Come and See

Idi i smotri (Belarus tilida: Idzi i glyadzi) — Elem Klimov rejissyorligida, u öz ssenariysini Ales Adamoviç bilan birgalikda yozgan, sovet harbiy drama janridagi ikki qismli badiiy film. Işlab çiqariş studiyalari «Belarusfilm» va «Mosfilm». Voqea 1943-yilda Belarus SSRda röy beradi. Syujet markazida belarus bolasi bölib, u faşistlarning jazo operatsiyasi dahşatlariga guvoh böladi va ikki kun içida quvnoq ösmirdan oqsoqolga aylanadi.

1985-yilda, Uluğ Vatan uruşi ğalabasining qirq yilligi munosabati bilan ekranga çiqqan film bir neçta yirik kinofestivallarda mukofotlangan va 1986-yilgi sovet kinoprokatida oltinçi öringa çiqqan: uni 29,8 million tomoşabin körgan. «Sovetskiy ekran» jurnali öquvçilari sörovnomasi natijalariga köra, film 1986-yilning eng yaxşi filmi deb topildi, keyinçalik esa turli naşrlarning eng yaxşi filmlar reytinglarida mustahkam örin egalladi.

Natsistlarning irqiy doktrinasiga köra, slavyanlar «quyi irq» vakillari, «ariylar» va «osiyo irqlari» (şu jumladan «fin irqi») avlodlari bölib, irqiy aralaşuv va osiyo qoni taʼsiri natijasida «noinsonlar» darajasiga tuşib qolgan deb hisoblanardi. Şu bilan birga, ruslar va şarqiy slavyan xalqlari slavyanlar orasida irqiy jihatdan eng köp buzilgan xalqlar sifatida qaralgan bölişi mumkin edi, ular faqat «ariy qonining» ahamiyatsiz tomçilarini saqlab qolgan. Natsistlarning irqiy nazariyotçisi Hans Gunther ruslarni şimoliy irq bilan şarqiy-boltiqböyi va şarqiy finlar aralaşuvining, bunda ikkinçi ikkisining kuçli ustunligi bilan izohlardi. Natsistlar Germaniyasining yetakçi irqşunos nazariyotçilaridan biri Egon Freyherr fon Eykştedt edi, u «Nemis xalqining irqiy asoslari» (1934) kitobining muallifi edi. 1938-yilda uning yordamçisi Ilse Şvidetski uning tahriri ostida «Qadimgi slavyanlarning irqşunosligi» kitobini naşr etdi. Kitobning asosiy ğoyasi şundan iborat ediki, proto-slavyanlar şimoliy irqqa mansub bölgan, ammo hozirgi kunda slavyanlar şimoliy komponentni yöqotgan, u boşqa irqlar bilan aralaşuv natijasida deyarli butunlay bostirilgan. Uning fikriça, şarqiy slavyanlarning «şimoliylikdan çiqişi» (denordizatsiya) «şarqiy-yevropa» irqi bilan boğliq bölib, bu irqning turini unga qadimgi şarqiy fin qabilalari bergan.

1940-yildan boşlab nemis hukumat tuzilmalarida bosib olingan şarqiy hududlarni vayron qilişni nazarda tutuvçi Şarqiy Boş reja işlab çiqildi. Reja mualliflari Belarusning uç çorak aholisini yöq qiliş yoki Sibirga köçirişni, hududni esa ovqat uçun yaroqsiz, ammo kerakli ösimliklar, masalan, kok-sağiz yetiştiriş uçun işlatişni rejalaştirgan edi. «21-sonli direktivaga maxsus hududlar haqida yöriqnoma» («Barbarossa» varianti), «Şarqda nemislarning xatti-harakati va ruslarga munosabati böyiça 12 ta amr», harbiy sud işlari töğrisidagi farmon va Gitlerning boşqa direktivalari vermaxt askarlarini jinoyatlar uçun javobgarlikdan ozod qilib, fuqarolik aholiga nisbatan terrorni davlat siyosati darajasiga kötardi.

«Xatin» memorial majmuasi maʼlumotlariga köra, Belarusda 140 dan ortiq yirik jazo operatsiyasi ötkazilgan, ularning davomida mahalliy aholi yöq qilingan, lagerlarga yoki Germaniyada majburiy işlarga haydalgan. Uç yillik okkupatsiya davomida natsistlarning genotsid va «kuygan yer» siyosati qurbonlari Belarusda 2 million 230 ming kişi böldi, yaʼni har törtinçi aholi. Jazo operatsiyalari natijasida 628 ta aholi punkti yöq qilindi. Ulardan 186 tasi tiklanmadi, çunki barça aholisi öldirildi.

Okkupantlarning zulmiga javoban partizan otryadlari şakllana boşladi. 1941-yil oxiriga kelib, partizanlar safida 230 ta otryadda 12 ming kişi jang qilardi. Sovet rasmiy statistikasiga köra, uruş oxirida Belarus hududidagi partizanlar soni 374 mingdan oşdi (muqobil baho — 121 ming; nemis razvedkasi 1943-yil oktyabr holatiga köra BSSRdagi partizanlar sonini atigi 76 ming kişi deb baholagan). Ular 1255 ta otryadga birlaştirildi, ulardan 997 tasi 213 ta brigada va polk tarkibiga kirdi, 258 ta otryad esa mustaqil harakat qildi.

1943-yil 22-martda 118-politsiya qöriqlaş batalyonining 1-rotasi ikki vzvodi Vasiliy Voronyanskiy brigadasi «Xalq qasoskorlari» partizan otryadi tomonidan taşkil etilgan pistirmaga tuşib qoldi. Jang davomida uç kişi öldirildi va bir qança jazoçilar, jumladan Hans Völke yaralandi. Partizanlarni quviş uçun yordam çaqirildi: Logoyskdan «Dirlevanger» maxsus batalyoni qismi, Pleşenitsy qişloğidan esa 118-politsiya qöriqlaş batalyonining bir qismi kelib qöşildi. Jazoçilar Kozyri qişloğining 26 aholisini partizanlarga yordam berişda gumon qilib otib taşlaşdi va öşa kuni Xatin qişloğiga bostirib kirişdi. Qisqa jangdan söng partizanlar duşmanning ustun kuçlari bosimi ostida çekinişdi. Jazoçilar ularni quvmadi, balki Xatin aholisiga nisbatan qirğin uyuştirdi. Olovda 75 nafar bola bilan birga 149 kişi halok böldi. Qişloq nomi keyinçalik natsistlar jinoyatlarining ramziga aylandi va uruşning aynan şu epizodi, film rejissyori Elem Klimovning sözlariga köra, uni «Idi i smotri» filmini yaratişga undadi:

Stalingraddan çiqqan Elem Klimov bolaligida şaharning nemis bombardimonlarini körgan. Bölajak rejissyor uçun Volga böylab tungi evakuatsiya alohida taassurot qoldirgan: bomba portlaşlari orasida u qirğoq böylab kilometrlab çözilib yonayotgan Stalingradni körgan. Klimovda bolalik davridagi kuçli taassurotlar umrbod qolgan va u öşa tarixiy davr haqida film suratga olişni öz burçi deb bilgan.

Bolalik xotiralaridan taşqari, boşqa sabablar ham bor edi. Rejissyorning sözlariga köra, «sovuq uruş» katta ruhiy bosim ötkazgan va uçinçi jahon uruşi çiqiş ehtimoli «sözma-söz jismonan his qilinardi». Şu munosabat bilan u özining uzoq yillik orzusini amalga oşirişga ulgurişni juda xohlagan. Bundan taşqari, Klimov özidan oldingi filmi «Agoniya»dan norozi edi, çunki inson holatining juda murakkabligini körsatişda muvaffaqiyatga erişa olmaganini his qilgan va öz nazarida özini oqlaşni istagan.

Ötmiş va yaqinlaşib kelayotgan uruş bilan boğliq material qidira boşlagan Klimov belarus yozuvçisi Ales Adamoviçning «Xatin qissasi»ga duç keldi, u bundan oldin uning nomini eşitmagan edi. Rejissyor muallifning uruş yillari okkupatsiya va genotsid dahşatlarini taʼsirçan aks ettiriş qobiliyatini qadrladi va Adamoviç bilan tanişgaç, unga birgalikda işlaşni taklif qildi. Biroq Klimovning sözlariga köra, film qissaning ekranlaştirilişi bölmadi: kitob «boşlanğiç turtki» bölib, faqat asos sifatida işlatilgan. Ssenariyga Adamoviçning «Partizanlar» romanidan va «Jazoçilar» hujjatli-falsafiy masalidan ayrim motivlar ham kiritildi. Ammo asosiy manba Adamoviçning belarus hamkasblari Yanka Bril va Vladimir Kolesnik bilan birgalikda yozgan «Men olovli qişloqdanman…» kitobi böldi. Badiiy asarlaridan farqli ölaroq, «Men olovli qişloqdanman» kitobi Belarusda natsistlar genotsidini boşidan keçirgan odamlarning hujjatli guvohliklaridan iborat edi. Mazmun Klimovda öçmas taassurot qoldirdi va keyinçalik u şunday eslagan:

Filmning ssenariysi «Gitlerni öldiring» deb nomlangan edi. Bu nom global maʼnoda öylangan edi — birinçi navbatda, özingizdagi şaytoniy boşlanişni öldiriş çaqiriqi sifatida. Rejissyor bu juda şafqatsiz film bölişini tuşunar edi va heç kim uni tomoşa qila olmasligini öylardi. Buni Adamoviçga aytganda, Klimov javobini eşitdi: «Qöysin, tomoşa qilişmasin. Biz buni ortimizda qoldirişimiz kerak. Uruşning guvohligi sifatida, tinçlik uçun iltijo sifatida».

1987-yilda kinossenariy «Kinodramaturgiya kutubxonasi» seriyasida alohida kitob sifatida çiqdi.

Karyerasining boşidayoq Elem Klimov tsenzorlar bilan murosaga bormaydigan rejissyor sifatida obrö qozongan edi. Uning har bir filmining çiqişi katta qiyinçiliklar bilan keçardi, çunki rejissyorning badiiy usullari va ğoyalari Goskinoga yoqmasdi. Masalan, uning dastlabki qisqametrajli işlaridan biri («Jinix») uçun maşhur bastakor Mikael Tariverdiyev kuraşişga majbur böldi: Goskino Prokofyevning «Romeo va Juletta» baletidan parçani musiqiy jör sifatida işlatişga qarşi çiqdi. Natijada VGIKning rektori «Mosfilm»da uning diplom filmi «Xuş kelibsiz, yoki begonalar kirişi taqiqlanadi» işga tuşirilişiga uzoq vaqt tösqinlik qildi, uni «antisovet» deb topdi, çunki filmda tasvirlangan pioner lageri davlat haqida noqulay assotsiatsiyalar uyğotardi. Bu va Klimovning boşqa rasmlari uzoq keçikişlar bilan çiqardi va köpinça kam nusxada yoki umuman «javonga qöyilib» qolardi. Ammo «Idi i smotri» ustida işlaş unga eng qiyin kelgan.

Filmni suratga oliş 1977-yilda «Mosfilm» kömagida «Belarusfilm» studiyasida boşlanişi rejalaştirilgan edi, bu studiyada Uluğ Vatan uruşining partizanlari haqida köplab filmlar suratga olingan edi. Suratga oliş guruhi tuzildi, tabiiy joylar qidirildi va aktyorlar tanlandi. Flyora rolini Sibirdan kelgan 15 yoşli ösmir egalladi, u sinovda qahramonining murakkab holatlarini yetkaza oldi. Ish jadal ketayotgan edi, uni Kompartiya Belarus SSR Markaziy Qömitasining birinçi kotibi Pyotr Maşerov qöllab-quvvatlardi. Özi sobiq partizan otryad komandiri, Sovet Ittifoqi Qahramoni bölgan Maşerov rejissyor bilan birgalikda vertolyotda respublika böylab uçib, belaruslar qayerda va qanday jang qilganini körsatib va aytib berdi. Ammo keyinroq Maşerov kasal bölib, davolaniş uçun Moskvaga ketdi, şundan söng Klimov Goskino amaldorlarining kuçli qarşiligiga duç keldi. Goskino SSSRning ssenariy-tahririyat kollegiyasi boş muharriri Dal Orlovning sözlariga köra, adabiy, keyin esa rejissyor ssenariysini öqigandan söng, qahramonliklar haqida emas, balki «bir tomondan, Gitlerçilarning vahşiyligi va, ikkinçi tomondan, nihoyatda iflos, beçora ahvolga tuşgan, köpinça inson qiyofasini yöqotgan partizanlar» haqida film körinib qolardi. 1988-yilda «Ogonyok» jurnalida çop etilgan intervyuda Elem Klimov ssenariyga qarşi jim «kabinet» hujumi haqida gapirgan:

Dal Orlovning xotiralariga köra, ikki sahna jiddiy eʼtirozlarga sabab bölgan: katta örmon botqoği atrofidagi poyga sahnasi va Flyoraning onasi qölidagi kiçik Gitler portretiga otgan öqi. Rejissyor rejasiga köra, birinçi sahna har qanday uruşning maʼnosizligini körsatişi kerak edi, bunda qarama-qarşi kuçlar bir xil darajada azob çekadi. Nega qurol bilan begona yerga kelib, Belarus yerida şunça odamni öldirib, yoqib, yöq qilgan nemislarga, öz vatanini himoya qilayotgan partizanlar bilan bir xil darajada hamdardlik bildiriş kerakligi, «böliş yoki bölmaslik» masalasi hal bölayotgan paytda, degan savolga rejissyor «qanday tarixiy kuçni namoyon qilişga majbur qilinmasin, oddiy, aniq inson, uni qirğinga yuborgan kişi azob çekadi. Bu umumbaşariy ğoya», deb javob bergan. Ikkinçi eʼtiroz yoş Gitlerni onasi qölida otiş finalidagi sahnaga tegişli edi. Sobiq Goskino SSR raisi örinbosari Boris Pavlenok öz xotiralarida yozgan:

Unga Dal Orlov qöşildi:

Final sahna haqida Adamoviç yozgan:

«Ogonyok» jurnalida çop etilgan intervyuda Elem Klimov tsenzorlar bola Gitlerni otişdan boş tortişni «hammani keçiriş, mavhum gumanizm, sinfiy bölmagan yondaşuv» deb baholaganini aytgan. Partiya Markaziy Qömitasi bilan kelişuvdan söng «Belarusfilm» badiiy kengaşi, unda Goskino SSRdan Dal Orlov iştirok etgan, «Gitlerni öldiring» filmi ustida işni töxtatişga qaror qildi.

Şu davrda rejissyorda nervlar buzilişi yuz berib, uni deyarli bir yil dam olişga majbur qildi. 1979-yilda avtohalokatda uning rafiqasi Larisa Şepitko halok böldi. Bir yil ötib — yana avtohalokatda — Pyotr Maşerov ham halok böldi.

Faqat 1984-yilda Klimov suratga olişni boşlaşga muvaffaq böldi: Goskino Uluğ Ğalabaning 40 yilligiga bağişlab harbiy film işlab çiqarişga qaror qildi. Yangi nom «yuguriş ustida» öylab topildi. Klimovni Goskinoga çaqirib, oldindan xabar berişdi, nomda «Gitler» sözi heç qanday holatda bölişi mumkin emasligini aytişdi. Yölda Elem Klimov ssenarist akasi German Klimovga Injil «Vahiy» kitobini varaqlaşni topşirdi, u yerda quyidagi satrlar topildi (6-bob):

Aktyorlarning dastlabki tanlovidan beri yetti yil ötganligi va boş rol ijroçisi allaqaçon ulğaygani sababli, tayyorgarlik jarayonini qaytadan boşlaşga töğri keldi. Boş rol uçun rejissyor baribir keçinmalardan odatiy himoyalanişga örgangan professional aktyorni emas, balki ön tört yoşlardagi oddiy bolani qidirardi. Obrazning murakkabligi tufayli juda köp nomzod körib çiqildi.

Boş rol ijroçisi Aleksey Kravçenko özining eʼtirofiga köra, sinovlarda qatnaşişni niyat qilmagan va u yerga döstining iltimosi bilan borgan, dösti kinoda suratga tuşişni juda istagan va unga yordam berişni söragan edi. Sinovda Kravçenkodan «onaning ölimi» etyudini ijro etiş söralgan. Uning sözlariga köra, u beixtiyor şunçalik işonarli yiğlagan, hatto komissiya aʼzolarining baʼzilari ham köz yoshi tökkan. Klimov esa oxirigaça işonmagan va nomzodni qöşimça «sinovdan ötkazgan». Masalan, şunday sinovlardan biri uruş yillari kinoxronikasini, jumladan konslagerlardagi kadrlarni tomoşa qiliş böldi. Tomoşadan söng Kravçenkoga çoy va tort taklif qilindi, ösmir buni qatʼiy rad etdi. Bu rad etiş rejissyorning umidlarini oqladi, u bölajak ijroçining boşqalarning qayğu va azoblarini samimiy his qiliş qobiliyatini tekşirardi. Rol uçun Aleksey ança ozişi kerak edi. U qattiq parhez qildi, ammo bu yetarli emasligini özi hal qilib, ozğin bolaning obrazini yaxşiroq şakllantiriş uçun uzoq masofalarga yugurişni boşladi.

Glaşa rolini rassomçilik bilimgohi talabasi Olga Mironova egalladi, uni ham Aleksey Kravçenko kabi Klimov mahoratdan köra, berilgan tragik şaroitdagi şaxsiy keçinmalarning çuqurligi va sofligiga tayangan holda tanlagan. Mironova uçun «Idi i smotri» kinodagi birinçi va oxirgi iştiroki böldi.

Agar 1977-yilda Klimov maşhur aktyorlarning iştirokini nazarda tutgan bölsa (masalan, Stefaniya Stanyuta va Aleksey Petrenko), 1984-yilda u mutlaqo nomaʼlum yuzlarni tanlaşni afzal kördi. Imkon qadar haqiqiy şaroitda suratga oliş tamoyiliga amal qilib, rejissyor keyinçalik noprofessionallar bilan işlaş özini töliq oqlaganiga işonç hosil qildi. Masalan, tirik yonib ketgan qişloq oqsoqolini suratga oliş joyi bölgan orolda uruş yillarida yaşagan mahalliy qişloq aholisi Kazimir Rabetskiy ijro etgan. Uning ölim oldidagi monologi töxtovsiz va ovozini qayta yoziş zaruratisiz suratga olingan, Klimov keyinçalik bu holatni «aktyorlik jasorati» deb eslagan.