Daredevil

Daredevil (ingl. Daredevil) — 2003-yilgi amerikalik superqahramon filmi. Filmni rejissyor Mark Stiven Jonson öz ssenariysi asosida suratga oldi. Film Marvel Comics naşriyotining ssenarist Stan Li va rassom Bill Everett yaratgan şu nomli qahramon haqidagi komikslariga asoslangan. Ben Affleck boş qahramon Matt Murdokni ijro etdi. Matt Murdok közi ojiz advokat bölib, sudda fuqarolik qiyofasida adolat uçun kuraşadi, şu bilan birga Nyu-York köçalarida linçevatel Daredevil niqobi ostida jinoyatçilikka qarşi çiqadi. Filmda, şuningdek, Jennifer Garner Murdokning sevgilisi va razm sanʼati ustasi Elektra Natçios rolida, Colin Farrell şafqatsiz qotil Bullseye (Nişonga tegkan) rolida, David Keith sobiq boksyor va Matt Murdokning otasi Jack «Devil» Murdok rolida, Michael Clarke Duncan esa jinoiy avtoritet Wilson Fisk, şuningdek Kingpin nomi bilan tanilgan şaxs rolida suratga tuşdi.

1997-yilda filmni işlab çiqariş bilan 20th Century Fox kompaniyasi şuğullangan, 1999-yilda uning örnini Columbia Pictures egalladi, nihoyat 2000-yilda kartinani yaratiş huquqini New Regency sotib oldi. Daredevil voqealari, komikslardagidek, Adskaya Kuxnya (Manhetten) hududida bölib ötişiga qaramay, asosiy suratga oliş işlari köproq Los-Anjeles Dauntauni hududida ötkazildi. Filmning maxsus effektlarini Rhythm and Hues studiyasi yaratdi. Grem Revell filmga musiqa yozdi, u 2003-yil martidan boşlab kompakt-disklarda sotildi. Bundan taşqari, fevral oyida Wind-up Records yorliği ostida qöşimça treklar bilan filmning saundtreki çiqdi.

Daredevil filmining AQŞdagi premyerasi 2003-yil 14-fevralda bölib ötdi, filmni tarqatiş bilan 20th Century Fox şuğullangan. Tanqidçilar kartinani noaniq baholadilar: jang sahnalari, saundtrek, syujet va vizual uslub ijobiy baholangan bölsa-da, ular badiiy qimmatning yöqligi va Afflekning işonarsiz öyinidan şikoyat qildilar. Şunga qaramay, çiqqan paytida Daredevil fevral oyidagi eng daromadli relizlardan biri edi: işlab çiqariş byudjeti $78 million bölganida, filmning jahon prokatidagi yiğimi $179,2 million ni taşkil etdi.

2004-yilda Fox R reytingli va qöşimça 30 daqiqalik hajmga ega Daredevil rejissyor versiyasini çiqardi; tanqidçilar uni teatr versiyasiga qaraganda köproq xuşmuomalalik bilan qabul qilişdi. 2005-yilda «Elektra» spin-offi çiqdi, u tanqidçilar va muxlislarga yoqmadi hamda prokatda muvaffaqiyatsiz böldi. Oxir-oqibat franşiza huquqlari Marvelga qaytdi, kompaniya uni Netflix uçun teleserial formatida qayta işga tuşirdi, boş rolda Charli Koks iştirok etdi. Koks Daredevil rolini Marvel Cinematic Universe (MCU) media franşizasining boşqa loyihalarida ham davom ettirdi. Garner esa «Deadpool va Wolverine» (2024) MCU filmida Elektra rolini qaytadan ijro etdi; bu film multiolam mavzusiga bağişlangan.

Ben Affleck — Matt Murdok / Daredevil: advokat, yoşligida radioaktiv moddalar bilan bölgan baxtsiz hodisa tufayli közi ojiz bölib qolgan; aynan şu moddalar uning qolgan sezgi aʼzolarini kuçaytirib, unga atrofdagi hodisalarni aniqlaş imkonini beradigan «radar sezgisi»ni bergan. Otasi öldirilganida, Matt adolatsizlik bilan kuraşişga qasamyod qiladi. Keçasi u şaytonga öxşatilgan linçevatelga aylanadi, u adolatni öz qöliga oladi. Affleck rolni 2001-yil oktyabrda oldi. Unga avval Regency kompaniyasi Daredevil rolini Vin Dizelga taklif qilgan edi, lekin aktyor boşqa filmda band edi. 2011-yil fevralda New York Magazine bilan intervyusida Guy Pearce aytdiki, unga ham boş rolni taklif qilişgan, lekin u komikslar asosidagi filmlar unga qiziq emasligi uçun rad etgan. Rol uçun yana bir nomzod Matt Damon edi; u asl manbaga ikkalasi ham qiziqişini, lekin «ssenariy va rejissyor işonç uyğotmagani»ni aytdi. Affleck tasdiqlanişidan oldin rol uçun Edward Norton, Matthew Davis va Colin Farrell kabi aktyorlar prosluxka topşirişgan; oxirgisi keyinçalik filmda Bullseye rolini öynadi. Affleck bu supergeroyning katta muxlisi bölib, uning qahramonini kinoda töğri aks ettiriş uçun unga oid barça komikslarni öqib çiqqan. Joe Quesada ajablanarli deb topdiki, boş rolni aynan Affleck öynaydi, çunki u va Kevin Smith Guardian Devil syujet yoyini işlaşganda, qahramonni Afflekka öxşatib çizişgan. Daredevil Afflekning bolaligida öqigan sevimli komiksi bölgan. Aktyor filmda rol öynaşga rozi böliş sababini oçib berdi: «Har bir insonning bolaligidan esda qolgan narsalari bor. Men uçun bu hikoya ulardan biri»; Affleck yana qöşimça qildi: «Men buni boşqa birov [filmda rol öynaşini] istamagandim, çunki komiks mazmunini buzib yuborişidan qörqardim».

Scott Terra — yoş Matt Murdok: yoşligida Matt qöşnilardagi bezori bolalarning hujumlariga uçrar, böş vaqtini esa otasi bilan ötkazardi. Terra aktyorlar tarkibiga 2002-yil martda qöşildi.

Jennifer Garner — Elektra Natçios: millioner Nikolas Natçiosning qizi va Matt Murdokning sevgilisi. Elektra bola bölganida jinoyatçilar uning onasini köz öngida öldirgan, şundan söng otasi unga razm sanʼatini örgata boşlagan. Elektra rolini daʼvo qilgan aktrisalar orasida Kate Winslet, Penélope Cruz, Salma Hayek, Natalie Portman, Lucy Liu, Jessica Alba va Katie Holmes bor edi. Keyinçalik Daredevil kasting-direktori nomzodlar röyxatini Jennifer Garner, Jolene Blalock, Mia Maestro va Rona Mitra bilan qisqartirdi; oxir-oqibat rol Garnerga ötdi. Aktrisa öz qahramonini şunday taʼriflagan: «[Elektra] kuçli, gözal va aqlli. U yaxşi ibrat bölişi mumkin edi». Rolga tasdiqlangandan keyin Garner filmda Elektra komiksdagi klassik qizil kostyum örniga qora charm kostyum kiyişini eʼlon qildi. Aktrisaning sözlariga köra, «qizil kostyumda xavfsizlik kamarlari juda közga taşlanardi». Garner Elektra rolini 2005-yildagi öşa nomli spin-offda yana ijro etdi.

Michael Clarke Duncan — Wilson Fisk / Kingpin: odamlar uni Wilson Fisk ismli qonunga itoatkor, ortiqça vaznli biznesmen sifatida taniydi, aslida esa u Nyu-Yorkning jinoiy olamidagi Kingpin laqabli şohdir. U Matt otasini öldirgan va Natçiosdan qutuliş uçun Bullseyeni yollagan. Michael Clarke Duncan rolni 2002-yil yanvarida rasman oldi, garçi ijodkorlar uni ança oldinroq tasdiqlagan bölişsa ham. Prosluxka vaqtida Duncanning vazni 290 funt edi; Kingpin qiyofasiga yaxşiroq mos kelişi uçun aktyor yana 40 funt vazn töpladi. Rolga tayyorgarlik paytida u kuniga bir neça marta 30 daqiqa oğir vazn kötardi va ovqatlanişni çeklamadi. Duncan qörqardi, çunki Kingpin doimo oq tanli qilib tasvirlangan edi, şuning uçun u personajga mos kelmasligidan xavotirda edi. Keyinçalik aktyor Kingpinni «Örgimçak-odam» multserialida (2003) ovoz berdi. Duncan Daredevil muxlislari asl manbadan har qanday çetga çiqişni yoqtirmasligini hisobga olgan, ammo u «ular bu noxuş fikrdan voz keçib, filmni öziça körişlarini» va uni aktyorlik mahorati böyiça baholaşlarini xohlagan.

Colin Farrell — Bullseye: öta aniq nişonga urişi bilan maşhur qotil. Kingpin uni Nikolas va Elektra Natçiosni öldiriş uçun yollaydi, ammo Daredevil aralaşib, uning hujumidan qoçib qutulganda, Bullseye linçevatelni har qanday holatda yöq qilişga qaror qiladi. Farrell rolni 2001-yil dekabrda oldi. Joe Quesada Mark Stiven Jonsonni Bullseyening komiksdagi klassik kostyumini filmda işlatişdan qaytardi. Rejissyor aktyorga bu rolda irland aksentini saqlab qolişni maslahat berdi. Farrell Bullseyeni yaxşiroq tuşuniş uçun Frank Miller muallifligidagi Daredevil komikslarini öqib çiqdi. Farrell şunday taʼkidladi: «Bu metodik ravişda öynaş mumkin bölgan personaj emas… yaʼni, u Nyu-Yorkda yugurib yuradi va odamlarni qoğoz qisqiçlari bilan öldiradi».

John Favreau — Franklin «Foggy» Nelson: Matt Murdokning yuridik şerigi va eng yaqin dösti, filmda komik personaj sifatida çiqadi. Seth Rogen bu rol uçun prosluxka topşirgan, lekin ijodkorlar uni bu rol uçun «juda yoş» deb topişgan. Favreau 2002-yil fevralda aktyorlar tarkibiga qöşildi. Keyinçalik u Marvel komikslari asosidagi boşqa filmlarni, xususan «Temir odam» (2008) va uning davomi «Temir odam 2» ni rejissyorlik qildi, bu filmlarda u Happy Hogan rolini ham öynadi.

Joe Pantoliano — Ben Uriç: tergovçi jurnalist, u Daredevil va Kingpin faoliyatini örganadi. Syujet rivojlanişi bilan u bu ikki kişining hayoti haqida yangi tafsilotlarni biladi. Pantoliano loyihaga 2002-yil martda qöşildi. Komikslardan farqli ölaroq, Uriç Daily Bugle örniga New York Post gazetasida işlaydi, çunki bu tahririyat huquqlari Sony Pictures kompaniyasiga tegişli edi.

David Keith — Jack Murdok: Matt Murdokning otasi va boksyor. U Kingpin tomonidan jangda yutqazişdan boş tortgani uçun öldiriladi. Keithning filmda iştirok etişi haqida 2002-yil martda maʼlum böldi.

Leland Orser — Wesley Owen Welş: Wilson Fiskning öng qöli, u uning işlarida qatnaşişni yoqtirmaydi. Orser ilgari Favreau bilan «Juda vahşiy narsalar» (1998) filmida birga suratga tuşgan.

Lenny Loftin — detektiv Nik Manolis: Nyu-York politsiyasi xodimi, u Daredevil mavjudligiga şubha qiladi va uni şahar afsonasi deb biladi. Keyinçalik Loftin «Logan» (2017) filmida ikkinçi darajali yovuz qahramonni ijro etdi.

Eric Avari — Nikolas Natçios: Elektraning otasi, Kingpin buyruği bilan Bullseye tomonidan öldiriladi.

Ellen Pompeo — Karen Page: Matt Murdok va Franklin Nelsonning yuridik firmasidagi kotiba.

Derrick ÖConnor — ota Everett: Matt Murdok yupanç izlab boradigan çerkovning ruhoniysi. Personaj Daredevilning rassomi va hammuallifi Bill Everett şarafiga nomlangan.

Stan Li, Frank Miller va Kevin Smith butun film davomida mehmon rollarida körinişdi, şu bilan birga Smith sud tibbiy eksperti yordamçisi Jack Kirbi rolini ijro etdi. Pol Ben-Victor Jose Quesadani — Daredevil ovlaydigan jinoyatçini ijro etdi; uning ismi Joe Quesada şarafiga qöyilgan. Mark Margolis titrda körsatilmagan Eddi Fallon rolini ijro etdi, u bir vaqtlar Fiskni qotil sifatida yollagan gangster edi. Keyn Hodder Fallonning qöriqçisini ijro etdi. Colin Farrellning singlisi va şaxsiy yordamçisi Claudine Farrellning ovozini Matt Murdokning javob beruvçi avtomatida eşitiş mumkin; syujetga köra, u Matt dösti Heather Glennga tegişli. Josie DiVincenzo Adskaya Kuxnyadagi maşhur bar egasi Josie rolini ijro etdi. Rejissyor versiyasida reper Coolio Dante Jacksonni ijro etdi; Jude Ciccolella esa teatr versiyasiga kirmagan epizodda paydo böldi. Tanoai Reed Josie barining bandi rolini ijro etdi, lekin titrda körsatilmadi.

1997-yilda 20th Century Fox kompaniyasi Marvel Comics naşriyotining Daredevil haqidagi komikslarini ekranlaştiriş huquqini sotib oldi; filmning rejissyori Chris Columbus bölişi kerak edi. 1998-yilda Marvel bankrotlik yoqasida qoldi. Şu paytda Fox uşbu personajga bölgan huquqlarning amal qiliş muddati tugayotgan edi va Disney ularni sotib olişga urindi. 1999-yilga kelib muzokaralar muvaffaqiyatli yakunlanmadi, şuning uçun Marvel Columbia Pictures bilan bitim tuzdi. Şu vaqt içida Columbus va Carlo Carlei filmning ssenariysi ustida işlaşardi, ammo Columbia yangi ssenarist sifatida Mark Stiven Jonsonni yolladi. 2000-yilda Columbia loyihani bekor qildi, çunki Marvel bilan raqamli relizning tafsilotlari böyiça kelişuvga erişolmagan edi.

New Regency Marvelga yanada foydali taklif bilan murojaat qildi, natijada filmni işlab çiqariş huquqlari unga ötdi, tarqatiş huquqlari esa 20th Century Fox qölida qoldi. Mark Stiven Jonson «Daredevil» ustida qayta işlaşni boşladi va 2001-yilga kelib ssenariy yozib tugatdi; ssenariy haqida Ainʼt It Cool News portali muharriri Garri Knowles va Marvel Studios rahbari Kevin Feige ijobiy fikr bildirdi. Suratga oliş boşlanişidan oldin prodyuser Gari Foster filmning mрачный atmosferasi bilan Marvel komikslaridan olingan oldingi ekranlaştirişlardan farq qilişini taʼkidladi. Sem Reymining «Örgimçak-odam» (2002) filmi kassada muvaffaqiyat qozonganidan keyin 20th Century Fox filmning byudjetini oşirdi.

Daredevil ning suratga oliş işlari 2002-yil martda boşlandi. Fox byudjetni tejaş maqsadida filmni Kanadada suratga olişni rejalaştirgan edi. Jonson va operator Eriksson Kor bu qarorga qarşi çiqib, Los-Anjeles Dauntauni hududida arkada elementlari bölgan binolarga mos joylarni tanlaşdi. Korning fikriça, «ajoyib qadimiy ğiştli binolar va ajoyib tomlar» Manhetten «Adskaya Kuxnya»sini tasvirlaş uçun studiya taklif qilgan Monreal yoki Vankuver joylaridan köra mosroq edi. Oxir-oqibat kompaniya rejissyor va operatorning qatʼiyatliligi hamda Ben Afflekning Kanadada suratga tuşişni istamaganligi tufayli qarorini özgartirdi.

Mark Stiven Jonson Daredevil komikslaridan ayrim sahnalarni özlaştirgan. Rejissyor qaraşlariga eng katta taʼsirni Joe Quesadaning Guardian Devil grafik romanidagi ijodi körsatdi; Jonson jamoa «komikslardagi sahnalarni sözma-söz köçirganini» yaşirmadi: […] masalan, Guardian Devil komikslarining bir epizodida Daredevil xoçga osilgan. Keling, uni şunday suratga olaylik». Suratga oliş paytida Ben Affleck katarakta effektini yaratuvçi «sutli-kök rangli» linzalarni taqib yurdi, bu esa uning köriş qobiliyatida muammo tuğdirardi. Jonson bunday holat Afflekka rolga yaxşiroq kirişişga yordam beradi deb hisoblagan.

Filmda tovuşga katta ahamiyat berilgan, çunki Daredevil özining «radar sezgisi»ni aynan tovuş yordamida şakllantiradi. Tovuş effektlari uçun tovuş muhandislari John Larsen va Steve Boeddeker javobgar edi. Murdokning köriş nervi mutatsiyasi Rhythm and Hues studiyasi tomonidan yaratilgan öziga xos tovuş bilan birga keladi; bu studiya qahramon sezgilarini vizuallaştirişda ham iştirok etgan va bu tasvir «soya olami» deb nomlangan. Soya olami butunlay kompyuter grafikasi yordamida yaratilgan, faqat Elektra va Matt yomğirda qatnaşgan epizod bundan mustasno edi — bu holda grafika tasvirga ustma-ust qöyilgan.

Daredevil saundtreki 2003-yil fevralda çiqarildi. Filmga musiqani Grem Revell yozdi, u 2003-yil 4-martdan boşlab kompakt-disklarda sotildi. Kompozitor musiqa orqali qahramonning superqahramon böliş davrida boşdan keçirgan ruhiy va axloqiy iztiroblarini ifodalaşni niyat qilgan edi. Avi Arad Revelldan Daredevil va Elektraning hissiy holatiga bağişlangan bir neçta treklar yozişni söraganida, Mark Stiven Jonson filmda jangari filmlardan olingan klişe gotik musiqa bölişini istamadi. Revell har bir personaj uçun alohida motiv tanlaşni rejalaştirmagan, ammo bir neça istisnolar qilgan; masalan, Bullseye mavzusida gitara ovozlari aniq eşitiladi, Kingpin mavzusida esa bas liniyalar bor. Şuningdek, Revell Incubus guruhining gitaraçisi Mayk Eynzayger bilan birgalikda rok janrida bir neça kompozitsiya yozdi. Kompozitor Jonson bilan işlaşdan juda mamnun böldi, uni «ijobiy» va «sezgir» inson deb taʼrifladi, u tajriba ötkaziş va «haqiqatan ham zör narsalar» yaratiş imkonini beradi. Film musiqasi Varese Sarabande yorliği ostida çiqdi.

Evanescence va Paul McCoy guruhining «Bring Me to Life» qöşiği 46-«Grammy» mukofoti marosimida «hard-rok uslubidagi eng yaxşi ijro» uçun «Grammy» mukofotini oldi. Şu tadbirda qöşiq «eng yaxşi rok-qöşiq» nominatsiyasida ham nomzod böldi, ammo The White Stripes guruhining «Seven Nation Army» qöşiğiga yutqazdi. «Bring Me to Life» 2004-yilda Teen Choice mukofoti marosimida «eng yaxşi rok-musiqa treki» sifatida eʼtirof etildi. 2003-yilgi MTV Video Music Awards marosimida guruh «Bring Me to Life» klipi uçun «eng yaxşi debyut video» nominatsiyasida körsatildi. MTV Europe Music Awards 2003 paytida trek «eng yaxşi qöşiq» unvoniga daʼvo qildi. Billboard Music mukofotlarining 14-yillik marosimida «Bring Me to Life» «yilning saundtrek-singli» mukofotini oldi. Nihoyat, u VH1 kanalining «2000-yillarning 100 ta eng buyuk qöşiği» reytingida 69-örinni egalladi.

Filmning treyleri «Döstlar» (1994) va «Qonun va tartib» (1990) kabi televizion hitlarning reklama pauzalarida, şuningdek, Super Bowl XXXVII ning ikkinçi çoragida namoyiş etildi. Boşqa reklama hamkorlari qadoqlangan oziq-ovqat mahsulotlari işlab çiqaruvçi Kraft Foods konserni, Walmart dökonlari tarmoği va filmda Matt taqib yurgan soatni işlab çiqargan Hamilton Watch kompaniyasi edi. Film premyerasidan oz oldin Amerikaning sindikatlangan yangiliklar körsatuvi Entertainment Tonight «Daredevil haftasi»ni eʼlon qildi. Reklama kampaniyasi doirasida Fox virusli elektron poçta tarqatmasi işga tuşirdi, unda iştirokçilarga film futbolkalari, Game Boy Advance öyinlari va zanjirli tugmalar kabi sovrinlarni yutiş imkoniyati taklif qilingan konkursda qatnaşiş taklif etilgan edi. Qatnaşmoqçi bölganlar filmga çipta bron qilişi va elektron xatni boşqa foydalanuvçilarga yuborişi kerak edi. Öşa paytda onlayn bron qiliş endigina rivojlana boşlagan edi, şuning uçun bu aksiya orqali kompaniya uning maşhurligini oşirmoqçi edi. Griptonite Games kompaniyasi filmdan kelib çiqqan «Daredevil» öyinini Game Boy Advance platformasi uçun işlab çiqdi. Uning çiqarilişi 2003-yil 4-fevralda bölib ötdi.

Malayziyaning kino senzura kengaşi filmdagi zöravonlik sahnalari sababli «Daredevil»ni bu mamlakatda namoyiş etişni taqiqladi. Fox filmning Malayziyadagi relizi 2003-yil 27-fevralda bölişini kutgan edi va organga qarorni qayta körib çiqiş haqida murojaat qildi. Boş vazirning örinbosari kengaş fikriça, «haddan taşqari zöravonlik va jinsiy xarakterdagi material» yoki jamiyatda tartibsizlik keltirib çiqarişi mumkin bölgan elementlarni öz içiga olgan filmlar namoyişga taqiqlanganini aytdi.

2003-yil 14-fevralda film AQŞda çiqarildi, u 3471 ta kinoteatrda namoyiş etildi. Premyera dam oliş kunlarida yiğim $40,3 million ni taşkil etdi, bu esa Daredevil ga Amerika prokatida birinçi örinni egallaş imkonini berdi. Öşa paytda u 2001-yildagi «Gannibal»dan keyin fevraldagi eng daromadli filmlardan biri edi. Ikkinçi dam oliş kunlariga kelib kartina yiğimi 55,1 % ga kamaydi, ammo u birinçi örinni saqlab qoldi va yangi film «Eski toblaş» (2003) ni $639 093 farq bilan ortda qoldirdi. Uçinçi dam oliş kunlariga kelib Daredevil yiğimi yana 38,5 % ga tuşdi, natijada film reytingda 3-öringa tuşib qoldi. Oxir-oqibat film AQŞ hududida $102,5 million, boşqa mamlakatlarda esa $76,6 million işlab topdi; umumiy yiğimi $179,2 million ni taşkil etdi, işlab çiqariş byudjeti esa $78 million edi. Avi Arad şunday deb taʼkidladi: «Biz beşta holatda kassa yiğimi böyiça rekord örnatdik: „Bleyd“ (1998), „X-odamlar“ (2000), „Bleyd 2“ (2002) va „Örgimçak-odam“ (2002), şuningdek, bu yozda yana ikkita reliz rejalaştirilgan: „X-odamlar 2“ (2003) va „Xalk“ (2003). Raqamlar şuni körsatadiki, bu qahramonlar nafaqat komikslar muxlislarini, balki kengroq auditoriyani ham qiziqtiradi».