Cross and Mauser

Nikolay Kutuzov — Yeronim Desnitskiy, ksendz

Naum Rogojin — vikariy Şur

Pyotr Starkovskiy — ksendz

Vladimir Kriger — arxiyepiskop

Nina Li — Mariyka

Aleksey Pirogov — Galinskiy, komissar

Pyotr Savin — xuligan

T. Sinitsina — Yulka, Mariykaning singlisi

V. Kiseleva — Pavliha

M. Strikovskiy — ksendz

Karl Gurnyak — epizod

Yevgeniy Çervyakov — ksendz

Raisa Esipova — yahudiy ayol

Lev Ivanov — pogromçi

Viktor Lebedev — xizmatçi

Pavel Poltoratskiy

Deyarli barça aktyorlar uçun bu filmda ish debyut böldi:

Nikolay Kutuzovning birinçi kinoroli, va bu asosiy rol edi — va u yagona bölib qoldi: keyinçalik u «epizod ustasi» sifatida tanildi.

Pyotr Savinning birinçi roli — keyinçalik maşhur filmlardagi asosiy rollari bilan tanilgan: «Timur va uning jamoasi», «Bahorgi oqim» va Aleksandr Rou ertagi «Sehrli söz bilan» filmi.

Aleksey Pirogovning yagona roli.

Naum Rogojinning birinçi va epizodik bölmagan ilk rollaridan biri; taşqi qiyofasi tufayli u faqat salbiy rollarni ijro etgan:

Bunday qiyofa Rogojinni josuslar, diversantlar, buzğunçilar, şuningdek ruhoniylar rollari uçun almaştirib bölmas ijroçiga aylantirdi; bu rollarda ular kulgi yoki masxara emas, balki jirkanç va dahşat uyğotardi. Masalan, «Yahudo» filmida uning gumanisti fohişa va provokator edi, «Krest i mauzer» filmida esa vikariy — josus va qotil, bir qölida xoç, ikkinçisida qurol.

Tanqidçilar debyutant aktyorlarning öyinini juda yuqori baholadi; A. L. Kursning şarhi xarakterli:

Bu filmda kim eng yaxşi öynaganini aytiş qiyin. Hammasi «yaxşi» öynaydi. Barça ksendzlar öyinining puxtaligi va vazminligi ajoyib, ayniqsa Rogojin, bir neça xarakterli imo-işorasi bilan qatʼiyatli fanatikning kuçli xarakterini taʼkidlaydi. Nina Li Meri Pikford kabi yuguradi. Ammo oyoqlari özinikidir va u öz yuguriş usulini topişi kerak. Kutuzovni haddan taşqari maqtaşdan çöçiymiz. U epikurеc va karyeraçi tipini aʼlo darajada oçib bergan, qizçani sadistik kaltaklaş paytida hayajonini zörğa yaşirgan va episkop mitrasi haqida orzu qilgan.

Nikulin 1925-yilda yozgan ssenariy Lev Kuleşov uçun möljallangan edi, u işlay boşlagan ham edi, lekin ssenariy rejissyor Vladimir Gardinga topşirildi.

Miş-mişlarga köra, suratga oliş jarayonida ssenariy şunçalik köp marta qayta yozilganki, ssenariy muallifi Nikulin körsatuvda: «Keyin nima böladi?» deb söragan.

Filmdagi çerkov — Moskvada, Malaya Gruzinskaya köçasidagi Muqaddas Bokira Maryamning Begunoh Homiladorlik Kafedrali.

Moskvaning özida, Jitnaya köçasida gulxanda yoqiş sahnasi suratga olingan, bu sahna haqiqiy bölgan: aktyor Kutuzovning sutanasi ostida asbestdan tikilgan kostyum bor edi, trukni tayyorlaşda aktyor yordamçisi oğir kuyib qolgan. Uşbu payt tasviri «30 kun» jurnalida hatto çop etilgan.

Film operatori Aleksandr Levitskiy rejissyor Gardinga Sergey Eyzenşteyndan ötgan — 1925-yilda aynan Levitskiy uning «Potyomkin zirhli kreysеri» filmini suratga olişni boşlagan edi, lekin ular fikr jihatidan kelişa olmagan va operator bölib E. Tisse işlagan (K. A. Kuznetsovning sözlariga köra, suratga oliş paytida Eyzenşteyn Levitskiyga «mana u balanddan» kadr olişni taklif qilgan — Levitskiy buni mutlaqo rad etgan, bunda maʼno yöqligini körgan. Eyzenşteyn öz talabida turib olgan. Levitskiy esa unga kamerani topşirib: «Suratga olmoqçimisiz, özingiz oling», deb aytib ketgan). Aynan «Krest i mauzer» filmiga Sergey Eyzenşteyn öz xotiralarida işora qilib, Levitskiyning operatorlik ideallari «karton katolik çerkovlarida» deb yozgan.

Film tomoşabinlar orasida favqulodda muvaffaqiyat qozongan.

«Krest i Mauzer» — baʼzi jihatlarda çet el darajasiga yetkazilgan sifat namunasi: operatorlik işining sifati, tipajni tanlaşdagi aniqlik, ayrim sahnalarning puxta işlanganligi, aktyorning muhim böğinni yuz xil grimasa bilan emas, bir-ikki tejamkor harakat bilan ifodalay oliş mahorati.

Filmga şarhni maorif xalq komissari A. V. Lunaçarskiy bergan va filmni bir yil oldin suratga olingan Sergey Eyzenşteynning «Ish taşlaş» filmidan yuqoriroq qöygan:

Bu kartina — sovet kinematografiyasining yangi ğalabasi va, ehtimol, eng yirigi. Şu paytgaça bizning tarğibot filmlarimizning katta kamçiligi kambağal syujet edi. Tomoşabin tarğibot emas, balki hayajonli va qiziqarli körsatilgan syujet izlaydi. Ajoyib «Ish taşlaş» syujetsizligi tufayli muvaffaqiyat qozonmadi. «Krest i mauzer» asos sifatida eng yaxşi ssenariylardan biriga ega. Yöldoş Nikulin kuçli va harakatga töla kino-roman yozgan.<…> Kanvaning melodramatikligiga qaramay, u romantik taşqi usulga osongina olib borişi mumkin edi, lekin Gardin mening fikrimça, katta, çuqur psixologik yoki, aniqroq aytganda, mimik film yaratgan. Bunga ijroçilarning isteʼdodi yordam bergan, ayniqsa artist Kutuzovning birinçi darajali, rang-barang, taʼsirçan, ajoyib, baʼzan patologik darajada aniq va ötkir mimikasi. Bu mimika mahorati bilan rus kinematografiyasini tabriklaş mumkin.

Kinoşunos V. B. Şklovskiy filmning umumiy professional darajasini qayd etgan:

Lenta A. Stanke va A. Levitskiy tomonidan yaxşi suratga olingan. Pavilonda yaxşi tarqalgan yoruğlik bilan baʼzi joylar bor. Aktyorlar yaxşi tanlangan. Aktyorlar uçun pozitsiyalar yaxşi tanlangan. Yeronim Desnitskiyning dösti, quloği taşqariga çiqqan ikkinçi darajali aktyor lentada heç qanday rol öynamaydi, lekin juda işonçli körinadi. Epizodlardagi ikkinçi darajali personajlar juda yaxşi. Rejissyorlik ishi vijdonli, topqir

ammo şu bilan birga u ssenariyni uning zaif dinga qarşi tarkibi uçun tanqid qilgan:

Agar uning maʼno tomoniga nazar taşlasak, albatta, Russöning eski raqiblari — iezuit otalar hozir ham aqlliroq. Duşman kinoda hali ham ahmoq va sodda. … Ssenariyçi nuqtai nazari liberal. U katolik çerkovini Volter böyiça, liberal tarzda tuşunadi. Iezuitlar L. Nikulin ularni nima deb öylaşidan ança aqlliroq. Ular hozir Volterdan emas, hamma tomonidan unutilgan Volterdan emas, balki Marksdan va tabiatşunoslikdan qörqişadi. Lentaning dinga qarşi pafosi biror frantsuz dökonçisining jasur kufrligiga öxşaydi. Ruhoniylar qaysi maqsadda işlaşi nomaʼlum — lentada sinfiy yondaşuv yöq. Şuning uçun unda hamma narsa buzilib ketgan va hamma narsa nima uçun ekanligi nomaʼlum. Iqtisodiy sabab körsatilmagan.

V. Şklovskiy filmning kamçiliklaridan zöravonligini ham qayd etgan va filmda «filisterça ehtiyotkorlik bilan sadizm va pornografiya» borligini, pogrom sahnasida esa «zöravonlik mavzusi şunçalik keng işlatilganki, ehtimol, şundan keyin rus filmlarida zöravonlik töxtaydi» deb yozgan.

Sovet kinoşunosligida film rejissyor Vladimir Gardinning eng yaxşi asari hisoblanadi:

Gardinning eng yaxşi filmi — taniqli yozuvçi Lev Nikulinning ssenariysi böyiça suratga olingan «Krest i mauzer» (1925) bölib, u kinoda işlaşni yaxşi körardi. Bu filmda katolik ruhoniylarining inqilobga qarşi faoliyati foş etilgan.

Mötadil ukrainça filmlar («Ostap Bandura», «Ataman Xmel») örtaça darajadan yuqori kötarilmadi. Şov-şuvli «Şoir va podşo» filmi tantanavor işlanganiga qaramay, tanqidçilar tomonidan duşmanona qabul qilindi. Aksinça, «Kaptarlar saroyi» (1925) yangi turmuş uçun kuraş haqida va «Krest i mauzer» (1925) katolik ruhoniylarining inqilobga qarşi faoliyati haqida yaxşi, realistik asarlar edi.

Şu bilan birga, rejissyorning özi ham şunday deb hisoblagan: köpçilik filmlariga, köpinça bir oydan kam vaqtda suratga olinganlariga, şoşilinç yasalma sifatida qaragan va ularni qadrlamagan, lekin «Ostap Bandura» (saqlanmagan), «Slesar va Kantsler» (filmning faqat bir qismi saqlangan) va ayniqsa «Krest i mauzer» filmiga katta ahamiyat bergan.

Turli davrlarning yetakçi kinoşunoslari filmni bir xil darajada yuqori baholagan:

Kartina syujeti bilan emas, detallari bilan kuçli, harakati bilan emas, alohida şaxslar harakatining asoslanişi va ajoyib epizodik personajlari bilan kuçli… Çerkovning filisterça mijozlari, provinsiya politsiyaçilari va ruhlangan pogromçilar his-tuyğu va muhit va davrni biliş bilan yaratilgan. Yeçim axloqqa emas, psixologiyaga asoslangan. Rejissyor köplab kerakli şaxslarni va holatlarni topib körsata olgan. … Biz kartinaning texnikasi haqida yozişni örganmadik. Lekin bilamanki, yoruğlik va operatorlar bu lentada köp gözal narsalarni yaratgan.

«Krest i mauzer» kinematografik jihatdan ğoyat puxta edi. Filmning syujet tomoniga uning tasviriy qurilişi ham, aktyorlik ijrosi uslubi ham aniq mos kelardi. Öz vaqtida tanqidçilar N. Rogojin va N. Kutuzovning Yeronim va Şur obrazlarini ijro etişini matematik aniqlik bilan baholagan: ular psixologik işlanmani taşqi tasvirning ötkirligi va ifodaliligi bilan uyğunlaştirgan.

«Krest i Mauzer» keyingi ön beş yil davomida kinematografda işlab çiqilgan barça tarğibot andozalarini, şuningdek, xorijiy mavzuga nisbatan kanonga aylanadigan siyosat, melodrama va sarguzaştning janr şaklini mujassam etgan.

Rassom Kazimir Maleviç 1925-yilda «Kino-jurnal ARK» da çop etilgan «Va yuzlar ekranlarda quvonadi» nomli kino tili muammolari haqidagi maqolasida filmdan kadrni tasvir sifatida işlatgan.