Chapaev

Boris Baboçkin — Vasiliy Ivanoviç Çapayev, diviziya boşliği

Boris Blinov — Dmitriy Andreyeviç Furmanov, komissar

Varvara Myasnikova — Anka-pulemyotçi

Leonid Kmit — Petka, Çapayevning yordamçisi

Illarion Pevtsov — Sergey Nikolayeviç Borodin, oq polkovnik

Stepan Şkurat — Petroviç Potapov, kazak, Borodinning denşigi

Vyaçeslav Volkov — komandir Elan

Nikolay Simonov — vzvod komandiri Jixarev

Yelena Volintseva — dehqon ayol

Boris Çirkov — dehqon

Sergey Vasilyev — poruçik

Georgiy Jyonov — Tyoşa, Furmanovning yordamçisi

Mixail Rostovtsev — veterinar

Andrey Apsolon — qizil askar

Stepan Krylov — qizil askar

Georgiy Vasilyev — sigareta çekayotgan ofitser

Viktor Yablonskiy — kazak-plastun (titrda yöq)

Emil Gal — veterinar feldşer (titrda yöq)

Konstantin Nazarenko — partizan-buzğunçi (titrda yöq)

Pavel Leşkov — Borodinning suhbatdoşi (titrda yöq)

Vladimir Sladkopevtsev — general (titrda yöq)

«Dengizlar böylab — tölqinlar böylab» (Çapayev kuylaydi)

Betxovenning «Oy sonatasi» (polkovnik Borodin rояlda ijro etadi)

«Qora qarğa» (Çapayev kuylaydi)

«Böron gumburladi» (Petka kuylaydi)

1932-yil yozida Vasilyev aka-ukalariga Anna Furmanova va V. Trofimov iştirokida yozilgan «Çapayev» ssenariysi asosida film suratga oliş taklif qilindi. Diviziya boşliği haqida film suratga olişni marhum eri, yozuvçi Dmitriy Furmanov orzu qilgan edi; u 1919-yilda 25-diviziyada komissar bölib xizmat qilgan va 1921-yilda Çapayev haqida roman yozgan edi. Sergey va Georgiy Vasilyevlarga ssenariy qölyozmasi qatʼiyan yoqmadi — u kinematografdan uzoq odamlar tomonidan, plakatbop va didaktik tarzda yozilgan edi. Lekin ssenariyning asosiy ğoyasi ularni öziga tortdi. Ikki rejissyor ham fuqarolar uruşini oğzaki hikoyalardan emas, balki bevosita bilişar edi, Sergey Vasilyev uruş paytida eskadronga komandirlik qilgan edi. Vasilyevlar arxivlarda va Qizil Armiya muzeyida hujjatlarni örganişga kirişdi, Moskva, Leningrad va Saratovda Çapayev diviziyasining yuzlab sobiq jangçi va komandirlarini topib, ular bilan suhbatlaşdi. Uralsk va sobiq Lbişçenskda ular qarama-qarşi tomondagi jang iştirokçilari — oq Ural armiyasi kazaklari bilan suhbatlaşdi. Filmning asosiy maslahatçilaridan biri Çapayevning safdoşi, uning vafotidan keyin 25-diviziyaga qömondonlik qilgan brigada komandiri Ivan Kutyakov böldi. Vasilyevlar keyinroq şunday yozgan edilar: «Materiallarning butun massasini örganiş va qayta işlaş uçun bir neça oy ketdi. Faqat kelajakdagi qahramonlarimizni şaxsan bilib, chin dildan sevib qolganimizni his qilganimizdan keyingina ssenariy ustida işlaşga kirişdik».

Vasilyevlar özlaridan oldingi fuqarolar uruşi mavzusidagi barça filmlarni tanqidiy baholaşdi. Ularning fikriça, köpçilik filmlar yo ortiqça naturalizmdan aziyat çekardi, yoki jang sahnalari orqasida jonli qahramonlar yöqolib ketardi — «otiş uçun otiş, tutun va gumburlaş… Pulemyotlar otardi — odamlar esa jim turardi». Vasilyevlar esa fuqarolar uruşi iştirokçilarining afsonaviy epik qiyofasini ularning inson obrazlarining haqiqiyligi bilan birlaştirmoqçi edi. Ular Çapayev obrazi xalq xotirasida ösib çiqqan afsonalar va rivoyatlar orasidan oddiy, kundalik, maişiy çizgilarni ajratib olişga intilişdi, bu çizgilar obrazni kelajak tomoşabinlari uçun jonlantirişi kerak edi. Tarixiy materiallar ustida işlaş jarayonida Vasilyevlar ssenariyning uç varianti tayyorladi: birinçisi qölyozma daftarlarda saqlanib qoldi; ikkinçisi 1933-yil boşiga kelib maşinkada terilgan nusxa şaklida tayyor böldi; uçinçi variant «Çapay» nomi bilan 1933-yil 1-iyunga sanalgan bölib, qalin adabiy jurnalda («Adabiy zamondoş», 1933-yil, № 9) çop etilgan birinçi kinodramaturgiya asari böldi. Ish davomida kelajak filmning sahnalari soni birinçi variantda 57 tadan ikkinçisida 70 tagaça, uçinçisida 76 tagaça ösdi. Variantlar bir-biriga zid tomonlarni aks ettiradi: ulardan birida köplab yorqin epizodlarni, ularni tadqiqotlar va Çapayev safdoşlari va duşmanlari bilan suhbatlardan olingan maʼlumotlarni ssenariyga siğdirişga intiliş, boşqa tomondan esa tarixiy materialni ixçamlaştirişga, vaqt çegaralariga siğmaydigan kam qimmatli narsalarni taşlab yuborişga bölgan harakat körinadi. Yakuniy rejissyor ssenariysida 66 sahna qoldirildi, ulardan faqat 57 tasi filmga kirdi.

Uşbu 57 sahnadan filmda faqat törttasi dastlabki ssenariydan qolgan bölib, ular ham ança qayta işlangan edi — veterinarlar bilan sahna, Çapayevning mitingdagi nutqi, Lbişçenskka hujum sahnalari va Ural daryosi suvlarida diviziya boşliğining ölimi. Qolgan 53 sahnani Vasilyevlar qaytadan yozdi. Furmanovning mahalliy aholi bilan uçraşuvlari haqidagi xotiralari ijodiy qayta işlandi, şundan kelib çiqqan soqolli dehqonning qizillar va oqlar örtasidagi «karusel» haqidagi hikoyasi paydo böldi, ularning ikkalasi ham dehqonlarni talagan edi. Romandan ofitserlar batalyonlarining hujumi haqida bir neça qator olingan edi, bu sovet kinosidagi eng maşhur jang sahnasiga aylandi. Şu bilan birga, Furmanovning asl matnida oqlar tong paytida qizil askarlarni kutilmaganda egallaş uçun sekin yaqinlaşardi. Ssenariyda esa zobitlar barabanning zarbi ostida yurişadi va yiqilgan örtoqlariga eʼtibor bermaydi. Haqiqiy Çapayev öşa kuni boşidan yaralangan edi va jangda bevosita iştirok etmagan edi, ssenariyda esa u jangning hal qiluvçi otliq hujumiga rahbarlik qiladi. Tun oldidagi jang tayyorgarligi sahnasida Vasilyevlar romandan va ssenariydan qayta işlangan sahnani emas, balki Furmanovning kundaliklaridagi boşlanğiç yozuvni olişni afzal kördi, unda Çapayev özini Napoleon bilan taqqoslagan va armiya bilan ham, front bilan ham kuraşişga tayyor edi.

Vasilyevlar hujjatli xarakterdagi asl materialni yengib ötiş vazifasini qöyişdi, undan eng taʼsirli epizodlarni qoldirdi, masalan, jangdan keyingi çoy içiş yoki dam olişdagi qöşiqlar. Şu bilan birga, ular ayrim ahamiyatsiz epizodlarni kengaytirib, töldirib, qahramonlarning xarakterini oçib berişdi. Öz kitobida Vasilyevlar eslaşadi:

Kinoda, sanʼatning har qanday sohasida bölgani kabi, detal, işora juda muhim… Furmanov ötgan holda eslatadi, Çapayev yaralangan Kutyakovni sökib, «ahmoq, jangda komandirning örnini bilmaysan», degan. Bu sahna yaratiş uçun yetarli edi, unda Çapayev kartoşka, trubka va sigaretalar yordamida safdoşiga taktika darsini beradi.

Kelajak filmning bir epizodi Jon Rididan Meksika inqilobi haqidagi kitobdan töliq olingan edi. Soqçi piçan içida şovqin eşitib, parol söramasdan öq uzadi, keyinroq komissar oldida özini oqlaydi: «Farqi nima, baribir tegmadi». Meksikadagi va Rossiyadagi savodsiz, tajribasiz qözğolon kötargan dehqonlar öxşaş xususiyatlarga ega edi va bu epizod filmga jonli rang berdi. Yana bir sahna Vasilyevlarga yoqqan Jeyms Kruzning sokin filmidan ijodiy qayta işlangan edi. Qahramon, dastlab qörqoq, boşida «Ötiring!» buyruğiga böysunadi. Film davomida jasorat topib, u bu sözni özining sobiq zolimlariga nisbatan özi işlatadi. Vasilyevlarning ssenariysida qizğin janjal paytida Furmanov Çapayevni taşqi körinişi uçun tanbeh beradi. Söngra Çapayevning özi komissarning haqligini tan olib, «ustki kiyimining bemaʼniligi» haqidagi izohni yordamçisi Petkaga takrorlaydi.

Çapayev obrazini yaratişda Vasilyevlar oldida muammo paydo böldi — haqiqatda yaşagan odamni qanday tasvirlaş kerak, lekin uning qiyofasida xalqdan çiqqan isteʼdodli odamlarning butun avlodini körsatiş imkoniyatini çeklamaslik kerak edi, ularga inqilob va fuqarolar uruşi özini töliq namoyon etiş imkonini bergan edi:

Çapayevdan nusxa köçirişni, uni fotografik tarzda tasvirlaşni istamay, biz uni qayta yaratdik, çunki obrazda Çapayevga xos bölişi şart bölgan barça tipik xususiyatlar birlaşdi… Tor biografiklikdan voz keçib, butun badiiy jarayon davomida biz Çapayevning haqiqiy qiyofasini eng töliq tiklaşga erişdik.

Diviziya boşliği obrazini yaratişdagi asosiy badiiy usullardan biri jang sahnalaridagi plakatbop, yuksak, afsonaviy qahramon obrazi bilan jang ötgandan keyingi sahnalardagi ataylab kundalik, oddiy va hatto sodda Çapayev obrazi örtasidagi kontrast böldi. Vasilyevlarning qahramoni öşa paytdagi kanonlarni buzadi, kutilmagan tarzda harakat qiladi. Uning barça xatti-harakatlari şablonlar doirasidan çiqadi, u mutlaqo individualdir, ijobiy qahramon haqidagi tasavvurlarga mos kelmaydi va şu sababli qiziqiş va hamdardlik uyğotadi. Vasilyevlar dehqon muhitidan çiqqan şaxsning qarama-qarşiligini tasavvur qilişdi — anarxizm, özbekça tabiiylik, qul ötmişiga qarşi noroziliklar kabi xususiyatlar bilan. Çapayev özgarişlar tölqini bilan yetakçilikka kötarilgan bölib, öz kuçiga va imkoniyatlariga kuçli işonçga ega bölişi kerak edi, lekin bu özini ortiqça baholaş va öziga işonçning ortiqça bölişi bilan birga kelişi kerak edi: «Men Çapayevman! Sen-chi… Sen kimsan?! Seni bu yerga kim yubordi?!»

Vasilyevlar qahramon xarakterining aniqligi va yaxlitligiga erişiş uçun ssenariy yeçimlarining köplab variantlarini sinçkovlik bilan körib çiqdi. Bu ranglar filmning ilk kadrlaridan boşlab oçiladi. Çapayevning kadrdagi birinçi körinişi tez va taʼsirçan böladi, u bir neça söz bilan qoçayotgan jangçilarni töxtatib, ularni öziga ergaştiradi. Keyin maşhur plakatbop epizod keladi: yordamçi Petka pulemyot bilan birlaşib öq uzadi, diviziya boşliği esa orqaga qiyşaytirilgan papaxada jangga rahbarlik qiladi. Bu kadrlar filmning visit kartoçkasiga va butun sovet kinematografining uzoq yillar davomida ramziy belgisiga aylandi. Lekin keyingi kadrlarda Çapayev kundalik va oddiy, komissar bilan tanişiş sahnasida esa quruq va sovuq. Furmanovning, vahima içida daryoga taşlangan qurolni qidirayotgan jangçilar nima qilyapti, degan savoliga Çapayev qisqa javob beradi: «Çömilişyapti — issiq». Keyingi sahnada, ştab yiğilişida ham Çapayev harbiy işda savodsiz komissarni masxara qilişdan tiyilmaydi. Çapayev va komissar örtasidagi kuçayib borayotgan ziddiyat filmdagi syujetning asosiy çiziği hisoblanadi. Veterinarlarning kovalni imtihon qilişni istamagan sahnasi va Çapayevning jangdoşi bölgan qöşinini talon-taroj uçun hibsga oliş sahnasi, şuningdek, ilgari faqat unga tegişli bölgan diviziyada ikki hokimiyat borligini anglaş ziddiyatning rivojlanişidagi çöqqiga, töqnaşuvning eng yuqori nuqtasiga aylanadi. Vasilyevlar psixologik jihatdan aniq yöl topdiki, u Çapayevga yöqotilgan mol-mulkni qaytarganliklari uçun minnatdorçilik bildirgan dehqonlar delegatsiyasi bilan obrösini saqlab qoliş imkonini berdi.

Çapayev rolini Vasilyev aka-ukalari boşqa aktyorga berişni xohlaşgan, bu haqda bir neça versiya mavjud. Baboçkinning özi Petka rolini öynaşi kerak edi, lekin aktyor mini-etyudlarda rejissyorlarga jonli, his qiladigan, haqiqiy Çapayevni körsatdi va ular uni Çapayev bilan taşqi öxşaşligi bölmasa ham, rolga mosligiga işontirdi.

Boris Baboçkinning xotiralaridan:

«Çapayev rolini öynaşimga töğri kelişini öşa paytda öylamagan edim. Men faqat Vasilyevlarni bu rol uçun aktyorni tanlaşda xato qilmaslikka köndirardim… Baʼzi nomzodlarning yaroqsizligini isbotlar ekanman, heç qanday yaşirin niyatsiz, dalil sifatida uşbu aktyorning şunday xususiyatlarini körsatdimki, ular mendan grimni sinab körişni söradi. Men qalpoq kiyib, möylov yopiştirdim…»

«Çapayev» rolini quyidagilar ijro etişi mumkin edi:

Nikolay Batalov — rol taklifidan voz keçdi. Rasmiy versiya — katta bandligi, norasmiy versiya — fuqarolar uruşi mavzusidagi filmlarda suratga tuşişdan çarçagani.

Vasiliy Vanin — dastlab Çapayev rolida tasdiqlangan edi.

Petka rolige dastlab Yakov Gudkin taklif etilgan edi, ammo suratga oliş boşlangandan keyin uning bu rolga mos emasligi maʼlum böldi.

Vasilyev aka-ukalari filmning juda pessimistik finalidan xavotirlanib, yana ikki variant tuşirdi:

Lbişçenskda qizil qöşinlar yurib ötadi, Petka Anka bilan ötib ketadi, Çapayevning sözlari yangraydi: «Baxtlisizlar, aytmoqçiman, Petka bilan siz. Yoşsizlar. Butun hayot oldinda».

Film gullagan olma boğidagi sahna bilan tugaydi, kadrdan taşqaridagi Çapayev ovozi Petka va Ankaga murojaat qiladi: «Turmuş qurasizlar, birga işlaysizlar. Uruş tugaydi, ajoyib hayot böladi. Qanday hayot bölişini bilasanmi? Ölişga hojat qolmaydi!»

Stalin dastlabki finalni afzal kördi va buni Çapayev halok bölgandan keyin heç qanday söz örinli emasligi bilan asosladi.

Muqobil finallardan taşqari, Uluğ Vatan uruşi davrida «Çapayev bizning yonimizda» deb nomlangan tarğibot qisqa metrajli filmi suratga olindi. Unda Çapayev yaralangan bölsa-da, Ural daryosining qarama-qarşi qirğoğiga yetib boradi, u yerda qizil askarlar unga: «Seni şu yerda sabrsizlik bilan kutdik!» deb şikoyat qilişadi. Şundan keyin Vasiliy Ivanoviç duşman — nemisni özining namunasi böyiça urişga çaqirib nutq sözlaydi.

N. S. Xruşçev hukmronligi davrida «Çapayev haqidagi ertak» multfilmi suratga olindi — bu «Çapayev» filmining davomi bölib, syujetiga köra Çapayev Uralda çökmagan; tabiat kuçlari uni tiriltirib davolagan: «Uçta daşt burgutlari Çapayevga burka olib kelişdi; Qari eman Çapayevni şaşka bilan mukofotladi; javdar ajoyib otga aylandi; sincaplar, quyonlar, ilonlar va quşlar — hammasi Çapayev uçun tik turdi». Çapayev rolini B. Baboçkin ovoz bilan ijro etdi.

1934-yil 5-noyabrda Leningraddagi «Titan» kinoteatrida filmning premyerasi bölib ötdi.

Yangi film uçun afişalar yöq edi, faqat qölda yozilgan eʼlonlar bor edi, çunki filmni suratga oliş va montaj qiliş premyeradan atigi ikki hafta oldin tugagan edi va afişalarni tayyorlaşga vaqt topilmadi.

Ertalabki seansda kinoteatr zalida tomoşabinlar kam edi, lekin keçki seansga navbat turdi, keyinroq film katta qiziqiş uyğotdi. Şu munosabat bilan uni bir neça hafta davomida Leningraddagi köplab kinoteatrlarda bir vaqtning özida namoyiş etişdi.

Leningraddagi «Saturn» kinoteatrida film ikki yil davomida har kuni namoyiş etildi.

Kinofotosanoat boşqarmasi boşliği Boris Şumyatskiy öz yozuvlarida qayd etişiça, 1934—1937-yillarda film Kremlda Stalin uçun taşkil etilgan «uy kinoteatrida» 38 marta tomoşa qilingan.

Film 1963-yilda qayta tiklangan.

Çet elda ekranga çiqiş sanalari

1935-yil 14-yanvar — AQŞ

1936-yil 7-may (Barselona, 17-iyunda taqiqlangan) va 1936-yil 2-noyabr (Madrid) — Ispaniya

1937-yil 24-may — Daniya

1945 — Polşa

1946 — ÇSSR

1946-yil 14-mart — Germaniya

1946-yil 23-may — Avstriya

1947-yil 31-oktabr — Finlyandiya

1961 — Italiya

«Çapayev» filmining kuçi nimada?

Avvalo şundaki, Vasilyevlar materialning ustida köp va halol işladi, tarixiy haqiqatga sadoqatli qolişga va uni yuksak badiiy obrazlarda gavdalantirişga muvaffaq böldi. «Çapayev»da özining barça zaif va kamçiliklari bilan haqiqiy, jonli odamlar körsatilgan.

Rejissyor köngilsiz filmni suratga olganda, bu yerda yigirmata maslahatçi tomonidan sölib qolgan, hisob-kitob bilan tarozida tortilgan ijobiy qahramonlar ijobiy harakatlar qilardi, quruq va tabiiy bölmagan yigitlar bir yorilişni zerikarli tarzda bartaraf etardi va özlarining darslikdagi baxtiga erişardi, tomoşabin esa bu filmga qatʼiyan bormasdi, öşanda ham rejissyor, ham uning direktori dahşatli şovqin kötarişardi:

— Mana, köryapsizmi, mafkuraviy filmlarga bormaydilar! Nega? Çunki bizning tomoşabinimiz muvozanatsiz, begona, sanʼatni umuman tuşunmaydi. Unga Monti Benks kerak.

Odatiy hikoya — tomoşabin kinoamaldorlar tomonidan şubha ostiga olinardi. Biz yaxşi va isteʼdodlimiz, u esa yomon, mayda burjua va yetilmagan.

«Çapayev»da esa, nedir, ajoyib tomoşabinlar çiqdi. Millionlab tomoşabinlar, töliq yetilgan, mafkuraviy muvozanatli, sanʼatni yaxşi biladigan, qalbi bilan inqilobçi va barça işlarida sovet odamlari.

«Çapayev» bilan birinçi sovet kinofestivali (Moskva-35) oçildi.

Rossiya Prezidenti Vladimir Putinning sevimli filmi.

1935-yilda 1-Moskva xalqaro kinofestivalining birinçi mukofoti «Kumuş kubok».

1935-yilda AQŞning Milliy kinotanqidçilar kengaşi (National Board of Review) versiyasi böyiça «Eng yaxşi çet tilidagi film».

1937-yilda Parij Jahon körgazmasining Grand-prisi.

1941-yilda I darajali Stalin mukofoti. Mukofot sovrindorlari: G. Vasilyev, S. Vasilyev, B. Baboçkin.

1946-yilda Venetsiya kinofestivalida bronza medali.

1961-yilda Italiya birlaştirilganining 100 yilligiga bağişlangan «Xalqlarning erkinlik va mustaqillik uçun kuraşi» mavzusidagi uçinçi film körigida Lido degli Estensi (ital. Lido degli Estensi) şahrida oltin medal.

Filmni tomoşa qilganidan keyin Osip Mandelştam 1935-yilda filmni va undan epizodlarni eslatuvçi ikkita sheʼr yozdi («Nam çoyşabdan gapiruvçi…» va «Kun beş boşli turdi. Butunlay beş sutka…»).

Film Samuil Marşakning «Aʼdan Yagaça quvonçli sayohat» (1953) sheʼrida eslatiladi — «Biz [kinoteatrda] kinojurnalni, jangdagi çapayevçilarni kördik».

«Olmos qöl» filmida Papanov va Mironov qahramonlari Çapayevni parodiya qilib, «Uçmoqda ördaklar» qöşiğini kuylaşadi.

«Çapayev va Böşliq».

Şuningdek, filmning boş qahramonlari Çapayev, Petka, Anka va Furmanov «Petka va Vasiliy Ivanoviç» kompyuter öyinlari seriyasining qahramonlariga aylandi.

Film qahramonlari haqida juda köp hazillar töqilgan.

Vasilyev aka-ukalari öz filmida Çapayevning hayotidan va 25-diviziyaning jangovar yölidan turli vaqtlarda sodir bölgan bir qator haqiqiy voqealarni aks ettirdi, lekin ularni komdiv halok bölişidan oldin Ural daryosidagi janglar vaqtiga joylaştirdi.

Anka-pulemyotçining mumkin bölgan prototipi Saratov gubernyasining Qizil Kut şahrida tuğilgan, 25-öq otar diviziyasining (keyinçalik Çapayevniki) hamşirasi (boşqa maʼlumotlarga köra, razvedka vzvodi jangçisi) Mariya Popova edi.

Aynan «Çapayev» filmi Çapayev Samarada emas, balki Budayka qişloğida tuğilganini isbotladi. Çeboksar «Rodina» teatriga bu filmga tasodifan uning qişloqdoşlari kelişdi: Baboçkin Çapayevni şunday tabiiy öynadiki, qişloqdoşlardan biri: «Bu bizning Vasya-ku!» deb baqirdi.