Darkest Hour

1940-yil maygaça nemis qöşinlari Çexoslovakiya, Polşa, Daniya va Norvegiyani egallab oldi hamda Yevropaning qolgan qismini böysundirişga tayyorlanmoqda. Britaniya parlamenti mamlakat Boş vaziri Nevill Çemberlenga bölgan işonçini butunlay yöqotdi; uning harakatlari natijasida Buyuk Britaniya natsistlar tahdidi oldida himoyasiz qolgan edi. Muxolifatdagi Leyboristlar partiyasi Çemberlenni uruş davrida mamlakatni boşqara olmaslikda ayblab, uning isteʼfosini talab qiladi.

Boş vazir hukmron Konservativ partiyaning hamkasblariga isteʼfoga çiqişga tayyor ekanini bildiradi. Örniga u taşqi işlar vaziri, lord Galifaksni köradi, ammo Galifaks hozirça Boş vazir bölişga tayyor emas. Çemberlen konservatorlar orasidan muxolifat qöllab-quvvatlaydigan yagona kompromiss nomzodni taklif etadi — Admirallik birinçi lordi Uinston Çerçillni.

Çemberlen bilan suhbatda qirol Jorj VI hukumat boşliği lavozimiga daʼvogarning xizmat röyxatidan norozi ekanini bildiradi. U Birinçi jahon uruşi paytida Çerçill taşkil etgan muvaffaqiyatsiz Gallipoli operatsiyasini, uning mustamlaka Britaniya Hindistoni borasidagi qaraşlarini, Rossiyadagi fuqarolar uruşini hamda taxtdan voz keçişga qaror qilgan Edvard VIII ni qöllab-quvvatlaganini eslatadi. Biroq Çemberlen Çerçill — muxolifat rozi böladigan yagona nomzod ekanini taʼkidlaydi. Oçiqdan-oçiq istamay, qirol Çerçillni hukumatni boşqarişga taklif qiladi. Öz harbiy kabinetiga Çerçill özining raqiblari — Çemberlen va Galifaksni ham kiritadi.

1940-yil 10-mayda, Çerçill Boş vazir etib tayinlangan kuni, nemislar Ardennlarda, Majino çiziğining şimolida Fransiya mudofaasini yorib ötib, mamlakat hududiga bostirib kiradi. Fransiya uçun jang boşlanadi.

13-mayda Uinston Çerçill Boş vazir sifatida Avvamlar palatasi oldida birinçi nutqini sözlaydi, bu nutq «Qon, ter va köz yoşlar» nomini oladi. Parlament nutqni sovuq qabul qiladi. Boş vazir Germaniya bilan tinç muzokaralar boşlaş haqidagi fikrni ham rad etgani uçun Galifaks va Çemberlen isteʼfoga çiqiş imkoniyatini muhokama qiladi, bu esa hukumatga işonçsizlik ovoz berişiga olib keladi. Galifaks keyingi Boş vazir bölişga tayyor.

Harbiylar Çerçillga Fransiya uçun jang borişi haqida maʼlumot beradi: Fransiyaning 9-armiyasi, taxminan ikki yuz ming kişidan iborat, töliq tarkibda taslim böldi, Britaniya ekspeditsiya kuçlari esa, 300 ming kişidan iborat, dengiz qirğoğiga qarab çekinmoqda. Çerçill Fransiya Boş vaziri Pol Reno bilan uçraşib, qarşi hujum rejalari haqida söraydi, lekin u heç qanday qarşi hujum bölmasligini tuşuntiradi.

19-mayning keçqurunida xalqqa birinçi radio murojaatida Çerçill Fransiyaning faqat kiçik qismi nemislar tomonidan egallanganini, Britaniya va Fransiya armiyalari esa duşmanga qarşi hujum qilib, nafaqat Yevropani, balki butun insoniyatni qutqariş uçun harakat qilayotganini daʼvo qiladi. Uyda xotini bilan suhbatda Uinston Fransiyada haqiqatda töliq tartibsizlik hukm surayotganini, antigitlerçi koalitsiya qöşinlari barça frontlarda çekinayotganini tan oladi.

Britaniya ekspeditsiya kuçlari Dyunkerkka çekinadi va u yerda tez orada qurşovga tuşib qoladi, bu esa muntazam Britaniya armiyasining töliq yöq bölib ketişiga olib kelişi mumkin. Askarlarni Fransiyadan Buyuk Britaniyaga evakuatsiya qilişni boşlaş uçun Çerçill nemislarning eʼtiborini 4 ming kişilik Kale garnizoni yordamida çalğitişga qaror qiladi. U garnizon qömondoni, brigada generali Klod Nikolsonga vaziyatning umidsizligiga qaramay qarşilikni davom ettiriş buyruğini beradi. Harbiy kengaş bu öz joniga qasd qiliş missiyasiga qarşi çiqadi, ammo Çerçill 300 ming askarni qutqariş uçun 4 ming askar hayotini qurbon qilişga tayyor. Lord Galifaks muqobil variant taklif etadi — Italiya vositaçiligida Germaniya bilan tinç muzokaralar.

Çerçill umidsizlikka tuşib, AQŞ prezidenti Franklin Ruzveltdan harbiy yordam söraydi, ammo u AQŞ Betaraflik aktlariga havola qilib rad etadi.

Ла-Manш osmonini Luftvaffe nazorat qilgani uçun harbiy kemalar bilan Dyunkerkdan askarlarning 10 foizidan köpini olib çiqib bölmaydi, şuning uçun Boş vazir evakuatsiyaga xususiy şaxslarga tegişli kiçik kemalarni jalb qilişni taklif qiladi, çunki nemislar tinçlik bitimiga umid qilib, fuqarolik kemalarini hali bombardimon qilmagan edi. Operatsiya «Dinamo» deb nomlanadi.

Kale garnizoni nemislarga hujum qiladi, ammo çekinişga majbur bölib, töliq qurşovga tuşib qoladi va şaxsiy tarkibining 60 foizini yöqotadi. Harbiy kengaş tinç muzokaralar masalasiga qaytadi, ammo Çerçill Gitlerga tinçlik taklif qiliş Britaniyaning zaifligini körsatişini taʼkidlaydi. Unga Galifaks qarşi çiqadi: u Britaniya yutqazayotgan uruşni tugatişga urinişda heç qanday uyat yöqligini, Yevropa esa allaqaçon yöqotilganini taʼkidlaydi. U Boş vazirga ultimatum qöyadi: 24 soat içida muzokaralarni boşlaş, aks holda isteʼfoga çiqiş bilan tahdid qiladi. Rejaga köra, keyin isteʼfoga Çemberlen çiqadi, bu esa Avvamlar palatasida hukumatga işonç böyiça ovoz berişni boşlaş imkonini beradi.

Buyuk Britaniya Dengiz vazirligi uzunligi 9 dan 30 metrgaça bölgan öziyurar kiçik kemalar egalarini ularni zudlik bilan xabar berişga majburlovçi buyruq çiqaradi. Çerçill Kaledagi brigada generali Nikolsonga xat yozadi. U askarlarning jasoratiga qoyil qolganini bildiradi, ular Dyunkerkdagi qöşinlarga katta yordam bergan, va garnizon qoldiqlarini evakuatsiya qiliş imkonsizligini tan oladi.

Buyuk Britaniya ehtimoliy nemis bostirib kirişi xavfi oldida turibdi. Çerçill istamay, agar Gitler Buyuk Britaniya mustaqilligini saqlaşga rozi bölsa, u holda, prinsipial jihatdan, şunday şartlarda tinç muzokaralarga rozi bölişi mumkinligini tan oladi. Biroq qirol Jorj VI, ilgari oilasi bilan Kanadaga jönab ketiş imkoniyatini körib çiqqan, Uinstonga kutilmagan taşrif buyuradi. U Çerçillga dastlab şubha bilan qaraganini tan oladi, ammo endi unga töliq qöllab-quvvatlaş körsatişga tayyor ekanini va nemislarga qarşi turişni taklif qiladi. U, şuningdek, xalq bilan bevosita gaplaşib, bostirib kiriş xavfi haqida haqiqatni aytişni maslahat beradi.

Dyunkerkdan evakuatsiya uçun jami 860 ta kemani yiğiş mumkin böladi. «Dinamo» operatsiyasi boşlanadi. Şu orada Çerçill, partiyasining yiğilişiga Vestminsterga yöl olib, London metrosiga tuşadi, oddiy aholi bilan gaplaşiş uçun. Boş vazir, agar Londonning köçalarida faşistlar paydo bölsa, ular nima qilişini söraydi va yagona javobni oladi — britaniyaliklar ular bilan jang qiladi. Barça suhbatdoşlar Gitler bilan sulh tuzişga qatʼiy qarşi çiqadi.

Çerçill hukumatga harbiy kabinet Mussolini vositaçiligida Gitler bilan tinçlik muzokaralarini boşlaş hujjatlarini tayyorlaganini xabar qiladi. Biroq u metroda uçraşgan yölovçilarning sözlarini keltiradi: bunday holda Buyuk Britaniya qullar mamlakatiga, britaniya hukumati esa Gitlerning qöğirçoğiga aylanişi mumkin. Galifaks va Çemberlen yana öz isteʼfolari haqida gaplaşadi, ammo Çemberlen avval Çerçillning Avvamlar palatasiga murojaatini tinglaşni taklif qiladi. Çerçill nutq sözlaydi, keyinçalik u «Biz plyajlarda kuraşamiz» nomini oladi va orol himoyasi uçun har qanday narxda kuraşiş qatʼiy niyatini bildiradi. Parlament unga «Bravo!» degan xitoblar bilan örnidan turib ovoz çiqarib qarsak çaldi.