bilan burun jiyiriş örinlimi?» Yozuvçi Dmitriy Bikov filmning jozibasi uning «ijtimoiyligi»da ekanini taʼkidlagan. U «mustaqil (yoki boşqaça aytganda, ortiqça) odam frantsuz politsiyasining hurmatidan boşqa heç narsa olmasligi» haqidagi drama ekanini yozgan. Lekin filmda ğoyaviy va töğri bölgan odamga adolat bilan hamma narsa beriladi: umumiy hamdardlik, boşqasini sevsa-da, uni tark eta olmaydigan gözal ayol va qoçişda omad. Bunday narsa vaqtdan taşqari, ijtimoiy voqelikdan ataylab xoli syujetda tasavvur qilib bölmas edi.

«Casablanca» filmi 1944-yilda uçta «Oskar» mukofotini — «eng yaxşi film», «eng yaxşi rejissyor» va «eng yaxşi ssenariy» nominatsiyalarida oldi. Umuman olganda, lenta sakkiz nominatsiya böyiça nomzod bölgan.

2005-yilda Amerika kino instituti filmlardagi eng maşhur iboralar böyiça sörov ötkazdi. Eng köp maşhur iqtibos kino tanqidçilari tomonidan «Casablanca»da sanalgan.

2006-yilda Amerika ssenaristlar gildiyasining ovoz berişi natijasida «Casablanca»ning ssenariysi kinematografiya tarixidagi eng yaxşi ssenariy deb tanlandi.

Sky News taşabbusi bilan ötkazilgan tadqiqot natijalariga köra, «Sen uçun, bolam» («Hereʼs looking at you, kid») iborasi kino tomoşabinlarining eng sevimli iboralari röyxatida töqqizinçi örinni egalladi.

IMDb ning eng yaxşi 250 ta filmi reytingida «Casablanca» ellik örinlik töplamning beşinçi önligida joylaşgan.