Conan the Barbarian

Conan the Barbarian (Konan-varvar) — 1982-yilda suratga olingan amerikaça fentezi filmi. Syujet Robert E. Howardning 1930-yillarda pulp-jurnallarda çop etilgan qissalaridagi kimmeriyalik Conan haqida. Film voqealari Hyborian Age, yaʼni öylab topilgan tarixdan oldingi davrda röy beradi. Moslaştirilgan syujetni rejissyor John Milius yozgan. Filmning prodyuseri Dino De Laurentis bölib, bu işda uning qizi Raffaella De Laurentis va Buzz Feitşans ham qatnaşgan. Musiqani Basil Poledouris yozgan. Boş rollarni Arnold Sçwarzenegger va James Earl Jones ijro etgan. Syujet markazida yoş varvar Conanning Ilon kultining oliy ruhoniysi Thulsa Doomdan ota-onasi ölimi uçun qasos oliş harakati turadi.

Filmni suratga oliş ğoyasi 1970-yillarda paydo bölgan; 1975-yilda Edward R. Pressman va Edward Summer suratga olişga tayyorgarlik körişni boşlagan. Film huquqini oliş uçun ikki yil kerak bölgan, şundan söng ular boş rol uçun Arnold Sçwarzeneggerni, ssenariy yoziş uçun esa Oliver Stoneʼni tanlaşgan. Biroq Pressmanda loyihaga pul yöq edi va 1979-yilda, kinostudiyalarning köpçiligi filmga sarmoya kiritişdan boş tortgaç, u loyihani Dino De Laurentisga sotgan. Rejissyorlikka John Milius taklif qilingan, u Stoneʼning ssenariysini qayta yozgan.

Suratga oliş beş oy davomida Ispaniyada, Madrid yaqinida va Almeriya viloyatida ötgan. Ron Cobb yaratgan dekoratsiyalar qoronğu asrlar madaniyatiga va Frank Frazettaning rasmlariga asoslangan. Milius optik maxsus effektlardan foydalanişdan voz keçib, öz ğoyalarini mexanik konstruksiyalar va optik illyuziyalar yordamida amalga oşirişni afzal körgan. Sçwarzenegger tryuklarning köpini özi bajargan; u jang qilgan ikki qiliç film uçun maxsus tayyorlangan va har biri 10 000 dollar turgan. Montaj ishi bir yildan ortiq davom etgan; zöravonlik sahnalarining baʼzilari kesib taşlangan.

Film tijorat jihatdan muvaffaqiyatli bölgan — dunyo böylab kassa tuşumi 68 mln dollardan oşgan, biroq tuşum darajasi filmni «blokbaster» toifasiga kiritişga imkon bermagan. Olimlar va tanqidçilar filmning syujetini faşizm va individualizm mavzularining rivoji sifatida talqin qilişgan, şulardan birinçisi haqida asosan salbiy fikr bildirilgan. Şu bilan birga, tanqidçilar Sçwarzenegger öyini va filmdagi zöravonlik sahnalarini salbiy baholaşgan. Şunga qaramay, «Conan the Barbarian» ösmir erkaklar orasida juda maşhur bölgan va Sçwarzeneggerga butun dunyoda şuhrat keltirgan. Film «Saturn» mukofotiga sazovor bölgan va 8 ta nominatsiyada tanlangan. 1984-yilda davomi — rejissyor Richard Fleischerʼning «Conan the Destroyer» filmi suratga olingan. Uçinçi, yakuniy film «Conan the Conqueror»ni suratga olişga uriniş muvaffaqiyatsiz tugagan; tayyorlangan ssenariy Conan örniga atlantlik Kull qahramoni bilan qayta işlangan, şundan söng film «Kull the Conqueror» nomi bilan çiqarilgan (1997). 2011-yilda Jason Momoa boş rolda ijro etgan «Conan the Barbarian» remeyki paydo bölgan.

Conan personaji va Hyborian dunyosi Robert Howardning 1930-yillardagi ijodiga asoslangan. Uning Weird Tales jurnalida çop etilgan varvar haqidagi hikoyalari öquvçilar orasida maşhur bölgan; Conanning şafqatsiz va sirli dunyodagi sarguzaştlari, qon va rahmsiz qotilliklarga töla, öquvçining «öz qoidalari böyiça yaşaydigan qudratli alp» böliş istagini qondirgan. 1960-yillardan boşlab Conan kengroq öquvçilar auditoriyasini jalb qildi, öşanda L. Sprague de Camp va Lin Carter muallifligidagi Conan haqidagi romanlar naşr etildi. Frank Frazettaning bu romanlarga çizgan rasmlari Conan obrazini «jasur, qurollarni yaxşi biladigan va şafqatsiz varvar» sifatida mustahkamladi. Filmning rejissyori John Milius Conanni «şimoliy-yevropa irqining afsonaviy qahramoni» qilib körsatişni niyat qilgan. Danny Peary Conanni «muşakli, uluğvor, zukko, lekin baʼzan vijdonsiz odam» deb taʼriflagan. Don Herron filmdagi Conan şaxsiyati adabiy obrazidan sezilarli darajada farq qilişini taʼkidlagan. Kitoblarda Conan erkinligi çeklanişiga toqat qilmaydi va özini qulga aylantirişga qarşilik körsatadi, filmda esa u böysunadi, garçi keyinroq ozod qilinsa ham. Robert Garciaʼning American Fantasy jurnalidagi şarhida taʼkidlanişiça, «bu Conan Howard Conanidan kamroq qudratli, kamroq sözamol va kamroq maʼlumotli».

Valeriya personaji Howardning ikki ayol qahramoniga asoslangan. Xuddi şu ismli qiz «Qizil qalpoqli mixlar» hikoyasida Conanga yordam bergan, Valeriyaning şaxsiyati va taqdiri esa «Qora qirğoq malikasi» hikoyasidagi dengiz qaroqçilari malikasi Belitning syujetiga asoslangan. Adabiyotşunos Kristina Passmanning fikriça, filmdagi Valeriya kinoda «yaxşi» amazonkaning gözal arxetipini tasvirlaydi — qattiqqöl, lekin tarbiyalangan ayol-jangçi. Kinotanqidçi Ricki Şubart ham Valeriyani sarguzaşt emas, balki sevgi bilan harakatlanuvçi «yaxşi» amazonka deb atagan. Valeriya va Conanning jangovar şijoati, şuningdek ularning xulqi va mavqeidagi öxşaşlik qayd etilgan. Conanga sadoqat va muhabbat Valeriyani «şunçaki qimmatli hamroh bölişdan köra köproq» qiladi; u «inson baxtining imkoniyatlarini» aks ettiradi. Uning Conan uçun özini qurbon qilişi va keyingi qisqa tirilişi şuni körsatadiki, fidoyilik «ölimdan keyingi şon-şuhrat» keltiradi. Filmda Valeriyaning ismi tilga olinmaydi; u öz ismini aytgan yagona sahna kesib taşlangan.

Conanning yana bir hamrohi Subotai John Milius tomonidan Çingizxon sarkardalaridan biri Subutoyga öxşatib yaratilgan. Kinotanqidçi Roger Ebertning fikriça, Subotai «klassik adabiy eng yaxşi döst» vazifasini bajaradi — u varvarga ulkan ilonni yengişda yordam beradi va mixlangandan keyin uni ölimdan qutqaradi; Valeriya jasadi yoqilayotgan paytda öğri yiğlay boşlaydi va şunday izohlaydi: «U Conan, kimmeriyalik. U yiğlamaydi, şuning uçun men u uçun yiğlayapman». Subotai aniq tengriçilikni tan oladi, uning sözlaridan maʼlum: «Mening xudoyim — özi Abadiy Osmon».

Conanning duşmani Thulsa Doom Howard yaratgan ikki obrazning uyğunligidan iborat. Uning ismi Howardning atlant Kull haqidagi hikoyalaridagi salbiy qahramondan kelib çiqqan, şuningdek asos sifatida «Feniks qiliçda» hikoyasidagi stigiyalik sehrgar Tot-Amon obrazi olingan. Doom tanqidçilarga 900 nafar izdoşi ommaviy öz joniga qasd qilgan «Xalqlar ibodatxonasi» diniy taşkilotining asosçisi Jim Jonesni eslatgan. Milius aytişiça, Ilon kulti asosiga u qadimgi assassinlar va tugga taşkilotlari haqidagi tadqiqotlari ilhom bölgan.

1970-yillardan boşlab Conan haqidagi hikoyalarni ekranlaştiriş mualliflik huquqi bilan boğliq muammolar tufayli qiyinlaşdi. Lancer Books naşriyoti huquqlarni 1966-yilda sotib olgan, ammo naşr huquqi böyiça yuridik nizolar natijasida sud Conan hikoyalarini naşr etişni taqiqlagan. 1975-yilda rassom Edward Summer Conanni ijroçi prodyuser Edward R. Pressmanga potentsial loyiha sifatida taklif qilgan va Pressman komikslar hamda Frazettaning rasmlari bilan tanişgaç, rozilik bergan. Ekranlaştiriş huquqini oliş 2 yil davom etgan. Sud jarayoniga Glenn Lord va Lyon De Camp jalb etilgan; De Camp Conanga oid barça materiallar litsenziyasini oliş uçun Conan Properties Incorporated kompaniyasini tuzgan, şundan söng Pressman tez orada ekranlaştiriş huquqini oldi. U huquqiy xizmatlarga 100 000 dollardan ortiq sarflagan, huquqlarning özi esa unga yana 7500 dollar turgan.

1977-yilda «Yulduzli uruşlar. IV qism: Yangi umid» filmining muvaffaqiyati Gollivudning «sehrli yerlardagi qahramona sarguzaştlarni» tasvirlovçi filmlarga qiziqişini kuçaytirdi. Kino sanoatining eʼtibori Conanning Amerikadagi yoş tomoşabinlar orasidagi maşhurligi bilan izohlanadi; ular Frazetta rasmli naşrlarni va Marvel Comics adaptatsiyalarini sotib olişgan. John Milius Conan haqida film suratga oliş istagini ilk bor 1978-yilda bildirgan, «Katta çorşanba» filmini tugatgandan söng — bu filmning prodyuseri Milius bilan tez-tez işlagan Buzz Feitşans edi. Milius va Feitşans Pressmanga murojaat qilişgan, ammo bir qator masalalarda ular örtasida kelişmovçiliklar yuzaga kelgan.

Oliver Stone loyihaga Paramount Pictures 2,5 mln dollar boşlanğiç byudjet taklif qilib, jamoada «nomi maʼlum ssenariyçi» bölişi şartini qöyganidan söng qöşilgan. Stone jamoaga kirgaç, Pressman Frank Frazettadan «vizual maslahatçi» bölişni söragan, ammo ular örtasida kelişmovçiliklar yuzaga kelgan. Rassom lavozimiga «Çujoy» filmida dizayn işini yakunlagan Ron Cobb taklif qilingan. Pressman uçun eskizlar seriyasini yaratgaç, Cobb ketib, Miliusning boşqa loyihasiga qöşilgan.

Rejalaştirilgan ssenariyni amalga oşiriş uçun 40 mln dollar kerak edi; Pressman, Summer va Stone bunday loyihani moliyalaştirişga tayyor studiyani topa olmadi. Pressmanning kompaniyasi moliyaviy qiyinçiliklarni boşdan keçirardi va loyihani saqlab qoliş uçun u bankdan qarz olgan. Rejissyor topişda ham qiyinçiliklar bölgan. Stone va «Jaglar 2» filmida iştirok etgan Joe Alves dastlab qöşrejissyor sifatida rejalaştirilgan, ammo Pressman bunday «mutlaqo aqldan ozgan ğoya» ekanligini aytib, ular joyidan qözğalmagan. Stone şuningdek «Çujoy»ni tugatgan Ridley Scottdan rejissyor bölişni söraganini, ammo rad javobini olganini aytgan.

Cobb Miliusga Conan uçun işlagan işini va Stone ssenariysini körsatgan, uning sözlariça, bu Miliusning qiziqişini qayta uyğotgan — rejissyor Pressman bilan boğlanib, ular kelişuvga kelişgan: agar Miliusga ssenariyga özgartiriş kiritişga ruxsat berilsa, u filmni suratga oladi. Milius kino sanoatida «Dirty Harry» (1971) va «Yuqori kuç» (1973) ssenariylari bilan tanilgan edi. Öşa paytda u fentezi janridagi işlab çiqaruvçi Dino De Laurentis bilan film suratga oliş böyiça şartnomaga ega edi. Milius Conan loyihasini De Laurentis bilan birga amalga oşirişni öylab topdi va bir yillik muzokaralardan söng Pressman va De Laurentis hamprodyuser bölişga kelişişdi. De Laurentis moliyalaştiriş va prodyuserlikni öz zimmasiga oldi, Pressman esa filmdan olinadigan foyda böyiça daʼvolaridan voz keçdi, ammo ssenariydagi özgartirişlar, aktyorlar tanlovi va tasdiqlangan rejissyor bilan kelişdi. Dino De Laurentis prodyuserlik işlarini qizi Raffaella va Buzz Feitşansga topşirdi. Rasman Milius 1979-yil boşida rejissyor etib tayinlandi, Cobb esa rassom lavozimini egalladi. De Laurentis Universal Pictures bilan AQŞda filmni tarqatiş böyiça kelişib oldi. Studiya şuningdek filmning byudjetini 17,5 mln dollar deb belgiladi va reklama maqsadlari uçun yana 12 mln ajratdi.

Guruh huquqlarni himoya qiliş ustida işlar ekan, Pressman va Summer boş rolni kim ijro etişi haqida öylaşgan. Summerning aytişiça, Conan rolini Charles Bronson, Sylvester Stallone va William Smith öynaşi rejalaştirilgan; uçalasi ham muşakli tanaga ega edi. Biroq 1976-yilda prodyuserlar «Temirni kötariş» filmining işçi versiyasini körib çiqib, Arnold Sçwarzenegger Conan rolini mukammal ijro etişi mumkin degan xulosaga kelişdi. Sçwarzeneggerning sözlariga köra, loyihaga qöşilişga uni Pressmanning «oddiy uslubi» va «ulkan içki kuçi» köndirgan. Cinefantastique jurnalida yozgan Paul Sammon, sobiq bodibilding çempioni Frazettaning ijodining «jonli timsoli»ga aylanganini taʼkidlagan. Rol uçun Sçwarzenegger 250 000 dollar olgan; tuzilgan şartnomaga köra, u boşqa fentezi filmlarda suratga tuşişi mumkin emas edi. Sçwarzenegger bu filmni köngiloçar sanoatda özini körsatiş uçun yaxşi imkoniyat deb hisoblagan.

Pressman saʼy-harakatlari tufayli Sçwarzenegger loyiha De Laurentisga sotilganidan keyin ham Conan rolini saqlab qoldi. Milius boş qahramon yanada atletik körinişga ega bölişini xohlagan, şuning uçun Sçwarzenegger suratga oliş boşlangunça 18 oy maşq qildi; yuguriş va oğirlik kötarişdan taşqari, u toğ çiqiş, ot miniş va suziş bilan şuğullandi. Şu tariqa u 109 kg dan 95 kg gaça, yaʼni 15 kg vazn taşladi. Conandan taşqari yana ikki boş rol yangi boşlovçi aktyorlar tomonidan ijro etilgan. Subotai roliga Milius filmi «Katta çorşanba»da özini özi öynagan syorfer Jerry Lopez tanlangan. Suratga oliş boşlangunça Sçwarzenegger bir oy Lopez uyida töxtab, u bilan maşğulotlar ötkazgan. Valeriya rolini katta teatr sahnalari va kino suratlarida iştirok etgan raqqosa Sandahl Bergman ijro etgan. Miliusga uni Bob Fosse tavsiya qilgan, u Bergman bilan «Bu jazz» (1979) filmida birga işlagan; qisqa sinovlardan söng u rolga tasdiqlangan.

Milius aytişiça, aktyorlar taşqi körinişi va xarakteri bilan filmdagi qahramonlarga mos keladiganlar tanlangan. U aktyorlar öz rollariga nisbatan oldindan xulosalari bölmasligini istagan. Yangi boşlovçi aktyorlar bilan işlaşda Milius ularning mahoratini oşirişiga imkon bergan va ssenariyni ularning imkoniyatlariga moslaştirgan, garçi filmning yakuniy körinişi böyiça öz fikriga ega bölsa ham. Nutqini yaxşilaş uçun Sçwarzenegger 1980-yilda aktyor Robert Eastonʼdan dars olgan. Filmdagi birinçi nutqi Çingizxonning hayotdagi yaxşi narsalar haqidagi sözlarini qayta aytiş bölgan, buni aktyor kuçli avstriyalik talaffuz bilan ijro etgan. Keyinçalik tanqidçilar matn taxminan şunday eşitilganini aytişgan: to crush your enemies — see dem (them) driven before you, and to hear the lamentations of dair vimen (their women) (rusça: «duşmanlaringizni eziş, ularning sizdan qoçib ketayotganini köriş va ularning ayollarining yiğisini eşitiş»). Keyinçalik Sçwarzenegger gapirişni intensiv maşq qildi, bunda unga Milius yordam bergan. Uning keyingi barça nutqlari kamida 40 marta takrorlangan. Lopez bilan ham qiyinçiliklar bölgan — Milius uning işidan qoniqqan bölsa-da, filmning yakuniy versiyasida Subotaining dialoglari teatr aktyori Seb Simono tomonidan qayta ovozlaştirilgan. Film çiqişiga yaqin xabar qilinişiça, bu Lopez ovozining kerakli sifatini «uşlab tura olmagani» tufayli qilingan.

Boşqa rollar uçun Sean Connery va John Huston taklif qilingan. James Earl Jones va Max von Sydow, Miliusning sözlariga köra, Sçwarzenegger, Bergman va Lopezga ilhom bera olişlari umidida tanlangan. Jones öşa paytda teatr va kinoda köplab iştirok etgan, mukofotlarga ega tajribali aktyor edi. Von Sydow xalqaro şuhratga ega bölgan şved aktyori edi. Thulsa Doom roli Grendel Grendel Grendel filmida iştirok etiş imkoniyatini körib çiqayotgan Jonesga taklif qilingan; u bu filmning multfilm ekanini bilgaç, «Conan»ning ssenariysini öqib çiqib, Doom rolini qabul qilgan. Suratga oliş boşlanişiga kelib Jones «A Lesson to Aloes» teatr spektaklida ham qatnaşgan, şuning uçun u suratga oliş guruhi bilan birga öz jadvalini şunday muvofiqlaştirgan, zarur paytda suratga olişga kelgan. Jones şuningdek Sçwarzeneggerning aktyorlik öyiniga qiziqqan va unga tez-tez yordam bergan.

Yapon aktyori Mako Iwamatsu (Mako nomi bilan tanilgan), tajribali aktyor sifatida, Milius tomonidan loyihaga taklif qilingan; u teatr va kinoda köplab rollarni ijro etgan va «Oskar» hamda «Tony» mukofotlariga nomzod bölgan. Filmda Mako sehrgar Akiro rolini ijro etgan va filmning kiriş qismini ovozlaştirgan. Dastlab boş rolga rejalaştirilgan William Smith Conanning otasi rolini ijro etgan. Doomning ikki yordamçisini datsiyalik kulturist va karate ustasi Sven-Ole Thorsen hamda Oakland Raiders amerikaça futbol jamoasining sobiq aʼzosi Ben Davidson öynagan. Sehrgar ayol rolini Cassandra Gava ijro etgan. Ispaniyada Milius massovka uçun 1500 dan ortiq odam yollagan. Filmda Yevropadan kasbiy aktyorlar ham öynagan: Osrik qizi rolini ijro etgan Valérie Kaprisky, Conan roli uçun 9 yoşli bolani ijro etgan Jorge Sanz va uning onasi rolidagi Nadiuska.

Conan filmining syujetini işlab çiqiş 1976-yilda boşlangan; Summer dastlabki syujet ğoyalarini bir neça yil Marvel Comics uçun komikslar yozgan muallif Roy Thomas bilan birgalikda şakllantirgan. Summer va Thomasning hikoyasida Conan «yovuz sehrgarni öldiriş uçun ayyor ruhoniy tomonidan yollanadi», bu asosan Howardning «Hamma yovuzlar uyda» hikoyasiga tayangan. Oliver Stone loyihaga kelgaç, bu variant bekor qilingan. Öşa paytda Stone giyohvandlikka mubtalo bölgan va ssenariyni giyohvand taʼsirida yozgan; natijani Milius «giyohvandning isitmali orzusi» deb atagan, garçi u taʼsirçan bölsa ham. Sçwarzeneggerning sözlariga köra, Stone işini 1978-yil boşida tugatgan. Howardning «Qora kolossus» va «Sehrgar tuğiladi» asarlaridan ilhomlanib, Stone 4 soatlik syujet taklif qilgan, unda qahramon malika qirolligini himoya qiladi. Stone syujeti uzoq ötmişda emas, balki apokaliptik kelajakda röy beradi, unda Conan 10 000 mutant bilan jang qiliş uçun armiyani boşqaradi.

Milius rejissyor etib tayinlangaç, ssenariy yoziş işini öz zimmasiga oldi. Titrlarda Stone hammualliflik sifatida körsatilgan bölsa-da, u Miliusning yakuniy variantga öz takliflaridan birortasini kiritmaganini aytgan. Biroq dastlabki variantlarda işlab çiqilgan baʼzi sahnalar filmga kirgan, masalan, «Sehrgar tuğiladi» hikoyasidan olingan Conanning mixlanişi va «Fil minorasi» hikoyasidan olingan Ilon minorasi çöqqisiga kötariliş. Ilon kultining marosimlari va Conanning ulkan ilon bilan jangi «Zamboulaning soyalari» hikoyasidan olingan. Miliusning yangiliklaridan biri Stone qisqaça bayon qilgan Conanning bolaligi, kimmeriyaliklar qişloğiga hujum, bolalarni qulликka sotiş va Conanning gladiator sifatida maşğulotlarini kengaytiriş bölgan. Milius şuningdek boşqa filmlardan elementlar kiritgan. Masaki Kobayashiʼning «Kaidan» filmiga asos bölgan yapon sehrli ertagi «Quloği yöq Xoiçi» Conan tanasiga belgilar çiziş ğoyasini va ssenariyga arvohlar tödasini kiritişga turtki bergan. Akira Kurosawaning «Yetti samuray» (1954) filmi syujeti Conanning Doom otryadi bilan sönggi jangiga asos bölgan. Milius şuningdek Conan haqidagi boşqa mualliflarning asarlarini ham filmga kiritgan; qabrni topiş va undan qiliç oliş de Camp va Carterning «Qabrdagi narsa» hikoyasiga asoslangan. Kinotanqidçi Derek Elleyning fikriça, Miliusning barça original ğoyalar va işoralarga boy ssenariysi Howard ğoyalariga Conan haqida yaqin bölgan.