Cube

Kubning funksional tuzilişini matematik Devid Pravika (ingl. David W. Pravica) öylab topgan. Kub taşqi qobiq — sarkofag va içki kubdan iborat. Taşqi qobiqning bir tomoni 434 fut (~132 metr) uzunlikka ega. Içki kub 17 576 ta kubik xonadan iborat (boşqa xonalarning harakatini taʼminlaydigan ayrim xonalar sanalmaganda), ularning har birining qirrasi 15,5 fut (~4,72 metr) uzunlikka ega. Içki kub va qobiq orasida 15,5 futga teng böşliq bor. Har bir xona uç identifikatsion raqam bilan belgilangan, masalan, 517 478 565. Bu raqamlar xonaning x, u, z koordinata tizimidagi boşlanğiç koordinatalarini kodlaydi. Raqamlar, şuningdek, xonaning harakatini va keyingi holatini belgilaydi, ular raqamlarni ketma-ket bir-biridan aylanma ayiriş orqali olinadi. Olingan sonlar keyin boşlanğiç sonlarga ketma-ket qöşiladi. Faqat bitta xona («köprik xonasi») taşqi sarkofagga tegib tura oladi. Har bir xonada devorlar, pol va şiftning markazida oltitadan eşik bor.

Film qahramonlari Kub haqida turli taxminlar qilişadi, xususan, uni harbiy-sanoat majmuasi, kosmik bosqinçilar yoki qandaydir «boylar» qurgan bölişi mumkinligi haqida. Filmning rejissyori Vinçenzo Natali şunday degan edi:

Natali filmning ğoyasini taxminan beş yil davomida öylab yurdi. Asosiy ğoya amaliy mulohazalarga — juda çeklangan byudjetga asoslangan edi. Mablağ kam bölgani uçun Vinçenzo sarguzaşt kartinasini yoki faqat bitta xonada bölib ötadigan saspens janridagi filmni suratga olişni rejalaştirgan. Natali bilan birga stsenariy ustida Grem Manson va rejissyorning bolalikdagi dösti Andre Byeliç işlagan. Filmning asosiy ğoyasi juda oddiy: çeksiz xonalar labirintida uyğonib qolgan oltita odam oçlik va çanqoqdan ölişdan oldin çiqiş yölini topişi kerak. Ammo ğoyani qoğozga tuşirişda jamoa «noldan xitoy boşqotirmasini işlab çiqardi». Stsenariyni yakunlagaç, rejissyor işning eng qiyin qismi ortda qoldi, deb öylagan edi, ammo suratga olişga kirişgaç, u adaşganini tuşundi. Stsenariyning dastlabki variantida qahramonlar begona sayyoraliklarning qoldiq oziq-ovqatini topişlari kerak edi. Keyinçalik bu ğoyadan voz keçişdi, Kubning kelib çiqişini yanada sirli qiliş uçun.

«Kub» Torontodagi Wallace Film ovoz yoziş studiyasining omborida 20 kunda suratga olingan. Suratga oliş uçun atigi bitta kubik xona qurilgan edi, uning tomonlari 14 fut (taxminan 4,3 m). Kubning taşqi soddaligi murakkab interyer ostiga yaşirildi. Xonaning rangini almaştiriladigan panellar yordamida özgartirişgan. Har bir rang uçun film ketma-ket suratga olingan, çunki panellarni almaştiriş vaqt talab qilgan. Dastlab xona uçun oltita rang rejalaştirilgan edi, ammo kiçik byudjet tufayli faqat beştasidan foydalanildi. Suratga oliş paytida işlaydigan eşik bitta edi. Suratga olişning birinçi kunidanoq filmga tegişli murakkab muammoga duç kelindi — Kub xonalarini boğlaydigan mexanik lyuk şu qadar oğir ediki, hatto kuçli gavdali Moris Din Vint ham uni siljita olmadi. Stsenariy butunlay eşiklarni oçiş va yopiş atrofida aylanganligi sababli, katta dialogli sahnani suratga olişga qaror qilindi. Maxsus effektlar ustasi Uilyam Filips eşik konstruksiyasini qölga kelgan materiallardan, xöjalik dökonidan sotib olingan narsalardan, deyarli qayta yasadi.

Çeklangan byudjetni hisobga olib, Natali har bir sahnani rasadorga soliş yöli bilan puxta rejalaştirdi. Alderson bölaklarga ajralib ketadigan eng kattaboşli epizod ham möljallanganidek işladi. «C.O.R.E.» kompaniyasi filmning barça raqamli maxsus effektlarini bepul tayyorlab berdi.

Filmning barça qahramonlarining ismlari tasodifan tanlanmagan va turli qamoqxonalarning nomlaridan olingan: Kventin — Kaliforniyadagi San-Kventin qamoqxonasi bölib, özining şafqatsiz şaroitlari bilan maşhur. Kazan — Qozon qamoqxonasi (Tatariston), Xollovey — Londondagi ayollar qamoqxonasi Xollovey, Renn — Fransiyadagi Renn şahridagi qamoqxona, Alderson — Virjiniya ştatining ğarbidagi xuddi şu nomdagi şaharda joylaşgan qamoqxona, Liven va Vort — Kanzas ştatidagi Liven-vort şahridagi qamoqxona. Natali aktyorlarga murakkab rollar tuşganini taʼkidlagan, çunki filmda harakat juda kam bölgani uçun ular öz his-tuyğulari va qörquvlarini ifodalaş uçun töliq yuz mimikasi va nutqqa tayanişga majbur bölgan. Keyinçalik Nikol Devid Xyulettning aktyorlik öyinidan mamnuniyat bilan gapirgan. Xyulett rejissyorning eski tanişi edi. U öz rolini karyerasidagi eng oğriqli va eng sevimli rollaridan biri deb hisoblagan. U özi boşdan keçirgan noqulaylik va zöriqiş qahramoniga ötganiga işonç hosil qilgan.

Natali suratga olişni falokat deb hisoblagan va kino xalqaro eʼtirof qozonganidan juda hayron bölgan: «Agar öşa paytda menga «Kub» keng prokatga çiqadi va davomi böladi, deb aytişganida, men stuldan yiqilib tuşardim». Filmning byudjeti turli hisob-kitoblarga köra 350—365 ming kanada dollari (taxminan 300 ming AQŞ dollari) bölgan. «Kub» 1998-yil 11-sentabrda AQŞda çeklangan prokatda işga tuşgan. Birinçi hafta atigi 57 ming dollar keltirdi, umuman olganda, lenta içki prokatda 500 ming dollardan biroz köproq yiğdi. Biroq Fransiyada filmning kassa yiğimi 10,3 mln dollarni taşkil etdi. «Kub» Kanada kinosi markazi loyihasi doirasida çiqarilgan beşinçi badiiy film böldi. Videokassetalarda «Kub» 1999-yilda, Blu-ray formatida esa 2012-yilda çiqdi. Singapurda kartina biroz qisqartirilgan holda çiqarildi — sakkizta sahnaga minimal özgartirişlar kiritildi. Filmga musiqani Mark Korven yozgan. Beş kompozitsiyadan iborat, umumiy davomiyligi 20 daqiqadan biroz köproq bölgan saundtrek 2008-yil 1-yanvarda iTunesʼda paydo böldi. Radar Records yorliği uni 18-martda çiqardi.

2023-yilda film Kanada kinosi klassikasini saqlaşga qaratilgan «Canadian Cinema Reignited» yangi dasturi doirasida raqamlaştirilgan va tiklangan 23 ta kartina qatoriga kirdi. Filmning 4K restavratsiyasi 2024-yil 30-iyulda 28-Xalqaro fantastik kino festivali «Fantasia»da taqdim etildi.

Internet Movie Database saytining foydalanuvçilari filmga 10 ballik şkala böyiça örtaça 7,3 ball qöyişgan. Rotten Tomatoes internet-portali filmga 40 ta şarhga asoslangan 63 % reyting berdi, ulardan 25 tasi ijobiy, 15 tasi salbiy edi. Metacritic saytida 12 ta şarhga asoslangan «Kub» reytingi 100 ballik şkala böyiça 61 ball böldi. «Mir fantastiki» jurnali kinematografiya xazinasi reytingiga ilmiy fantastika janridagi «Kub» trilogiyasini kiritdi. Şarhlovçilar futuristik qamoqxona haqidagi filmning Kanadada suratga olingan eng klaustrofobik kartina bölganini taʼkidladilar. Ular, şuningdek, syujetni, siyosiy allegoriyalarni, noaniqlikni, kutilmagan burilişlarni, harakat keskinligini va minimalistik musiqiy hamrohlikni maqtaşdi. Kartina köpinça kultga aylangan deb atalgan. Bir qator şarhlovçilar Natalining işidagi kamçiliklarni ajratib körsatdilar — xususan, Los Angeles Times kartinaning matematik asosi yoqmaganini, The New York Times, San Francisco Chronicle, Variety va TV Guide esa ayrim dialoglarni zaif deb topganini yozdi. Reel Film Reviews filmni tomoşa qilişning bir soatidan keyin taʼsirçanlik pasayib, lekin keyinroq «taʼsirli finish töğrisiga» çiqişini qayd etdi.

«Mir fantastiki» jurnali xodimi Mixail Popov kult filmni yaratiş uçun katta mablağ kerak emasligini va «arzon-garovga» suratga olingan kino köpinça haqiqiy şedevr bölib çiqişini aytdi. Filmga sanʼat asari sifatida baho berilgan, uning eng qimmatli jihati — noyob syujet çiziği va birinçi toifali aktyorlik öyini. Kinoning sifati aktyorlarning his-tuyğulari, hissiyotlari va munosabatlari orqali taʼminlanadi. Xulosa qilib aytganda, «Kub» oddiy triller emas, balki klaustrofobiyaga bağişlangan madh bölib, insonning öz-özi bilan kuraşi haqida hikoya qiladi. Tanqidçi trilogiyaning birinçi qismi eng muvaffaqiyatlisi bölganini va u texnik fikrlaydigan, şuningdek gumanitar tafakkurga ega odamlarni ham xursand qilişini taʼkidladi. Film.ru şarhlovçisi Yevgeniy Uxov kartinani öz janridagi eng sirli va izohsiz darajada jozibali asarlardan biri deb atadi, u falsafa, din va hayot uçun dinamik kuraş bilan töla.

Kartina qahramonlari xilma-xil. Kventin dastlab qutqarilişga turtki beradi va yetakçilik fazilatlarini namoyon etadi, ammo syujet rivojlanişi bilan psixopatga aylanadi. Liven — ötkir aql va yaxşi tahliliy qobiliyatga ega matematik daho. Xolloveyy — şifokor va qizğin konspirolog, biroz muvozanatsiz, ança paranoyal va vahimaga moyil. Vort — öyçan meʼmor, Kubning konstruktorlaridan biri, tabiatan yopiq va sinik. Autist Kazan savant bölib, vaqt ötişi bilan «tenglamadagi Joker» maqomiga ega böladi. Kazanni «Yomğir odami» filmidagi Dastin Xoffman qahramoni va Forrest Gamp bilan taqqoslaşgan. Qahramonlarning xotiralari noaniq; heç kim labirintga qanday tuşib qolganini eslay olmaydi. Hamkorlik va ziddiyatlarni almaştirib, qahramonlar Kubdan afsonaviy çiqiş yölini qidiradilar. Natali qahramonlarning taqdiri borasida tomoşabinlarning kutişlariga aralaşişdan qörqmaydi, bu esa kartinani başorat qilib bölmaydigan qiladi. Aktyorlar ansambli kinematografik nuqtai nazardan «yalanğoç sahna» ekvivalentida ajoyib ish körsatadi.

Los Angeles Times şarhlovçisi rejissyor Kubni kim qurganini va nega aynan filmning qahramonlari uning devorlari içida bölib qolganini tuşuntirmaslik bilan donolik qilgan, deb hisoblaydi. AllMovie lentani byudjet ustidan tasavvur triumfi deb atagan. Filmning eng maftunkor lahzalaridan biri deb ovozga javob beruvçi tuzoqli xona sahnasi hisoblangan. «Kub» ehtimol «Tun zonasi» teleserialining «Qidiruvdagi beş qahramon» epizodidan ilhomlangan. Şarhlovçilar kinoning atmosferasi Franz Kafkaning «Jarayon» asariga öxşaşligini, Kub qurilmasining stsenariy asosiga esa, ehtimol, Robert Xaynlaynning «Tilning uyi» hikoyasi taʼsir qilganini qayd etişdi. Tanqidçilar, şuningdek, «Sfera», «Pi», «THX 1138» filmlari va «Mahbus» serialiga umumiylik körişgan. Kub konstruktsiyasi ulkan Rubik kubigiga qiyoslangan.

Filmga rasmiy moslaşuvlar çiqarilmagan, ammo «Kub» öyin va kino sanoatining rivojlanişiga maʼlum taʼsir körsatdi. Lazer törlari sahnasi «Resident Evil 4»ga qöşilgan. Rejissyor Pol Anderson filmning birinçi sahnasi — Aldersonning metall tör bilan öldirilişi bilan şu qadar hayratga tuşdiki, öxşaş epizodni «Yovuz ölik» filmiga kiritdi. Bu sahnada Kolin Salmon suratga tuşgan, keyinçalik uning qahramoni «Çujoy va Yirtqiç» filmida xuddi şunday tarzda öldirilgan. Lentaning taʼsiri «Arra», «Dahşatli xudolar irodasi», «Ölim labirinti», «Platforma» filmlarida sezilib turadi, uslubi esa «Portal» öyinida közga taşlanadi.

Film çiqqanidan beş yil ötib «Kub 2: Giperkub» nomli davomi suratga olindi va biroz keyinroq prequel — «Kub Nol» çiqdi. Natali bu işlarning heç biriga aloqasi yöq edi. U özi davomini suratga olişni istamagan, buning sababini birinçi kartinada öz fikrlarini allaqaçon bayon qilganligi bilan izohlagan. U seriya ustida işlaşga faqat birinçi filmning remeykini suratga oliş vaqtida qaytgan.

2015-yilda The Hollywood Reporter naşri Lionsgate kompaniyasi remeyk çiqarişni rejalaştirayotgani haqida xabar berdi. Loyihani «Lego. Film» va «Poltergeist» filmlarining prodyuseri Ro Li Vertigo Entertainment kompaniyasidan va «Doktor Strenj» stsenariysi muallifi Jon Speyts yaratgan. Lenta «Kubda» (ingl. Cubed) nomini oldi. Rejissyor etib Saman Keş tayinlandi, u özining «Nazorat qiliş» (ingl. Controller) qisqa metrajli filmi bilan eng yaxşi tanilgan. Stsenariyni Grey Greutron yozişi kerak edi. Yaratuvçilar yangi «raqamli» irqning paydo bölişi haqida film suratga olişga vaʼda berişdi. Speyts loyiha ustida bir yarim yil işladi. U «uşbu asl, mustaqil, yuqori konseptual film» tasavvuridan ilhomlanib, yangi ijodiy yönaliş izlayotganini taʼkidladi. 2016-yilda Keş bu filmning paydo bölişi studiyaning tezkorligiga boğliqligini va yaqin orada uni kutmaslik kerakligini bayon qildi. Amerika remeyki heç qaçon yoruğ dunyoga çiqmadi. Biroq 2021-yilda rejissyor Yasuxiko Simizu tomonidan Yaponiya remeyki çiqarildi. Unda Natali filmning ijroçi prodyuserlaridan biri rolini bajardi.