Clear Skies

«Ballada o soldate» ustida işlayotganda Grigoriy Çuxray Daniil Xrabrovitskiy yozgan ssenariy haqida bilib oldi. «Çistoye nebo» ssenariysi rejissyorga şunçalik yoqdiki, u filmni darhol suratga olişga kirişmoqçi böldi. Biroq rahbariyat «Ballada o soldate» ustidagi işni töxtatişni maʼqullamas edi. Vaziyatni yana murakkablaştirgani şu böldiki, ssenariy huquqlari (aniqroği, uning taxminiy eskizi huquqlari) Sverdlovsk kinostudiyasiga tegişli edi. Faqat uzoq davom etgan nizodan keyingina bu huquqlar «Mosfilm»ga ötdi. Grigoriy Çuxray dastlab filmni Sverdlovskda suratga olişga rozi bölgan bölsa-da, ssenariyning rejissyorlik işlanmasi allaqaçon mahalliy studiya rejissyoriga topşirilgan edi. Biroq Daniil Xrabrovitskiy Sverdlovsk rejissyori öylab topgan obrazli yeçimni maʼqullamadi. 1959-yilda ssenariy qayta işlandi.

Ssenariy birinçi qismining motivlari sadoqat, ahloqiy poklik va nomaqbul ösmirning ayolga aylanişi mavzusi edi. Ssenariy matnining sönggi uçdan bir qismi esa film ustida işlaş jarayonida qayta yozildi. Dastlab Xrabrovitskiy va Çuxray vatanida sobiq harbiy asirlar duç kelgan qoralaş va işonçsizlik muammosiga töxtalmagan edilar. Oqibatda bu mavzu asosiyga aylandi.

Kinostudiya rahbariyati filmni boşlaşni maʼqullab, rejissyordan kartinani joriy yil oxirigaça tugatişni talab qildi. Bu talabni bajariş qiyin böldi. Filmning bir qança asosiy sahnalari qişda sodir bölardi, suratga oliş boşlanganda esa poytaxtda qor allaqaçon erib boşlagan edi. Rejissyor suratga tayyorgarlik vaqtini qisqartirişga qaror qildi. Grigoriy Çuxray Moskvadan çiqib, qişki epizodlarni suratga olişni, söngra qaytib kelib ssenariyni pişiqlaştirib, qolgan sahnalarni tugatişni rejalaştirgan edi. Reja xavfli emas edi, köplab suratga oliş guruhlari şunday ish tutardi. Biroq Çuxray suratga olmoqçi bölgan Yaroslavlda ham tez orada qor erib keta boşladi. Rejissyor vaziyatdan çiqiş yölini topdi: qorni Volga böyidan yuk maşinalarida olib kelişdi, uylarning tomlari esa oq böyoq örniga oq bör bilan böyaldi.

Havo suratlariga tayyorgarlik jarayonida rejissyor Jukovskiy nomidagi akademiyaga taşrif buyurdi. Çuxrayga texnik maslahatçi sifatida professor Kitaygorodskiy yordam berdi. Maslahatçi ssenariyning texnik va tarixiy tomonini tanqid qildi. Matnda asosiy örin aviatsiyada tovuş tezligini yengib ötişga ajratilgan edi.

Stalinizmning qoralanişi

Grigoriy Çuxray syujetda Stalin siyosatidan köngil qolişni aks ettirdi, bu rejissyorning avlodi uçun zarba böldi. Filmdagi şubha va befarqlik muhiti şaxsga siğiniş bilan çambarças boğliq: bir sahnada partiya byurosi majlisi nisbatan kiçik xonada bölib, unda Stalin haykali vizual jihatdan ustunlik qiladi. N. Zorkaya taʼkidlaşiça, Astaxov bu adolatsiz davrda, «begunoh qurbonlarning ölimi buyuk maqsad bilan oqlanadigan» paytda, «özboşimçalik qurboniga» aylanadi.

Antimilitarizm

«Çistoye nebo» — uruşga qarşi film. Grigoriy Çuxray uruşning tabiatga zid ekanligi muammosini kötaradi. Rejissyorning antimilitarist qaraşlarini, masalan, eşelonni kutib oliş sahnasi ifodalaydi. Ayollar va bolalar uruşdan qaytayotgan erkaklarni kutib oliş uçun peronga çiqdi, lekin oğir yuklangan poyezd töxtamasdan ötib ketadi. Sahnada qisqa montaj kadrlari almaşinadi: montaj ritmi «taqdirning muqarrarligini» ramziy ifodalaydi.

«Çistoye nebo»ni Mixail Kalatozovning «Jurovlar uçmoqda» filmiga javob sifatida köriş mumkin. Tadqiqotçi Aleksandr Proxorovning fikriça, rejissyor uruş mavzusini Kalatozov talqinidan kelib çiqib yoritgan, çunki filmning markaziga orqa tomondagi qiz Saşaning qiyinçiliklari va azoblarini qöygan. Bundan taşqari, Grigoriy Çuxray öz filmida Aleksandr Stolperning «Meni kut» filmi motivlarini yangiça körsatib, xilma-xil qilgan. Kinoşunos Neya Zorkaya ham «Çistoye nebo» S. Bondarçukning «Inson taqdiri» filmining bir xil davomi bölganini taʼkidlagan.

A. Proxorov, şuningdek, filmning antistalinistik xarakteriga qaramay, unda stalin davri ramzlari: osmon va samolyot obrazlari mavjudligini yozadi. Şunday qilib, filmni oçadigan va yakunlaydigan toza osmon kadri stalin manzarasining ajralmas qismi bölib, yoruğ kelajak sari yölda tösiqlar yöqligini ramziy ifodalaydi. Stalin poetikasiga oid vizual metaforalar «Çistoye nebo»da yangi «otteplel» mafkurasi bilan uyğunlaşadi. Xususan, bu ramzlar Stalin davridagi filmlarda ham mavjud: Yuliy Raizmanning «Uçuvçilar» va Mixail Kalatozovning «Valeriy Çkalov» filmlarida.

Nina Drobişeva — Sasha Lvova

Yevgeniy Urbanskiy — uçuvçi Aleksey Aleksandroviç Astaxov, Sovet Ittifoqi Qahramoni, Saşaning eri

Natalya Kuzmina — Lyusya Lvova, Saşaning katta opasi

Vitaliy Konyaev — Petya, Saşaning dösti

Georgiy Kulikov — Mitya, fizik

Leonid Knyazev — Ivan Iliç

Georgiy Georgiu — Nikolay Avdeeviç Puşkov, Lyusyaning eri

Oleg Tabakov — Sergey Lvov, Sasha va Lyusyaning kiçik ukasi

Rejissyor Yevgeniy Urbanskiy boş rolning faqat ijroçisi emas, balki uning hammuallifi ham bölganini taʼkidlagan, çunki u «oz bölsa-da soxtalikni his qilsa, matnni rad etardi». Rejissyor va aktyor rol ustida soatlab özgartirişlar kiritib işlaşardi.

1970-yillarda film kinoteatrlarda ham, televideniyeda ham deyarli namoyiş etilmadi. Kartinada uruşdan keyingi repressiyalar mavzusi aniq körinib turardi, bu esa öşa davr kayfiyatiga töğri kelmasdi. Kartina va uning sovet kinematografidagi örni haqida 1985-yildan keyin, qayta quriş davrida yana eslaşdi[kim?].

Kostyum rassomi: Valentin Perelyotov.

Ssenariy muallifi Boris Dobrodeyev yozişiça, Çuxrayning kartinasi «N. S. Xruşçyovga juda yoqqan», rejissyorning özi esa Nikita Sergeyeviç uçun kino olamidagi «ramziy şaxs», göyo mafkuraviy hamfikr edi. Madaniyat vaziri Ekaterina Furtseva filmning qoralama variantini tomoşa qiliş paytidayoq syujetning haqqoniyligini taʼkidlagan.

«Çistoye nebo» mualliflari tomoşabinni öylaşga majburlaşni xohlaşadi, bu ularning eng asosiy vazifasi, şuning uçun ular filmda alohida epizodlarni taşlab ketişadi, alohida taqdirlar, alohida personajlar va alohida syujet vaziyatlari böyiça xususiy yeçimlar bermaydilar.

1961 — Moskva xalqaro kinofestivali: boş mukofot «Oltin yulduz»

1961 — «Sovetskiy ekran» jurnali versiyasi böyiça yilning eng yaxşi filmi