Come Here

Muxtarning prototipi Sulton laqabli qahramon it bölgan; u ön yil milisiyada xizmat qilib, beş ming operatsiyada qatnaşgan, bir mingdan ortiq jinoyatçini uşlagan va uç million rubl qiymatidagi öğirlangan mol-mulkni topgan. Sulton ölgandan keyin uning jasadi töldirilib, xizmatlari batafsil tavsifi bilan Leningrad jinoyat qidiruvi muzeyiga qöyilgan. 1959-yilda bu muzeyga yozuvçi Israel Metter taşrif buyurgan, u öşa paytda «Bu milisiyada sodir böldi» filmi ssenariysi ustida işlayotgan edi. Itlarni yaxşi köradigan Metter bu it taqdiriga qiziqib qolib, unga adabiy asar bağişlaşga qaror qildi. Yozuvçini itning xizmatlaridan köra uning xarakteri va oğir hayoti hayratga solgan, u özining «Itlar» hikoyasida şunday yozadi: «Ketişimdan oldin muzey xodimlaridan biri menga Sultonning fojiali hayot yakunini — uning boşpanasiz, oğir qariligini aytib berdi. Şunda yuragim qaltirab ketdi. Bu itning taqdirida men insoniy narsani kördim». Sultonning sobiq yölboşçisi, nafaqadagi milisiya mayori Pyotr Buşmin yozuvçi bilan uçraşişga rozi bölib, itning hayoti haqida köp narsani aytib bergan, xususan, itlarning kam baholangan aqlliligi, ularning raşk yoki xafagarçilik kabi xarakterli inson xulq-atvori haqida gapirgan.

Şunday qilib, «Murat» nomli psixologik qissa paydo böldi (muallif it laqabini özgartirgan). U 1960-yilda «Novyy mir» jurnalida çop etilgan va 1961-yilda alohida kitob bölib çiqqan. Qissa juda muvaffaqiyatli çiqdi va «Mosfilm» kinostudiyasi rahbariyati uni ekranlaştirişni buyurdi; ssenariy muallifi esa Metterning özi böldi. Bu qissaning keyingi naşrlari «Muxtar» nomi bilan çiqdi.

Suratga oliş boşlanişidan ança oldin ayon böldiki, Muxtar rolini bitta it ijro eta olmaydi: ssenariydagi harakat yetti-sakkiz yil davom etadi, dastlab Muxtar bir yarim yoşli yoş it, filmning oxirida esa unga deyarli ön yoş böladi. Bundan taşqari, hayvonlar odatda suratga oliş jarayonini juda oğir kötaradi va har qanday holda ham favqulodda vaziyatlarda bir-birining örnini bosa oladigan zaxira itlar kerak edi. Ikki katta xizmat-qidiruv iti — Ural va Baykal nomli itlarni SSSR Içki işlar vazirligi butun suratga oliş davri uçun taqdim etdi, eng yoş uçinçi itni esa suratga oliş boşlanişidan tört oy oldin «Mosfilm» eʼlon orqali sotib oldi. It kinostudiyada joylaştirildi, kuniga uç marta ovqatlantirildi va «Muxtar» yangi laqabiga odatlantirildi — ammo it juda öynoqi va itoatsiz çiqdi, şuning uçun uni faqat itning yoşligini taʼkidlaş zarur bölgan epizodlarda işlatişdi.

Yuriy Nikulin bir neça marta milisiya bilan operatsiyalarga çiqdi va köplab qidiruv itlarining yölboşçilari bilan tanişdi. Filmga maslahatçi sifatida milisiya kapitani Sergey Poduşkin taklif qilindi; u Nikulin bilan xuddi uni haqiqatan huquq-tartibot organi xodimi bölişi kerakdek şuğullandi. Aktyor erta tongda milisiya formasi va pöstin kiyib itxonaga borar, u yerda uning uçun maxsus ikki it qafaslardan çiqarilardi. Ular unga odatlanişi uçun Nikulin ularni özi sayrga olib çiqar va ovqatlantirardi. Şundan söng aktyor sirkka ketar va uç spektakl öynagaç, yana itxonaga qaytardi. Tayyorgarlik ikki haftadan ortiq davom etdi.

Suratga oliş 1964-yil qişida boşlandi, şuning uçun avval qor yoğadigan ob-havo talab qilinadigan ssenariyning yakuniy epizodlari suratga olindi. Harakat joyi qilib Moskva atrofidagi Kaşira şahri tanlangan edi; birinçi kuni kolxoz qöriqçisini öldirgan retsidivist izidan Muxtar va uning yölboşçisi Glazyçev yurişi tasvirga olinişi kerak edi, qotilning izlarini esa kuçli böron doimiy ravişda kömib borardi. Biroq bu sahna bilan jiddiy qiyinçiliklar yuzaga keldi: maydonga örnatilgan, kerakli şamol kuçini yaratiş uçun xizmat qiladigan samolyot parragi bilan jihozlangan kuçli motor juda şovqinli edi va uni işga tuşirganda itlar qoçib ketardi. Film direktori böronni tark etişni taklif qildi — kinoguruh beş kun turib qoldi va har bir turib qolgan kun uçun uç ming rubl behuda ketardi, ammo rejissyor bu taklifni qatʼiy rad etdi. Kimdir Kievdan santexnik muhandis Mixail Dligaçning xatini eslab qoldi. U bu asarni öqigan va «Mosfilm»ga uni ekranlaştiriş uçun öz ssenariy variantini yuborgan edi. Xatida Dligaç özini işqiboz itşunos ekanini va uning Deyk nomli eng aqlli iti bu boş rolni osongina ijro eta olişini yozgan edi. Ssenariy noqobil bölgani uçun öşa paytda unga heç kim javob bermagan edi, ammo qiyin ahvolga tuşgan Semyon Tumanov bu odamni Kievdan çaqirib, filmni suratga olişda iştirok etişga qaror qildi. Deyk şamol maşinasidan qörqmas, xöjayinining har qanday buyruğini qatʼiy bajarardi va aktyorlik mahorati böyiça tört itning içida eng iqtidorlisi çiqdi, şuning uçun u keyinçalik barça texnik jihatdan murakkab epizodlarda işlatildi.

Rassom Van Deyk şarafiga qöyilgan it xöjayini bilan Nikulinlar xonadonida joylaşdi va işlar tugaguniga qadar şu yerda yaşadi. Maʼlum bölişiça, it öşa paytga kelib allaqaçon maʼlum şuhratga ega edi: 1959-yilda u XXIII it körgazmasida qatnaşib, «aʼlo» bahosini olgan va keyinroq DOSAAF zotli kitobiga DEYK K-252 nomi bilan kiritilgan. Muxtarga yaradan keyin operatsiya qilinadigan epizodni suratga olişda Deykni operatsiya stoliga yotqizib, çiroq yoqişganda, u birdan sababsiz oğir nafas ola boşladi — bu kasal itning töliq taassurotini yaratdi, rejissyorga aynan şu kerak edi. Bir epizodda it muzning tirnoqlari orasidagi bölakçalarni tişlab olişi kerak edi. Deyk ssenariy böyiça harakat qilişi uçun xöjayini hayvonning tirnoqlari orasiga şirin nonuşta qöydi — it oyoqlarini yalay boşladi va şu paytda operator yaqin planni suratga oldi.

Muxtar personajlarga taşlanadigan sahnalarni suratga oliş juda ziddiyatli ötdi, çunki xizmat itlari aktyorlarga töliq kuç bilan hujum qilardi. Ayniqsa, bir neça yildan keyin sobiq xöjayin itni körgani kelib, it unga qattiq taşlanadigan epizod qiyin keçdi. Aktrisa Alla Larionova örniga dublyorka suratga olindi — qizning tanasi qalin keçe qatlamlari bilan öralgan va qalin pöstin kiydirilgan edi, yonida esa Dligaç turib, istalgan soniyada Deykni töxtatişga tayyor edi. Şu tarzda bir neça dubl suratga olindi, ammo Larionovaga ular yoqmadi — u rejissyordan sahnani dublyorkasiz, özi iştirokida qayta suratga olişni söradi. Dligaç bu paytda juda asabiylaşib, itni juda erta tortib olişga urinardi; törtta muvaffaqiyatsiz dubldan söng Tumanov ikki işçidan dressirovkaçini epizod, uning fikriça, avjiga çiqmagunça uşlab turişni söradi. Şunday qilib, oxirgi versiyaga kirgan beşinçi dubl suratga olindi. Dökondan tunda göşt bölagini öğirlagan jinoyatçi roliga yoş aktyor Oleg Şklovskiy taklif qilindi; u kinoguruhda ovoz operatorining yordamçisi sifatida işlardi. Boşqa aktyorlar xizmat ovçarkasi ularga taşlanişini bilib, rolni darhol rad etişgan, Şklovskiy esa köngilli bölib çiqdi. Sahna tunda suratga olindi va unçalik taassurotli çiqmadi — töliq uşlaş örniga it jinoyatçi yonidan şunçaki yugurib ötdi, rejissyor esa bu dublda töxtaşga qaror qildi, çunki qoronğida baribir heç narsa körinmasdi. Bandit roli öynagan Lev Durov suratga oliş maydonçasida Baykal hujumiga uçradi va özining tan olişiça, bir oz bölmasa hayotdan köz yumardi.

Deyarli barça yozgi sahnalar Rostov atrofida suratga olindi; itxona sifatida Rostov xizmat-qidiruv itçiligi maktabi tanlandi, uning muzeyida hozir ham filmning işçi suratlari albomi saqlanib qolgan. Ssenariy böyiça filmning finalida Muxtar oğir yaralangaç, ekranda ayniqsa baxtsiz va betob körinişi kerak edi; şu maqsadda Deykning orqa oyoğiga lastik bilan qattiq sim parçasi boğlandi — u yurganda oyoqqa yengil sançilardi, bu oğriqli emas, lekin ança noqulay edi. Itning boşi bint bilan öralgan, junlari esa qarilik özgarişini beriş uçun suv bilan höllangan edi. Biroq suratga oliş iyul oyining kuçli issiqlarida ötar edi va quyoş nurida jun juda tez quriydi. Şunda Nikulin itni olça şarbati bilan surtişni taklif qildi. Şarbatdan junlar yopişib qoldi va şu tariqa rejissyor tomonidan maʼqullangan va filmga kirgan qari Muxtar obrazi yaratildi. Metter ssenariyga qöşimça sahna ham yozgan edi: unda it öz ojizligidan ingrab, baland narvondan qörquv bilan sekin tuşadi. Buni kadrda amalga oşiriş juda qiyin edi, lekin maʼlum böldiki, Deyk bolaligida baland derazadan yiqilib tuşgan va şundan keyin balandlikdan qörqadigan bölib qolgan. Uni qölda narvonning yuqori maydonçasiga olib çiqişdi, u yerdan Dligaçning buyruği bilan sekin pastga, Nikulinning oyoqlari oldiga sirpanib tuşardi, dressirovkaçi esa kadrdan taşqarida yonboşda turib buyruq berardi.

Film premyerasi 1965-yil 13-martda bölib ötdi, Internet Movie Database saytining maʼlumotlariga köra, Sovet Ittifoqida filmni 29,6 million tomoşabin körgan. Film ekranga çiqqandan keyin itlar orasida «Muxtar» laqabi ança tez-tez uçray boşladi: masalan, Edita Pyexa öz itini filmdagi qahramon şarafiga şunday deb atagan. Şuningdek, haqiqiy «Muxtar» laqabli itlarning milisiyaçilarga fidoyilik bilan yordam bergan holatlari ham maʼlum: masalan, Moskva atrofida xuddi şu nomli it uç kişini muzga botib ketişdan qutqargan, Boşqirdistonda şaxsiy uyni tintuv qilişda sodiq Muxtar inspektor buyruği bilan qoronği yertölaga birinçi bölib sakrab tuşgan va jinoyatçini uşlaş paytida boltadan zarba olib halok bölgan. Yillar ötişi bilan bu laqab jasur, qörqmas, olijanob ish uçun öz hayotini xavf ostiga qöyişga tayyor itlarni bildiruvçi umumiy nomga aylangan deb hisoblaş mumkin.

2002-yil 19-aprelda «Ko mne, Muxtar!» rossiyalik (hozirda xalqaro) kinofestival «Oltin tişli» mukofotini oldi — hayvonlar iştirokidagi eng yaxşi filmlardan biri sifatida, vatan kinematografiyasining şarafi va şonini ifodalagan holda. Kinoşunos Sergey Kudryavtsev filmni it va odam örtasidagi mustahkam va buzilmas döstlik haqidagi eng maşhur mahalliy film deb atadi, şuningdek, jinoiy-melodramatik syujetga qaramay mavjud bölgan muallif kinoyasini va Nikulinning muvaffaqiyatli öyinini taʼkidladi: «Sirk klouni bölgani uçun u ekranda tört oyoqli hamkori bilan xuddi öziga teng kabi emas, balki jonli va haqiqiy hazil bilan suğorilgan maxsus şartli öyin qoidalari böyiça muloqot qiladi».

Deyk suratga oliş tugaganidan uç yil ötib vafot etdi va özidan öğli, u ham Deyk, qoldirdi. Mixail Dligaç bu itni oldingisidan kam bölmagan darajada öqitdi va filmning davomini yaratişni orzu qilardi, ammo ikkinçi qism heç qaçon paydo bölmadi. Keyinroq itşunos AQŞga köçib ketdi va umrining qolgan qismini öşa yerda yaşadi.

Qirq yildan söng «Muxtar qaytadi» nomli serial boşlandi; uning boş qahramoni ham milisiyaçiga jinoyatlarni foş etişda yordam beradigan Şarqiy Yevropa çöponi Muxtar böldi. Serialning turli qismlarida 1964-yil filmining sahnalari qayta tiklangan va filmga işora sifatida «Ko mne, Muxtar!» iborasi doimiy işlatiladi.